Lớp 11 · Sinh Học
Bài 25
Sinh Sản Ở Thực Vật
Sinh sản vô tính · Nhân giống · Cấu tạo hoa · Hạt phấn – Túi phôi · Thụ phấn – Thụ tinh kép · Hạt và quả
1
Sinh sản vô tính – Các hình thức
▼
SINH SẢN VÔ TÍNH
Là hình thức sinh sản không có sự kết hợp giao tử đực và cái; cây con được tạo ra từ bộ phận sinh dưỡng hoặc từ bào tử và có bộ gene giống cây mẹ.
▸ Hai hình thức sinh sản vô tính
🌱 Sinh sản sinh dưỡng
Cây con tạo ra từ bộ phận sinh dưỡng của cây mẹ (thân, lá, rễ, củ…).
Cơ chế: nguyên phân.
Cây con có bộ gene giống hệt cây mẹ.
Cơ chế: nguyên phân.
Cây con có bộ gene giống hệt cây mẹ.
🌿 Sinh sản bằng bào tử
Cây con phát triển từ bào tử đơn bội (n) được hình thành trong túi bào tử.
Cơ chế: giảm phân tạo bào tử → nguyên phân tạo cây mới.
Ví dụ: rêu, dương xỉ.
Cơ chế: giảm phân tạo bào tử → nguyên phân tạo cây mới.
Ví dụ: rêu, dương xỉ.
▸ Các kiểu sinh sản sinh dưỡng phổ biến
| Bộ phận sinh sản | Ví dụ |
|---|---|
| Thân củ | Khoai tây |
| Thân rễ | Gừng, riềng, cỏ gấu |
| Thân hành | Hành, tỏi |
| Lá | Cây thuốc bỏng, sen đá |
| Thân bò | Rau má, dâu tây |
| Thân ngầm | Cây chuối |
⭐
Ý nghĩa: Vì cây con giống hệt cây mẹ về kiểu gene, sinh sản vô tính giúp duy trì các đặc điểm thích nghi đã có. Phù hợp với môi trường ổn định, ít biến đổi.
⚠️
Lưu ý: Sinh sản bằng bào tử vẫn được xếp vào sinh sản vô tính mặc dù có giảm phân, vì KHÔNG có sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái.
2
Các phương pháp nhân giống vô tính
▼
Cơ sở sinh học: Tế bào thực vật có khả năng tái sinh (phản phân hoá và tái phân hoá) thành cây mới hoàn chỉnh.
▸ 4 phương pháp nhân giống vô tính chính
| Phương pháp | Ưu điểm | Ứng dụng |
|---|---|---|
| Giâm cành | Tạo nhiều cây đồng đều, nhanh | Mía, sắn, hoa hồng |
| Chiết cành | Tỉ lệ sống cao (đến 100%), cây thấp, tán gọn, mau ra quả | Cây ăn quả thân gỗ: nhãn, vải, ổi, bưởi, cam |
| Ghép | Tổ hợp đặc tính tốt của cành/mắt ghép và gốc ghép | Cam, chanh trên gốc bưởi; hoa hồng trên gốc tầm xuân |
| Nuôi cấy mô (in vitro) | Hệ số nhân giống rất cao, cây sạch bệnh, quanh năm | Lan, chuối, cây quý hiếm |
▸ Phân biệt giâm cành & chiết cành
✂️ Giâm cành
Cắt một đoạn cành bánh tẻ rồi cắm xuống đất để cành tự ra rễ.
Nhược điểm: cây giống có thể nhanh già cỗi nếu lấy từ cây mẹ lâu năm.
Nhược điểm: cây giống có thể nhanh già cỗi nếu lấy từ cây mẹ lâu năm.
🌳 Chiết cành
Khoanh vỏ trên cành bánh tẻ ngay trên cây mẹ, bọc đất ẩm → cành ra rễ → sau đó tách đem trồng.
Nhược điểm: hệ số nhân giống thấp, tuổi thọ cây giống thấp.
Nhược điểm: hệ số nhân giống thấp, tuổi thọ cây giống thấp.
▸ Quy trình nhân giống in vitro – 5 bước
1
Chọn vật liệu nuôi cấyMô lá, thân, rễ, đỉnh sinh trưởng, hạt phấn… của cây mẹ.
2
Khử trùngDùng hoá chất hoặc tác nhân vật lí để loại bỏ vi sinh vật khỏi vật liệu.
3
Tạo chồiNuôi cấy trong môi trường có chất kích thích tạo chồi.
4
Ra rễ – tạo cây hoàn chỉnhChuyển chồi sang môi trường có chất kích thích ra rễ.
5
Trồng cây trong vườn ươmCây con thích ứng dần với điều kiện tự nhiên.
🌱
Ghi nhớ về ghép: Sản phẩm (hoa, quả) của cây ghép mang hầu hết đặc điểm của cây cho cành/mắt ghép; gốc ghép chủ yếu cung cấp hệ rễ khoẻ và khả năng chống chịu.
3
Sinh sản hữu tính – Cấu tạo của hoa
▼
Hoa là chồi sinh sản, đính vào thân cây qua đế hoa. Hoa gồm bộ phận bất thụ và bộ phận hữu thụ.
Sơ đồ các bộ phận cơ bản của một hoa lưỡng tính
▸ Bộ phận bất thụ (không sinh sản)
| Bộ phận | Đặc điểm | Chức năng |
|---|---|---|
| Lá đài | Thường màu lục | Bao bọc, bảo vệ chồi hoa trước khi nở |
| Cánh hoa | Thường sặc sỡ | Thu hút côn trùng tham gia thụ phấn |
▸ Bộ phận hữu thụ (sinh sản)
| Bộ phận | Cấu tạo | Chức năng |
|---|---|---|
| Nhị hoa | Chỉ nhị + bao phấn (chứa túi tiểu bào tử) | Sinh ra hạt phấn – chứa giao tử đực |
| Nhụy | Núm nhụy + vòi nhụy + bầu nhụy (chứa noãn) | Noãn → túi phôi chứa tế bào trứng (giao tử cái) |
▸ Phân loại hoa
🌸 Hoa lưỡng tính
Trên cùng một hoa có cả nhị và nhụy.
Ví dụ: chanh, bưởi, cam, cà chua, hoa hồng, đào, mai.
Ví dụ: chanh, bưởi, cam, cà chua, hoa hồng, đào, mai.
🌼 Hoa đơn tính
Hoa đực chỉ có nhị, hoa cái chỉ có nhụy.
Ví dụ: bí ngô, dưa chuột, ngô.
Ví dụ: bí ngô, dưa chuột, ngô.
❗
Khẳng định "Mỗi hoa luôn có cả nhị và nhụy" là SAI. Có rất nhiều cây có hoa đơn tính (chỉ chứa nhị hoặc chỉ chứa nhụy).
4
Hình thành hạt phấn và túi phôi
▼
Giao tử ở thực vật được hình thành từ thể giao tử: hạt phấn (thể giao tử đực) và túi phôi (thể giao tử cái).
♂️ Hình thành hạt phấn
Tế bào mẹ tiểu bào tử (2n) trong bao phấn
↓ giảm phân
4 bào tử đơn bội (n)
↓ nguyên phân
Hạt phấn (2 nhân):
• Nhân tế bào ống phấn
• Nhân sinh sản
↓ giảm phân
4 bào tử đơn bội (n)
↓ nguyên phân
Hạt phấn (2 nhân):
• Nhân tế bào ống phấn
• Nhân sinh sản
♀️ Hình thành túi phôi
Tế bào mẹ đại bào tử (2n) trong noãn
↓ giảm phân
4 đại bào tử → 3 tiêu biến, 1 sống sót
↓ nguyên phân 3 lần
Túi phôi 8 tế bào
↓ giảm phân
4 đại bào tử → 3 tiêu biến, 1 sống sót
↓ nguyên phân 3 lần
Túi phôi 8 tế bào
▸ Cấu tạo túi phôi (8 tế bào)
Túi phôi gồm 8 tế bào: 1 trứng + 2 nhân cực + 3 đối cực + 2 tế bào kèm
📌
Trong 8 tế bào của túi phôi: 1 tế bào trứng (giao tử cái) và 2 nhân cực nằm ở trung tâm là những thành phần quan trọng nhất – sẽ tham gia vào quá trình thụ tinh kép sau này.
5
Thụ phấn và thụ tinh kép
▼
THỤ PHẤN
Quá trình hạt phấn phát tán và rơi trên núm nhụy phù hợp.
▸ Tác nhân thụ phấn
| Loại tác nhân | Ví dụ |
|---|---|
| Sinh học | Ong, bướm, dơi, chim… |
| Phi sinh học | Gió, nước |
▸ Hai hình thức thụ phấn
🌼 Tự thụ phấn
Xảy ra trong một hoa hoặc giữa các hoa trên cùng một cây.
🌸 Thụ phấn chéo
Xảy ra giữa các hoa của hai cây khác nhau cùng loài.
THỤ TINH KÉP
Là hiện tượng cả hai tinh tử đều tham gia thụ tinh – chỉ có ở thực vật hạt kín.
▸ Diễn biến thụ tinh kép
1
Hạt phấn rơi trên núm nhụyBắt đầu quá trình thụ phấn.
2
Tế bào sinh sản nguyên phânTạo 2 tinh tử trong hạt phấn.
3
Ống phấn sinh trưởngKéo dài theo vòi nhụy đến túi phôi; 2 tinh tử di chuyển theo ống phấn.
4
Ống phấn xuyên qua lỗ noãnGiải phóng 2 tinh tử vào túi phôi.
5
Thụ tinh kép• Tinh tử 1 + trứng (n) → hợp tử (2n)
• Tinh tử 2 + 2 nhân cực (n+n) → nhân tam bội (3n)
• Tinh tử 2 + 2 nhân cực (n+n) → nhân tam bội (3n)
Hai tinh tử kết hợp đồng thời với trứng và 2 nhân cực
❗
Hiểu đúng "thụ tinh kép": KHÔNG phải "hai lần thụ tinh khác nhau". Đó là một quá trình duy nhất trong đó cả hai tinh tử cùng tham gia thụ tinh: một với trứng (tạo hợp tử 2n), một với 2 nhân cực (tạo nhân tam bội 3n).
6
Hình thành hạt và quả
▼
▸ Sự hình thành hạt
Sau thụ tinh, noãn phát triển thành hạt.
| Thành phần hạt | Nguồn gốc | Chức năng |
|---|---|---|
| Phôi (lá mầm, thân mầm, rễ mầm) | Từ hợp tử (2n) phân chia | Phát triển thành cây con |
| Nội nhũ | Từ nhân tam bội (3n) phân chia | Chứa chất dinh dưỡng nuôi phôi và cây mầm |
| Vỏ hạt | Từ vỏ noãn cứng lại | Bảo vệ hạt |
▸ Phân loại hạt
🌾 Hạt có nội nhũ
Nội nhũ tồn tại, chứa chất dinh dưỡng.
Ví dụ: hạt ngô, lúa, lúa mì (cây một lá mầm).
Ví dụ: hạt ngô, lúa, lúa mì (cây một lá mầm).
🌰 Hạt không có nội nhũ
Nội nhũ chuyển hết vào lá mầm → chất dinh dưỡng tích luỹ ở lá mầm.
Ví dụ: hạt đậu, lạc, bí ngô (cây hai lá mầm).
Ví dụ: hạt đậu, lạc, bí ngô (cây hai lá mầm).
▸ Sự hình thành quả
Đồng thời với hạt, bầu nhụy phát triển thành quả.
1
Hạt xuất hiệnTăng lượng hormone (auxin, cytokinin, gibberellin) khuếch tán vào bầu nhụy.
2
Tế bào bầu nhụy phát triểnPhân chia và tăng kích thước → hình thành quả.
3
Quả chínKhi quả đạt kích thước đặc trưng, hormone ethylene điều khiển quá trình chín.
🍎
Vai trò của quả: Bảo vệ và phát tán hạt. Quả thường có vỏ cứng (bảo vệ), có vị thơm ngọt hoặc gai móc (giúp động vật/gió/nước phát tán hạt đi xa).
⚠️
Sai lầm thường gặp: Quả KHÔNG được hình thành từ noãn. Noãn → hạt; bầu nhụy → quả. Đồng thời, nội nhũ có bộ NST 3n (tam bội), KHÔNG phải 2n.
7
So sánh sinh sản vô tính và hữu tính
▼
| Tiêu chí | Sinh sản vô tính | Sinh sản hữu tính |
|---|---|---|
| Sự kết hợp giao tử | Không có | Có (đực + cái) |
| Cơ sở tế bào học | Nguyên phân | Nguyên phân, giảm phân, thụ tinh |
| Vật chất di truyền cây con | Giống hệt cây mẹ | Tổ hợp mới từ bố và mẹ |
| Tính đa dạng di truyền | Thấp | Cao |
| Cơ quan sinh sản | Thân, lá, rễ, củ… | Hoa |
| Thích nghi môi trường | Ổn định | Thay đổi |
💡
Lợi thế của mỗi hình thức:
• Vô tính: nhân nhanh, giữ nguyên đặc tính quý → áp dụng tốt trong sản xuất nông nghiệp khi muốn giữ giống.
• Hữu tính: tạo đa dạng di truyền → cây có khả năng thích nghi với điều kiện môi trường thay đổi.
• Vô tính: nhân nhanh, giữ nguyên đặc tính quý → áp dụng tốt trong sản xuất nông nghiệp khi muốn giữ giống.
• Hữu tính: tạo đa dạng di truyền → cây có khả năng thích nghi với điều kiện môi trường thay đổi.
📚
Đọc thêm lý thuyết chi tiết về sinh sản ở thực vật, các dạng bài tập vận dụng và các sai lầm thường gặp tại bài viết đầy đủ trên edus.vn.
Xem bài đầy đủ →
1
—
Điểm: 0/25
🌱
Luyện tập Bài 24 – Khái quát về sinh sản ở sinh vật!
25 câu: 20 trắc nghiệm · 2 đúng/sai · 3 tự luận
🏆
Tuyệt vời!
0/25
💡 Gợi ý
Cô Nguyễn Ngọc Châu
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Sinh Học THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sinh học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ AT sinh học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Trần Phú