Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 6
Đề bài: Ngày 14/7/1789 – Ngày phá ngục Ba-xti, mở đầu Cách mạng tư sản Pháp, sau này được chọn là ngày Quốc khánh của nước Pháp. Vì sao sự kiện này lại được tôn vinh như vậy? Hãy kể tên một số cuộc cách mạng tư sản trong lịch sử nhân loại mà em đã được học. Các cuộc cách mạng tư sản đó có điểm gì chung nổi bật?
Lời giải:
Sự kiện phá ngục Ba-xti được tôn vinh vì:
- Là sự kiện mở đầu cho Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII – cuộc cách mạng vĩ đại nhất trong lịch sử các cuộc cách mạng tư sản.
- Đánh dấu bước ngoặt lật đổ chế độ phong kiến chuyên chế, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển ở Pháp.
- Có ảnh hưởng sâu rộng và ý nghĩa quốc tế lớn lao.
Một số cuộc cách mạng tư sản tiêu biểu:
- Cách mạng tư sản Anh (giữa thế kỉ XVII).
- Chiến tranh giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ (cuối thế kỉ XVIII).
- Cách mạng tư sản Pháp (cuối thế kỉ XVIII).
Điểm chung nổi bật:
- Đều nhằm xoá bỏ những rào cản kìm hãm sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa.
- Đều mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển.
- Do giai cấp tư sản (và đồng minh) lãnh đạo, có quần chúng nhân dân làm động lực.
1. Tiền đề của các cuộc cách mạng tư sản
Câu hỏi trang 7
Đề bài: Khai thác Tư liệu 1 và thông tin trong mục, trình bày tiền đề về kinh tế của các cuộc cách mạng tư sản.
Lời giải:
Tiền đề về kinh tế:
- Kinh tế tư bản chủ nghĩa ra đời và phát triển trong lòng chế độ phong kiến hoặc chế độ thuộc địa.
- Ở Anh (giữa thế kỉ XVI): nông nghiệp phát triển theo hướng sản xuất hàng hoá; công thương nghiệp phát triển; luyện sắt, thiếc, đóng tàu phát triển nhanh (sản lượng khai thác than chiếm 4/5 tổng sản lượng châu Âu trước năm 1640).
- Ở 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ: là nguồn cung cấp nguyên liệu và thị trường tiêu thụ hàng hoá cho chính quốc; các công trường thủ công phát triển, hình thành nhiều trung tâm công nghiệp.
- Ở Pháp (giữa thế kỉ XVIII): nông nghiệp lạc hậu, nhưng công thương nghiệp phát triển mạnh theo hướng tư bản chủ nghĩa (máy hơi nước, máy móc dùng trong khai mỏ, luyện kim,…).
- Tư liệu 1 (theo Hồ Chí Minh) cho thấy: nước Mỹ bị nước Anh áp đặt nhiều rào cản (không được lập lò máy, không được buôn bán với các nước khác, thuế má nặng nề,…) → kinh tế khốn đốn.
→ Sự phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa gặp nhiều rào cản từ chế độ phong kiến hoặc chính sách cai trị hà khắc của chính quốc → cần phải xoá bỏ những rào cản đó → là tiền đề dẫn đến cách mạng tư sản.
Câu hỏi trang 8
Đề bài: Khai thác Tư liệu 2 và thông tin trong mục, trình bày tiền đề về chính trị của các cuộc cách mạng tư sản.
Lời giải:
Tiền đề về chính trị:
- Chính sách cai trị của nhà nước phong kiến hoặc thực dân gây ra sự bất mãn ngày càng lớn cho giai cấp tư sản và các tầng lớp khác trong xã hội.
- Ở Anh: nhà vua nắm mọi quyền lực, cai trị độc đoán, tự ý đánh thuế mà không cần hỏi ý kiến Quốc hội. Vua đứng đầu Giáo hội Anh, đàn áp tín đồ Thanh giáo (tôn giáo cải cách).
- Ở 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ: chính sách cai trị của thực dân Anh tác động tiêu cực đến các tầng lớp xã hội; người dân phải tuân theo các đạo luật khắt khe.
- Ở Pháp: vương quyền là đỉnh cao của lâu đài phong kiến và chuyên chế. Vua Lu-i XVI có quyền hành vô hạn, ra “mật lệnh có ấn vua” bắt bớ, tù đày hàng trăm người (theo Tư liệu 2).
→ Chính sách cai trị chuyên chế, hà khắc gây bất mãn → giai cấp tư sản và các tầng lớp khác đấu tranh để xoá bỏ ách áp bức, bóc lột.
Câu hỏi trang 8
Đề bài: Trình bày tiền đề về xã hội của các cuộc cách mạng tư sản.
Lời giải:
Tiền đề về xã hội:
- Những biến đổi về kinh tế làm cho mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt.
- Giai cấp tư sản và đồng minh (quý tộc mới ở Anh, chủ nô ở Bắc Mỹ,…) giàu có về kinh tế nhưng không có quyền lực chính trị tương xứng → tìm cách tập hợp quần chúng nhân dân để làm cách mạng.
- Ở Anh: nông dân là giai cấp đông đảo nhất, chịu áp bức của Nhà nước, quý tộc phong kiến, Giáo hội Anh giáo; bị tước đoạt ruộng đất, phải ra thành thị làm thuê hoặc di cư sang Bắc Mỹ.
- Ở 13 thuộc địa Bắc Mỹ: chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Anh gây ra mâu thuẫn gay gắt giữa các tầng lớp nhân dân thuộc địa (tư sản, chủ nô, trại chủ, nông dân,…) với chế độ thực dân.
- Ở Pháp: nông dân chiếm đa số, phải nộp nhiều tô, thuế cho lãnh chúa, Nhà nước và nhà thờ; công nhân, thợ thủ công sống rất khó khăn. Mâu thuẫn giữa tăng lữ, quý tộc phong kiến với tư sản và các tầng lớp nhân dân ngày càng sâu sắc.
→ Xã hội phân hoá sâu sắc, mâu thuẫn giai cấp gay gắt → là tiền đề trực tiếp dẫn đến cách mạng.
Câu 1 trang 9
Đề bài: Trình bày tiền đề về tư tưởng của các cuộc cách mạng tư sản.
Lời giải:
Tiền đề về tư tưởng:
- Để tập hợp quần chúng nhân dân, giai cấp tư sản cần có hệ tư tưởng để chống lại hệ tư tưởng phong kiến bảo thủ.
- Với các cuộc cách mạng nổ ra sớm (Nê-đéc-lan, Anh), khi chưa có hệ tư tưởng riêng, giai cấp tư sản và quý tộc mới đã mượn “ngọn cờ” tôn giáo cải cách để tập hợp quần chúng: đạo Tin Lành ở Hà Lan, Thanh giáo ở Anh.
- Ở Pháp: nền tảng hệ tư tưởng dân chủ tư sản chính là Triết học Ánh sáng, với các đại diện tiêu biểu:
- S. Mông-te-xki-ơ (1689 – 1755): hạn chế quyền của vua, đảm bảo quyền tự do của công dân.
- Vôn-te (1694 – 1778): xây dựng chính quyền quân chủ sáng suốt, bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng, quyền tư hữu.
- G. G. Rút-xô (1712 – 1778): xoá bỏ triệt để nền quân chủ, thành lập chế độ cộng hoà.
→ Hệ tư tưởng dân chủ tư sản đã chuẩn bị về mặt lí luận và cổ vũ tinh thần cho quần chúng đấu tranh chống chế độ phong kiến.
Câu 2 trang 9
Đề bài: Lựa chọn một cuộc cách mạng tư sản mà em đã học, nêu tiền đề của cuộc cách mạng đó.
Lời giải:
Tiền đề của Cách mạng tư sản Pháp:
| Tiền đề | Nội dung |
|---|---|
| Kinh tế | Giữa thế kỉ XVIII, nông nghiệp Pháp lạc hậu (năng suất thấp, 1/3 diện tích đất bị bỏ hoang); công thương nghiệp phát triển theo hướng tư bản chủ nghĩa nhưng bị chế độ phong kiến kìm hãm |
| Chính trị | Chế độ quân chủ chuyên chế, vua Lu-i XVI có quyền hành vô hạn, đàn áp nhân dân bằng “mật lệnh có ấn vua” |
| Xã hội | Xã hội chia thành 3 đẳng cấp: Tăng lữ, Quý tộc (có đặc quyền) và Đẳng cấp thứ ba (tư sản, nông dân, bình dân) – phải chịu nhiều tô thuế, mâu thuẫn gay gắt |
| Tư tưởng | Triết học Ánh sáng với các nhà tư tưởng Mông-te-xki-ơ, Vôn-te, Rút-xô → chuẩn bị lí luận cho cách mạng |
2. Mục tiêu, nhiệm vụ, giai cấp lãnh đạo, động lực của các cuộc cách mạng tư sản
Câu hỏi trang 9
Đề bài: Phân tích mục tiêu và nhiệm vụ của các cuộc cách mạng tư sản.
Lời giải:
Mục tiêu:
- Xoá bỏ những rào cản kìm hãm sự phát triển của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.
- Mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển.
