Câu hỏi mở đầu trang 18

Đề bài: Hai hình dưới đây gợi cho em liên tưởng đến sự kiện nào của thế giới trong thế kỉ XX? Hãy chia sẻ những hiểu biết của em về nguyên nhân, diễn biến, hậu quả của sự kiện đó.

Lời giải:

• Sự kiện: Hai hình gợi liên tưởng đến Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945). Hình 4.1 là sự kiện mở đầu chiến tranh (Đức tấn công Ba Lan), Hình 4.2 là sự kiện kết thúc chiến tranh ở châu Âu (Hồng quân Liên Xô cắm cờ trên nóc toà nhà Quốc hội Đức).
• Hiểu biết sơ lược:
  • Nguyên nhân: Mâu thuẫn giữa các nước đế quốc về thị trường, thuộc địa; sự hình thành chủ nghĩa phát xít ở Đức, I-ta-li-a và Nhật Bản.
  • Diễn biến: Chiến tranh bắt đầu ngày 1 – 9 – 1939 và kết thúc ngày 15 – 8 – 1945.
  • Hậu quả: Gây thiệt hại to lớn về người và của cho nhân loại.

1. Nguyên nhân dẫn tới Chiến tranh thế giới thứ hai

Câu hỏi trang 18

Đề bài: Hãy trình bày nguyên nhân dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ hai.

Lời giải:

Nguyên nhân dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ hai:

• Mâu thuẫn giữa các nước đế quốc: Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, những mâu thuẫn về thị trường và thuộc địa tiếp tục nảy sinh giữa các nước đế quốc.
• Tác động của đại suy thoái: Cuộc đại suy thoái kinh tế 1929 – 1933 đã làm sâu sắc thêm những mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản, dẫn tới sự hình thành chủ nghĩa phát xít và quân phiệt ở Đức và Nhật Bản. Cùng với I-ta-li-a, các thế lực này là thủ phạm gây ra chiến tranh.
• Sự hình thành hai khối đế quốc đối địch:
  • Khối các nước tư bản dân chủ: Anh, Pháp, Mỹ.
  • Khối phát xít: Đức, I-ta-li-a, Nhật Bản.
  • Tuy nhiên, cả hai khối này đều có chung mâu thuẫn với Liên Xô.
• Thái độ nhượng bộ của Anh, Pháp, Mỹ: Chính phủ các nước Anh, Pháp, Mỹ một mặt lo sợ sự bành trướng của chủ nghĩa phát xít, mặt khác lại thù ghét chủ nghĩa cộng sản. Vì thế, họ đã nhượng bộ phát xít, hòng đẩy Đức chống Liên Xô.
• Lập trường của Liên Xô: Liên Xô coi chủ nghĩa phát xít là kẻ thù nguy hiểm nhất nên chủ trương liên kết với các nước tư bản để chống phát xít và nguy cơ chiến tranh.

2. Diễn biến chính và hậu quả của Chiến tranh thế giới thứ hai

Câu hỏi 1 trang 20

Đề bài: Trình bày diễn biến chính của Chiến tranh thế giới thứ hai.

Lời giải:

Diễn biến chính của Chiến tranh thế giới thứ hai chia thành hai giai đoạn:

a) Giai đoạn I: Chiến tranh bùng nổ và lan rộng khắp thế giới (từ ngày 1 – 9 – 1939 đến tháng 11 – 1942):

• Ngày 1 – 9 – 1939: Quân đội Đức tấn công Ba Lan. Ngày 3 – 9 – 1939, Anh, Pháp tuyên chiến với Đức. Chiến tranh thế giới bắt đầu.
• Từ tháng 4 đến tháng 7 – 1940: Quân Đức đánh chiếm Pháp, tấn công Anh.
• Mùa hè 1941: Quân Đức chiếm hầu hết các nước tư bản châu Âu.
• Ngày 22 – 6 – 1941: Quân Đức tấn công Liên Xô trên dọc tuyến biên giới phía tây. Đến tháng 10, quân Đức uy hiếp Thủ đô Mát-xcơ-va.
• Tháng 12 – 1941: Quân Nhật Bản tấn công căn cứ Trân Châu cảng của Mỹ ở Thái Bình Dương, Mỹ chính thức tham gia chiến tranh. Chiến tranh lan rộng toàn thế giới.
• Tháng 1 – 1942: Mặt trận Đồng minh chống phát xít được thành lập với ba trụ cột là Liên Xô, Mỹ, Anh.

b) Giai đoạn II: Quân Đồng minh chuyển sang phản công, chiến tranh kết thúc (từ tháng 11 – 1942 đến tháng 8 – 1945):

