Câu hỏi mở đầu trang 29

Đề bài: Bảo tàng Hàng hải ở Ma-lắc-ca (Ma-lai-xi-a) mô phỏng theo con tàu Phlo-đờ Ma của Bồ Đào Nha bị đắm ở Ma-lắc-ca. Phlo-đờ Ma là một trong số những con tàu thuộc hạm đội hùng mạnh của thực dân Bồ Đào Nha tấn công xâm lược Vương quốc Ma-lắc-ca vào năm 1511. Sự kiện này đã mở đầu cho quá trình xâm lược và thống trị kéo dài nhiều thế kỉ của thực dân phương Tây ở Đông Nam Á. Quá trình thực dân phương Tây xâm lược và cai trị ở các nước Đông Nam Á diễn ra như thế nào?

Lời giải:

Những hiểu biết cơ bản của em về quá trình thực dân phương Tây xâm lược và cai trị ở Đông Nam Á:

• Quá trình xâm lược: Bắt đầu từ đầu thế kỉ XVI (mở đầu là Bồ Đào Nha đánh chiếm Ma-lắc-ca năm 1511) và kéo dài đến đầu thế kỉ XX. Thực dân phương Tây xâm lược Đông Nam Á hải đảo trước, sau đó mới đến Đông Nam Á lục địa.
• Chính sách cai trị: Thực dân phương Tây áp đặt chính sách cai trị hà khắc trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá – xã hội, biến các nước Đông Nam Á thành thuộc địa, cung cấp nguyên liệu và thị trường cho chính quốc.
• Kết quả: Đến đầu thế kỉ XX, hầu hết các nước Đông Nam Á đều trở thành thuộc địa của thực dân phương Tây, chỉ có Xiêm (Thái Lan) giữ được nền độc lập nhưng bị lệ thuộc nhiều mặt.

1. Quá trình xâm lược và cai trị của thực dân phương Tây ở Đông Nam Á

a) Quá trình xâm lược

Câu 1 trang 32

Đề bài: Khai thác Tư liệu 1 (tr. 31) và thông tin trong mục, trình bày quá trình thực dân phương Tây xâm lược các nước Đông Nam Á.

Lời giải:

Bối cảnh: Từ đầu thế kỉ XVI, các nước phương Tây bắt đầu mở rộng quá trình xâm nhập vào các nước Đông Nam Á. Ban đầu, quá trình này được tiến hành thông qua các hoạt động buôn bán và truyền giáo. Quá trình xâm lược diễn ra trong bối cảnh phần lớn các nước Đông Nam Á đang bước vào thời kì suy thoái, khủng hoảng của chế độ phong kiến.

Quá trình xâm lược cụ thể:

Đối với Đông Nam Á hải đảo (xâm lược trước):

• Năm 1511: Thực dân Bồ Đào Nha đánh chiếm Ma-lắc-ca (nay thuộc Ma-lai-xi-a) → mở đầu quá trình xâm lược Đông Nam Á. Theo Tư liệu 1, đây là “một trong những đặc điểm quan trọng nhất của một kế hoạch chiến lược toàn diện” của người Bồ Đào Nha.
• Giữa thế kỉ XVI: Phi-líp-pin chính thức bị thực dân Tây Ban Nha xâm lược và thống trị. Sau cuộc chiến tranh Mỹ – Tây Ban Nha (1898), Phi-líp-pin trở thành thuộc địa của Mỹ.
• Cuối thế kỉ XVI: Thực dân Hà Lan bắt đầu xâm nhập In-đô-nê-xi-a. Đến giữa thế kỉ XIX, Hà Lan mới hoàn thành việc kiểm soát nước này.
• Đầu thế kỉ XX: Thực dân Anh kiểm soát Ma-lai-xi-a, Xin-ga-po, Bru-nây.

→ Trải qua gần 4 thế kỉ (từ đầu thế kỉ XVI đến đầu thế kỉ XX), thực dân phương Tây đã hoàn thành quá trình xâm lược các nước Đông Nam Á hải đảo.