Nhiệm vụ: Gồm hai nhiệm vụ cơ bản:
- Nhiệm vụ dân tộc: xoá bỏ tình trạng phong kiến cát cứ, hình thành thị trường dân tộc thống nhất (hoặc giải phóng dân tộc).
- Nhiệm vụ dân chủ: xoá bỏ chế độ phong kiến chuyên chế, xác lập nền dân chủ tư sản.
Biểu hiện cụ thể trong từng cuộc cách mạng:
- Cách mạng tư sản Anh: đấu tranh chống chế độ phong kiến chuyên chế.
- Chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ: hướng tới giải phóng dân tộc, lập nên quốc gia mới.
- Cách mạng tư sản Pháp (cuối thế kỉ XVIII): lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế.
- Đấu tranh thống nhất Đức, I-ta-li-a: xoá bỏ tình trạng phân tán về chính trị, chia cắt về lãnh thổ.
→ Tất cả các cuộc cách mạng đều tạo điều kiện cho chủ nghĩa tư bản phát triển.
Câu hỏi trang 10
Đề bài: Hãy phân tích giai cấp lãnh đạo và động lực của cách mạng tư sản.
Lời giải:
Giai cấp lãnh đạo:
- Lãnh đạo cách mạng tư sản là giai cấp tư sản và đồng minh của họ (chủ nô, quý tộc tư sản hoá,…).
- Cách mạng tư sản Anh: liên minh tư sản và quý tộc mới, trong đó quý tộc mới giữ vai trò quan trọng.
- Chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ: liên minh tư sản và chủ nô lãnh đạo.
- Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII: giai cấp tư sản giành độc quyền lãnh đạo cách mạng.
Động lực cách mạng:
- Giai cấp lãnh đạo và quần chúng nhân dân giữ vai trò quan trọng, là động lực quyết định thắng lợi của cách mạng.
- Khi quần chúng nhân dân tham gia đông đảo, liên tục thì thắng lợi càng triệt để (tiêu biểu là Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII).
- Cách mạng tư sản Anh: quần chúng nhân dân (nông dân, thợ thủ công,…) giữ vai trò quyết định.
- Chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ: trại chủ, nông dân, công nhân, nô lệ là lực lượng chính.
- Cách mạng tư sản Pháp: nông dân, thợ thủ công và công nhân tích cực tham gia chống phong kiến và các thế lực phản động → trở thành đồng minh quan trọng của giai cấp tư sản.
3. Kết quả và ý nghĩa của các cuộc cách mạng tư sản
Câu 1 trang 11
Đề bài: Trình bày kết quả, ý nghĩa của các cuộc cách mạng tư sản.
Lời giải:
Kết quả:
- Lật đổ nền quân chủ chuyên chế hoặc giành độc lập dân tộc.
- Mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển.
- Đầu thập kỉ 70 của thế kỉ XIX, chủ nghĩa tư bản được xác lập trên phạm vi thế giới.
Ý nghĩa:
- Cách mạng tư sản Anh: đặt dấu mốc cho sự xác lập chủ nghĩa tư bản ở Anh, thiết lập chế độ quân chủ lập hiến → có ý nghĩa to lớn trong buổi đầu chuyển từ chế độ phong kiến sang chế độ tư bản.
- Chiến tranh giành độc lập ở Bắc Mỹ: giải phóng nhân dân các thuộc địa khỏi ách thống trị của thực dân Anh; thành lập nhà nước tư sản đầu tiên ở ngoài châu Âu; thúc đẩy phong trào giải phóng dân tộc ở Mỹ La-tinh và nhiều nơi trên thế giới.
- Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII: được đánh giá là “đại cách mạng” → giải quyết triệt để các nhiệm vụ của cách mạng tư sản, có ảnh hưởng sâu rộng và ý nghĩa quốc tế lớn lao.
Câu 2 trang 11
Đề bài: Lựa chọn một cuộc cách mạng tư sản mà em đã học, nêu kết quả, ý nghĩa của cuộc cách mạng đó.
Lời giải:
Đây là câu hỏi mở. Dưới đây là gợi ý về Chiến tranh giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ:
Kết quả:
- Giải phóng nhân dân các thuộc địa khỏi ách thống trị của thực dân Anh.
- Đưa đến sự thành lập Hợp chúng quốc Hoa Kỳ – nhà nước tư sản đầu tiên ở ngoài châu Âu.
- Mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển ở Bắc Mỹ.
Ý nghĩa:
- Là cuộc cách mạng tư sản vừa mang tính chất giải phóng dân tộc, vừa xác lập nền dân chủ tư sản.
- Cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc ở khu vực Mỹ La-tinh phát triển.
- Ảnh hưởng tích cực đến phong trào giành độc lập ở nhiều nơi trên thế giới vào cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX.
Luyện tập và Vận dụng
Luyện tập 1 trang 11
Đề bài: Lập bảng tóm tắt những nét chính về mục tiêu, nhiệm vụ, giai cấp lãnh đạo, động lực cách mạng, kết quả, ý nghĩa của các cuộc cách mạng tư sản.
Lời giải:
| Nội dung | Nét chính |
|---|---|
| Mục tiêu | Xoá bỏ những rào cản kìm hãm sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa; mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển |
| Nhiệm vụ | Dân tộc: xoá bỏ tình trạng phong kiến cát cứ, hình thành thị trường dân tộc thống nhất (hoặc giải phóng dân tộc). Dân chủ: xoá bỏ chế độ phong kiến chuyên chế, xác lập nền dân chủ tư sản |
| Giai cấp lãnh đạo | Giai cấp tư sản và đồng minh (quý tộc mới, chủ nô, quý tộc tư sản hoá,…) |
| Động lực cách mạng | Giai cấp lãnh đạo và quần chúng nhân dân (nông dân, thợ thủ công, công nhân,…) |
| Kết quả | Lật đổ nền quân chủ chuyên chế hoặc giành độc lập dân tộc; mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển; xác lập chủ nghĩa tư bản trên phạm vi thế giới |
| Ý nghĩa | Đánh dấu bước chuyển từ chế độ phong kiến sang chế độ tư bản chủ nghĩa; cổ vũ phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới |
Luyện tập 2 trang 11
Đề bài: Vì sao trong các cuộc cách mạng tư sản, Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII được coi là “đại cách mạng”?
Lời giải:
Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII được coi là “đại cách mạng” vì:
- Giai cấp tư sản giành độc quyền lãnh đạo cách mạng, đưa ra đường lối rõ ràng.
- Quần chúng nhân dân (chủ yếu là nông dân và dân nghèo thành thị) tham gia tích cực, sáng tạo, là động lực chủ yếu đưa cách mạng đến thắng lợi triệt để.
- Giải quyết triệt để các nhiệm vụ của cách mạng tư sản: xoá bỏ chế độ quân chủ chuyên chế, thiết lập nền dân chủ tư sản, mở đường cho kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển mạnh mẽ.
- Có ảnh hưởng sâu rộng và ý nghĩa quốc tế lớn lao: theo Lê-nin, cả thế kỉ XIX – “thế kỉ đã đem lại văn minh và văn hoá cho toàn thể loài người” – đã trôi qua dưới dấu hiệu của Cách mạng Pháp (Tư liệu 3).
→ Vì những lí do trên, Cách mạng Pháp cuối thế kỉ XVIII được đánh giá là cuộc cách mạng vĩ đại nhất trong các cuộc cách mạng tư sản.
Vận dụng trang 11
Đề bài: Sưu tầm tư liệu từ sách, báo, internet về một cuộc cách mạng tư sản mà em ấn tượng nhất và viết một đoạn văn ngắn (khoảng 200 chữ) giới thiệu về cuộc cách mạng tư sản đó.
Lời giải:
Đoạn văn tham khảo (khoảng 200 chữ):
Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII là cuộc cách mạng để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong em. Cuộc cách mạng nổ ra vào ngày 14 – 7 – 1789 với sự kiện quần chúng nhân dân Pa-ri tấn công ngục Ba-xti – biểu tượng của chế độ phong kiến chuyên chế. Trước cách mạng, xã hội Pháp chia thành ba đẳng cấp: Tăng lữ và Quý tộc có mọi đặc quyền, trong khi Đẳng cấp thứ ba (gồm tư sản, nông dân và bình dân) phải chịu mọi gánh nặng thuế khoá và không có quyền lợi chính trị. Dưới sự lãnh đạo của giai cấp tư sản và ánh sáng của Triết học Ánh sáng (Mông-te-xki-ơ, Vôn-te, Rút-xô), quần chúng nhân dân đã đứng lên lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế, xây dựng nền cộng hoà. Cách mạng đã giải quyết triệt để các nhiệm vụ dân tộc và dân chủ, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh mẽ ở Pháp. Không chỉ vậy, cuộc cách mạng còn có ý nghĩa quốc tế lớn lao, cổ vũ phong trào đấu tranh chống phong kiến, giải phóng dân tộc trên toàn thế giới. Vì thế, Cách mạng tư sản Pháp được Lê-nin đánh giá là “đại cách mạng”, xứng đáng là ngày Quốc khánh vĩ đại của nước Pháp.
Cô Ngô Thị Ánh Ngọc
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Lịch sử, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 7+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Kim Liên