• Từ tháng 11 – 1942 đến tháng 2 – 1943: Hồng quân Liên Xô phản công và giành thắng lợi trước quân phát xít tại thành phố Xta-lin-grát, tạo nên bước ngoặt của cuộc chiến tranh: từ phòng ngự chuyển sang phản công.
• Tháng 6 – 1944: Liên quân Mỹ, Anh và Đồng minh đổ bộ vào Noóc-măng-đi (Bắc Pháp), mở mặt trận thứ hai ở Tây Âu, giải phóng nước Pháp.
• Ngày 16 – 4 – 1945: Hồng quân Liên Xô mở chiến dịch công phá Béc-lin (Đức).
• Ngày 9 – 5 – 1945: Đức kí văn kiện đầu hàng Đồng minh không điều kiện. Chiến tranh kết thúc ở châu Âu.
• Ngày 6 và ngày 9 – 8 – 1945: Mỹ ném quả bom nguyên tử xuống thành phố Hi-rô-si-ma và Na-ga-sa-ki của Nhật Bản.
• Ngày 8 – 8 – 1945: Hồng quân Liên Xô mở cuộc tấn công quân Nhật ở Đông Bắc Trung Quốc.
• Ngày 15 – 8 – 1945: Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh không điều kiện. Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc.

Câu hỏi 2 trang 20

Đề bài: Phân tích hậu quả của Chiến tranh thế giới thứ hai đối với lịch sử nhân loại.

Lời giải:

Hậu quả của Chiến tranh thế giới thứ hai đối với lịch sử nhân loại:

• Kết quả tích cực: Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc với sự sụp đổ hoàn toàn của chủ nghĩa phát xít Đức, I-ta-li-a, Nhật Bản.
• Hậu quả nặng nề: Đây là cuộc chiến tranh tàn khốc nhất trong lịch sử nhân loại:
  • Có 76 nước tham chiến.
  • 110 triệu người gia nhập quân đội.
  • 60 triệu người chết vì chiến tranh.
  • 90 triệu người bị thương.
  • Thiệt hại về vật chất khoảng 4 000 tỉ USD.
  • Chi phí quân sự trực tiếp khoảng 1 384 tỉ USD.
• Tàn phá nặng nề: Nền kinh tế thế giới bị thiệt hại nghiêm trọng; nhiều thành phố, làng mạc, cơ sở sản xuất công nghiệp bị tàn phá.

3. Nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử, vai trò của Liên Xô và các nước Đồng minh trong chiến thắng chủ nghĩa phát xít

Câu hỏi 1 trang 21

Đề bài: Vì sao phát xít Đức, I-ta-li-a và quân phiệt Nhật Bản bị tiêu diệt trong Chiến tranh thế giới thứ hai?

Lời giải:

Phát xít Đức, I-ta-li-a và quân phiệt Nhật Bản bị tiêu diệt vì:

• Tính chất phi nghĩa: Chiến tranh thế giới thứ hai là cuộc chiến tranh phi nghĩa do phe phát xít gây ra – đúng như câu “kẻ gieo gió phải gặt bão”.
• Tính chính nghĩa của phe Đồng minh: Đây đồng thời là cuộc chiến tranh chính nghĩa của phe Đồng minh, của các dân tộc bị phát xít chiếm đóng và của các lực lượng tiến bộ trên toàn thế giới.
• Sự đoàn kết của nhân loại tiến bộ: Các dân tộc, toàn thể nhân loại tiến bộ luôn đoàn kết, kiên cường, sát cánh cùng lực lượng Đồng minh chiến đấu vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.
• Vai trò của quân đội Đồng minh: Tinh thần chiến đấu và ý chí kiên cường của quân đội các nước Đồng minh, đặc biệt là Hồng quân Liên Xô là một nhân tố quan trọng góp phần làm nên thắng lợi.

Câu hỏi 2 trang 21

Đề bài: Thắng lợi của Liên Xô và các nước Đồng minh trong Chiến tranh thế giới thứ hai có ý nghĩa lịch sử như thế nào?

Lời giải:

Ý nghĩa lịch sử thắng lợi của Liên Xô và các nước Đồng minh:

• Cứu nhân loại khỏi thảm hoạ: Thắng lợi đã giúp nhân loại thoát khỏi thảm hoạ của chủ nghĩa phát xít.
• Tạo bước chuyển biến căn bản của tình hình thế giới:
  • Sự ra đời của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa.
  • Tương quan giữa các nước tư bản chủ nghĩa thay đổi.
• Tạo điều kiện cho các phong trào phát triển: Chiến thắng chủ nghĩa phát xít đã tạo điều kiện cho phong trào giải phóng dân tộc, phong trào vì hoà bình, dân chủ và tiến bộ xã hội phát triển.