Đối với Đông Nam Á lục địa (xâm lược muộn hơn, bắt đầu từ thế kỉ XIX):

• Miến Điện (Mi-an-ma): Thực dân Anh sau hơn 60 năm (1824 – 1885) tiến hành 3 cuộc chiến tranh mới chiếm được.
• 3 nước Đông Dương (Việt Nam, Lào, Cam-pu-chia): Thực dân Pháp trải qua chiến tranh xâm lược gần nửa thế kỉ (1858 – 1893) mới hoàn thành việc xâm chiếm.
• Xiêm (Thái Lan): Tuy giữ được nền độc lập nhưng bị lệ thuộc vào nước ngoài về nhiều mặt và trở thành vùng đệm giữa khu vực thuộc địa của Anh và Pháp.

→ Đến đầu thế kỉ XX, các nước thực dân phương Tây đã hoàn thành quá trình thôn tính Đông Nam Á.

Câu 2 trang 32

Đề bài: Theo em, cách thức tiến hành xâm lược các nước Đông Nam Á của thực dân phương Tây có những điểm gì chung?

Lời giải:

Cách thức tiến hành xâm lược của thực dân phương Tây ở Đông Nam Á có các điểm chung sau:

• Về thời điểm: Đều lợi dụng lúc các nước Đông Nam Á đang suy thoái, khủng hoảng của chế độ phong kiến để tiến hành xâm lược.
• Về thủ đoạn: Sử dụng nhiều thủ đoạn khác nhau, từ buôn bán, truyền giáo, xâm nhập thị trường → tiến hành chiến tranh xâm lược bằng vũ lực.
• Về phương thức: Ban đầu thiết lập các thương điếm, sau đó dùng các thương điếm làm bàn đạp để mở rộng ảnh hưởng và tiến hành xâm lược.
• Về mục tiêu: Đều nhằm cướp đoạt tài nguyên, biến các nước Đông Nam Á thành thuộc địa, cung cấp nguyên liệu và thị trường cho chính quốc.
• Về sự cạnh tranh: Các nước thực dân phương Tây cạnh tranh quyết liệt với nhau để giành thuộc địa.

b) Chính sách cai trị

Câu hỏi trang 34

Đề bài: Khai thác các tư liệu 2, 3 và thông tin trong mục, trình bày chính sách cai trị của thực dân phương Tây đối với các nước Đông Nam Á.

Lời giải:

Chính sách cai trị của thực dân phương Tây được thể hiện trên các lĩnh vực sau:

Về chính trị:

• Thiết lập nền thống trị ở Đông Nam Á dưới các hình thức khác nhau (cai trị trực tiếp hoặc gián tiếp), nhưng đều có điểm chung: duy trì các thế lực phong kiến địa phương như một công cụ để thi hành chính sách cai trị thuộc địa.
• Các quyền hành chính, lập pháp, tư pháp, ngoại giao, quân sự,… đều tập trung trong tay đại diện chính quyền thực dân.
• Sử dụng chính sách “chia để trị” để chia rẽ, làm suy yếu sức mạnh dân tộc.
• Xây dựng và sử dụng lực lượng quân đội người bản địa để bảo vệ bộ máy cai trị và đàn áp sự phản kháng của nhân dân.

Về kinh tế:

• Thực hiện chính sách bóc lột, khai thác các thuộc địa.
• Biến các nước Đông Nam Á thành nơi cung cấp nguồn nguyên liệu và thị trường tiêu thụ hàng hoá phục vụ cho chính quốc.
• Theo Tư liệu 2: chính sách khai thác của thực dân phương Tây bao gồm: thuế khoá nặng nề, cướp ruộng đất lập đồn điền, bóc lột sức người, khai thác tài nguyên. Các sản vật đặc trưng như cao su, cà phê, chè, lúa gạo được chú ý khai thác từ sớm.

Về văn hoá – xã hội:

• Tìm mọi cách kìm hãm người dân trong tình trạng lạc hậu, nghèo đói.
• Làm xói mòn giá trị truyền thống của các quốc gia Đông Nam Á.
• Thi hành chính sách ngu dân: hầu hết người dân các nước thuộc địa đều mù chữ (ở Việt Nam năm 1926 có hơn 90% dân số không biết chữ).
• Đầu độc người dân bằng rượu, thuốc phiện để dễ bề cai trị.
• Theo Tư liệu 3 (Nguyễn Ái Quốc – Bản án chế độ thực dân Pháp): người dân bản xứ “phải đổ mồ hôi, sôi nước mắt trong những lao tác nặng nhọc nhất” trong khi người Pháp “chiếm đoạt toàn bộ xuất nhập khẩu và tất cả các ngành nghề béo bở nhất”.

→ Chính sách cai trị của thực dân phương Tây đã đẩy nhân dân các nước Đông Nam Á vào tình trạng nghèo đói, lạc hậu, mất tự do.

2. Công cuộc cải cách ở Xiêm

Câu 1 trang 36

Đề bài: Trình bày nét chính về công cuộc cải cách ở Xiêm.

Lời giải:

Bối cảnh: Vào giữa thế kỉ XIX, Vương quốc Xiêm đứng trước sự đe doạ xâm lược của thực dân phương Tây.

Người khởi xướng và tiến hành cải cách:

• Từ năm 1851, vua Ra-ma IV đã tiến hành cải cách, chủ trương mở cửa buôn bán với nước ngoài.
• Đặc biệt, từ năm 1868, dưới thời vua Ra-ma V, Xiêm đã tiến hành hàng loạt cải cách quan trọng trên nhiều lĩnh vực.

Nội dung cải cách:

Kết quả: Công cuộc cải cách đã thúc đẩy sản xuất phát triển, đưa Vương quốc Xiêm phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa, từng bước hội nhập với thế giới.

Câu 2 trang 36

Đề bài: Vì sao Xiêm là nước duy nhất ở khu vực Đông Nam Á không trở thành thuộc địa của thực dân phương Tây?

Lời giải:

Xiêm là nước duy nhất ở Đông Nam Á không trở thành thuộc địa của thực dân phương Tây vì:

• Nguyên nhân chủ quan:
  • Chính phủ Xiêm dưới thời vua Ra-ma IV và Ra-ma V đã sớm nhận ra nguy cơ xâm lược từ bên ngoài → chủ động tiến hành cải cách toàn diện trên các lĩnh vực kinh tế, hành chính, giáo dục,…
  • Công cuộc cải cách đã đưa Xiêm phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa, giúp đất nước có thực lực về kinh tế, quốc phòng.
  • Chính phủ Xiêm thực hiện đường lối ngoại giao mềm dẻo, khôn khéo: chủ động cắt một số vùng lãnh thổ (ở Lào, Cam-pu-chia cho Pháp; ở Mã Lai cho Anh) để bảo vệ nền độc lập.
• Nguyên nhân khách quan:
  • Xiêm nằm ở vị trí là vùng đệm giữa khu vực thuộc địa của Anh (Miến Điện, Mã Lai) và của Pháp (3 nước Đông Dương).
  • Anh và Pháp muốn duy trì Xiêm như một vùng trung lập để tránh xung đột trực tiếp với nhau.

→ Nhờ những yếu tố trên, Xiêm giữ được nền độc lập nhưng vẫn bị lệ thuộc vào Anh và Pháp về nhiều mặt.

Luyện tập và Vận dụng

Luyện tập 1 trang 36

Đề bài: Xây dựng trục thời gian thể hiện những nét chính về quá trình thực dân phương Tây xâm lược các nước Đông Nam Á.

Lời giải:

Dữ liệu cho trục thời gian:

Luyện tập 2 trang 36

Đề bài: Theo em, những chính sách cai trị của thực dân phương Tây ở Đông Nam Á đã tác động như thế nào đối với các nước trong khu vực?

Lời giải:

Chính sách cai trị của thực dân phương Tây đã tác động đến các nước Đông Nam Á trên cả 2 mặt:

Tác động tiêu cực (chủ yếu):

• Về chính trị: Làm mất độc lập, chủ quyền dân tộc; chính sách “chia để trị” gây chia rẽ, mâu thuẫn giữa các dân tộc.
• Về kinh tế: Tài nguyên bị vơ vét, cạn kiệt; kinh tế phát triển què quặt, lạc hậu, phụ thuộc vào chính quốc; đời sống nhân dân nghèo đói.
• Về văn hoá – xã hội: Người dân bị kìm hãm trong tình trạng lạc hậu, mù chữ; các giá trị văn hoá truyền thống bị xói mòn; xuất hiện tệ nạn xã hội (rượu, thuốc phiện,…).
• Xã hội phân hoá sâu sắc, làm nảy sinh nhiều mâu thuẫn.

Tác động tích cực (không mong muốn):

• Du nhập nền văn hoá phương Tây, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa vào Đông Nam Á.
• Xuất hiện các giai cấp, tầng lớp mới (tư sản, công nhân, tiểu tư sản,…), tạo cơ sở cho phong trào yêu nước theo khuynh hướng mới sau này.

Vận dụng trang 36

Đề bài: Sưu tầm tài liệu từ sách, báo, internet, viết một bài (khoảng 300 chữ) về quá trình thực dân phương Tây xâm lược và thiết lập nền thống trị ở một nước trong khu vực Đông Nam Á.

Lời giải:

Bài viết tham khảo (khoảng 300 chữ):

Việt Nam là một trong ba nước Đông Dương (cùng với Lào và Cam-pu-chia) bị thực dân Pháp xâm lược và thống trị suốt gần một thế kỉ. Quá trình xâm lược của Pháp ở Việt Nam kéo dài gần nửa thế kỉ (1858 – 1884), phải trải qua nhiều cuộc chiến tranh mới hoàn thành.

Ngày 1 – 9 – 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu quá trình xâm lược Việt Nam. Sau khi thất bại ở Đà Nẵng, Pháp chuyển hướng đánh vào Gia Định (1859), rồi lần lượt chiếm 6 tỉnh Nam Kì. Đến năm 1884, với Hiệp ước Pa-tơ-nốt, triều đình nhà Nguyễn chính thức thừa nhận sự bảo hộ của Pháp trên toàn cõi Việt Nam.

Sau khi hoàn thành xâm lược, thực dân Pháp tiến hành thiết lập nền thống trị. Về chính trị, Pháp chia Việt Nam thành 3 xứ (Bắc Kì, Trung Kì, Nam Kì) với các chế độ cai trị khác nhau nhằm thực hiện chính sách “chia để trị”; đồng thời duy trì triều đình nhà Nguyễn như một công cụ để cai trị. Về kinh tế, Pháp tiến hành các cuộc khai thác thuộc địa, cướp đoạt ruộng đất lập đồn điền cao su, cà phê; bóc lột sức lao động của nông dân và công nhân; biến Việt Nam thành nơi cung cấp nguyên liệu và thị trường tiêu thụ hàng hoá cho Pháp. Về văn hoá – xã hội, Pháp thi hành chính sách ngu dân, đầu độc nhân dân bằng rượu và thuốc phiện; hầu hết dân số Việt Nam mù chữ (hơn 90% năm 1926).

Chính sách thống trị hà khắc của thực dân Pháp đã đẩy nhân dân Việt Nam vào cảnh nghèo đói, lầm than, đồng thời làm bùng nổ các phong trào đấu tranh yêu nước kiên cường của nhân dân ta suốt cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX.

Cô Ngô Thị Ánh Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Lịch sử, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 7+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Kim Liên