Câu hỏi 3 trang 21

Đề bài: Liên Xô và các nước Đồng minh có vai trò như thế nào trong việc tiêu diệt chủ nghĩa phát xít?

Lời giải:

Vai trò của Liên Xô và các nước Đồng minh trong việc tiêu diệt chủ nghĩa phát xít:

• Liên Xô, Mỹ, Anh là lực lượng đi đầu, giữ vai trò trụ cột, quyết định thắng lợi trong cuộc chiến chống chủ nghĩa phát xít.
• Trong đó, Liên Xô có vai trò quyết định nhất.

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập 1 trang 21

Đề bài: Vẽ trục thời gian thể hiện những sự kiện chính của Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945).

Lời giải:

Em có thể vẽ trục thời gian theo gợi ý các sự kiện chính sau:

• 1 – 9 – 1939: Đức tấn công Ba Lan, Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ.
• 22 – 6 – 1941: Đức tấn công Liên Xô.
• 12 – 1941: Nhật Bản tấn công Trân Châu cảng, Mỹ tham chiến.
• 1 – 1942: Mặt trận Đồng minh chống phát xít được thành lập.
• 11 – 1942 đến 2 – 1943: Chiến thắng Xta-lin-grát, tạo bước ngoặt của chiến tranh.
• 6 – 1944: Đồng minh đổ bộ Noóc-măng-đi, mở mặt trận thứ hai.
• 9 – 5 – 1945: Đức đầu hàng, chiến tranh kết thúc ở châu Âu.
• 6 và 9 – 8 – 1945: Mỹ ném bom nguyên tử xuống Hi-rô-si-ma và Na-ga-sa-ki.
• 15 – 8 – 1945: Nhật Bản đầu hàng, Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc.

Luyện tập 2 trang 21

Đề bài: Dựa vào thông tin trong bài học, hãy đánh giá vai trò của Liên Xô và các nước Đồng minh trong chiến thắng chủ nghĩa phát xít và nêu dẫn chứng.

Lời giải:

Đánh giá: Liên Xô và các nước Đồng minh (Mỹ, Anh) giữ vai trò trụ cột, quyết định thắng lợi trong cuộc chiến chống chủ nghĩa phát xít. Trong đó, Liên Xô có vai trò quyết định nhất.

Dẫn chứng:

• Liên Xô:
  • Tháng 11 – 1942 đến tháng 2 – 1943, Hồng quân Liên Xô phản công và giành thắng lợi tại Xta-lin-grát, tạo nên bước ngoặt của cuộc chiến tranh.
  • Ngày 16 – 4 – 1945, Hồng quân Liên Xô mở chiến dịch công phá Béc-lin, buộc Đức kí văn kiện đầu hàng không điều kiện (9 – 5 – 1945).
  • Ngày 8 – 8 – 1945, Hồng quân Liên Xô tấn công quân Nhật ở Đông Bắc Trung Quốc, góp phần buộc Nhật Bản đầu hàng.
• Mỹ, Anh:
  • Tháng 6 – 1944, liên quân Mỹ, Anh và Đồng minh đổ bộ Noóc-măng-đi (Pháp), mở mặt trận thứ hai ở Tây Âu, giải phóng nước Pháp.
  • Tháng 1 – 1942, Mặt trận Đồng minh chống phát xít được thành lập với ba trụ cột là Liên Xô, Mỹ, Anh.

Vận dụng trang 21

Đề bài: Liên hệ và cho biết: Chiến tranh thế giới thứ hai đã để lại những bài học gì cho việc bảo vệ hoà bình thế giới hiện nay?

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em tự suy nghĩ và liên hệ theo cách của mình. Dưới đây là một số gợi ý:

• Đoàn kết quốc tế: Các quốc gia, dân tộc cần đoàn kết, hợp tác để cùng đẩy lùi nguy cơ chiến tranh, giống như sự đoàn kết của các nước Đồng minh trong chiến tranh.
• Ngăn chặn chủ nghĩa cực đoan: Cần kiên quyết đấu tranh chống lại chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa khủng bố và các tư tưởng cực đoan, hiếu chiến.
• Giải quyết tranh chấp bằng hoà bình: Các mâu thuẫn, tranh chấp giữa các quốc gia cần được giải quyết bằng biện pháp hoà bình, thông qua đối thoại và thương lượng.
• Phát huy vai trò của các tổ chức quốc tế: Tôn trọng và phát huy vai trò của các tổ chức quốc tế trong việc gìn giữ hoà bình.
• Lên án chiến tranh phi nghĩa: Mỗi quốc gia, mỗi người dân cần lên án chiến tranh phi nghĩa và chung tay bảo vệ nền hoà bình thế giới.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn