Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 60
Đề bài: Thành Tây Đô (Thanh Hoá) là toà thành kiên cố với kiến trúc độc đáo bằng đá có quy mô lớn ở Việt Nam được Hồ Quý Ly cho xây dựng vào cuối thế kỉ XIV. Đây là một thành tựu cải cách nổi bật của ông nhằm tăng cường sức mạnh quân sự để chuẩn bị đối phó với cuộc xâm lược của nhà Minh. Ngoài ra, Hồ Quý Ly còn tiến hành cải cách trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hoá, giáo dục. Hãy chia sẻ những điều em biết về bối cảnh, nội dung chính và kết quả cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và Triều Hồ.
Lời giải:
Một số hiểu biết về cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và Triều Hồ:
- Bối cảnh: Cuối thế kỉ XIV, nhà Trần suy yếu, đất nước rơi vào tình trạng khủng hoảng về kinh tế – xã hội và chính trị. Trong bối cảnh đó, Hồ Quý Ly đã tiến hành cải cách ngay từ khi còn làm đại thần và tiếp tục đẩy mạnh sau khi lên ngôi vua (năm 1400).
- Nội dung chính: Cải cách được thực hiện trên nhiều lĩnh vực: kinh tế – xã hội (hạn điền, hạn nô, phát hành tiền giấy), quân sự (xây thành, chế tạo vũ khí), văn hoá – giáo dục (đề cao chữ Nôm, chấn chỉnh việc học).
- Kết quả: Cuộc cải cách có nhiều điểm tiến bộ, góp phần đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng, củng cố quyền lực trung ương. Tuy nhiên, cải cách còn chưa triệt để và kết quả thực tế còn hạn chế.
1. Bối cảnh lịch sử
Câu hỏi trang 61
Đề bài: Khai thác Tư liệu 1 và thông tin trong mục, trình bày bối cảnh lịch sử diễn ra cải cách của Hồ Quý Ly và Triều Hồ.
Lời giải:
Bối cảnh lịch sử diễn ra cuộc cải cách:
a) Về kinh tế – xã hội:
- Từ nửa sau thế kỉ XIV, Nhà nước không còn quan tâm đến sản xuất nông nghiệp, không chăm lo tu sửa đê điều, các công trình thuỷ lợi → nhiều năm bị mất mùa, đói kém.
- Vương hầu, quý tộc, địa chủ chiếm giữ nhiều ruộng đất → ruộng đất của nông dân bị thu hẹp, đời sống bấp bênh, khổ cực.
- Nhiều nông dân phải bán ruộng đất, vợ, con cho quý tộc, địa chủ và bị biến thành nô tì.
- Mâu thuẫn giữa nông dân nghèo, nô tì với giai cấp thống trị ngày càng gay gắt → nổ ra nhiều cuộc khởi nghĩa như khởi nghĩa Ngô Bệ (thành phố Hải Phòng), khởi nghĩa Phạm Sư Ôn (thành phố Hà Nội),…
- Tư liệu 1 (thơ Nguyễn Phi Khanh): “Ruộng lúa ngàn dặm đỏ như cháy / Đồng quê than vãn trông vào đâu?” → phản ánh cảnh mất mùa, đói kém và nỗi thống khổ của nhân dân.
b) Về chính trị:
- Vua và tầng lớp quý tộc, quan lại nhà Trần ngày càng sa vào ăn chơi, hưởng lạc.
- Trong triều, trung thần thì ít mà kẻ gian nịnh, cơ hội thì nhiều.
- Triều Trần suy yếu, không còn khả năng bảo vệ đất nước, bất lực trước các cuộc tấn công của Chăm-pa và yêu sách của nhà Minh (Trung Quốc).
- Hồ Quý Ly – một quý tộc thuộc dòng họ ngoại của nhà Trần – từng bước thâu tóm quyền lực, buộc vua Trần nhường ngôi, lập ra Triều Hồ (năm 1400).
2. Nội dung cải cách
Câu hỏi trang 63
Đề bài: Khai thác các tư liệu 2, 3 và thông tin trong mục, trình bày nội dung cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và Triều Hồ.
Lời giải:
Hồ Quý Ly và Triều Hồ đã tiến hành cải cách trên hầu hết các lĩnh vực, cụ thể như sau:
a) Về kinh tế, xã hội:
- Ban hành chính sách hạn điền → hạn chế sự phát triển của chế độ sở hữu lớn về ruộng đất trong các điền trang, thái ấp của quý tộc.
- Tư liệu 2: “Các đại vương và trưởng công chúa thì ruộng không hạn chế, cho đến thứ dân thì ruộng chỉ 10 mẫu thôi” → cho thấy quy định cụ thể về số ruộng được sở hữu.
- Phát hành tiền giấy thay cho tiền đồng, cải cách chế độ thuế khoá, thống nhất đơn vị đo lường trong cả nước.
- Ban hành chính sách hạn nô → quy định số lượng gia nô được sở hữu của mỗi vương hầu, quý tộc, quan lại.
- Tư liệu 3: “Phép hạn gia nô, chiếu theo phẩm cấp mà có số khác nhau, thừa ra thì sung vào Nhà nước” → gia nô thừa ra sẽ bị Nhà nước thu lại.
b) Về quân sự:
- Tăng cường lực lượng quân đội chính quy và phòng thủ ở những nơi hiểm yếu.
- Cho thống kê nhân khẩu từ 2 tuổi trở lên → số lượng binh lính tăng lên nhiều lần.
- Xây dựng nhiều thành luỹ kiên cố như Tây Đô (Thanh Hoá), Đa Bang (Hà Nội),…
- Chế tạo súng thần cơ, đóng thuyền chiến,…
c) Về văn hoá, giáo dục:
- Bắt các nhà sư dưới 50 tuổi phải hoàn tục → hạn chế sự phát triển của Phật giáo.
- Chấn chỉnh chế độ thi cử, mở rộng việc học, đặt học quan đến cấp phủ, châu.
- Trong 7 năm (1400 – 1407), Triều Hồ tổ chức 2 kì thi, lấy đỗ gần 200 người, trong đó có một Trạng nguyên.
- Đề cao chữ Nôm: dùng trong sáng tác văn chương, dịch sách chữ Hán sang chữ Nôm để dạy cho phi tần, cung nữ.
3. Kết quả và ý nghĩa
Câu hỏi trang 63
Đề bài: Trình bày kết quả và ý nghĩa cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và Triều Hồ.
Lời giải:
Kết quả và ý nghĩa của cuộc cải cách:
- Có nhiều điểm tiến bộ, góp phần đưa đất nước từng bước thoát khỏi tình trạng khủng hoảng, củng cố quyền lực của chính quyền trung ương.
- Chính sách hạn điền, hạn nô đã làm suy yếu thế lực của tầng lớp quý tộc, tôn thất Triều Trần; đồng thời tăng nguồn thu nhập cho Nhà nước, tăng cường quyền lực của Nhà nước quân chủ trung ương tập quyền.
- Những cải cách về văn hoá, giáo dục thể hiện tư tưởng tiến bộ, xây dựng một nền văn hoá, giáo dục mang bản sắc dân tộc.
- Bước đầu ổn định tình hình xã hội, củng cố tiềm lực đất nước để chuẩn bị đối phó với giặc ngoại xâm.
- Hạn chế: Cải cách còn chưa triệt để và kết quả thực tế còn hạn chế.
Luyện tập và Vận dụng
Luyện tập trang 63
Đề bài: Hoàn thành bảng thống kê (theo gợi ý dưới đây vào vở) về các nội dung chủ yếu trong cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và Triều Hồ.
Lời giải:
| Lĩnh vực | Nội dung cải cách | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Kinh tế, xã hội | Ban hành chính sách hạn điền, hạn nô; phát hành tiền giấy; cải cách thuế khoá; thống nhất đơn vị đo lường | Hạn chế sự phát triển của chế độ sở hữu ruộng đất lớn; suy yếu thế lực quý tộc Triều Trần; tăng nguồn thu cho Nhà nước |
| Quân sự | Tăng cường quân đội chính quy; thống kê nhân khẩu để tăng binh lính; xây dựng thành luỹ (Tây Đô, Đa Bang); chế tạo súng thần cơ, đóng thuyền chiến | Tăng cường sức mạnh quân sự, chuẩn bị đối phó với giặc ngoại xâm (nhà Minh) |
| Văn hoá, giáo dục | Bắt nhà sư dưới 50 tuổi hoàn tục; chấn chỉnh thi cử, mở rộng việc học; đề cao chữ Nôm | Hạn chế Phật giáo; tuyển chọn nhân tài; xây dựng nền văn hoá, giáo dục mang bản sắc dân tộc |
Vận dụng trang 63
Đề bài: Có nhận định cho rằng: “Hồ Quý Ly là một nhà cải cách lớn, kiên quyết và táo bạo”. Em đồng ý với nhận định đó không? Vì sao? Sưu tầm thêm tư liệu từ sách, báo và internet để tìm dẫn chứng chứng minh cho ý kiến của em.
Lời giải:
Em đồng ý với nhận định trên. Vì:
Thứ nhất: Hồ Quý Ly là một nhà cải cách lớn
- Cuộc cải cách được tiến hành trên hầu hết các lĩnh vực quan trọng: kinh tế, xã hội, chính trị, quân sự, văn hoá, giáo dục.
- Quy mô cải cách rộng lớn, tác động sâu rộng đến đời sống đất nước.
Thứ hai: Hồ Quý Ly là một nhà cải cách kiên quyết
- Dám đụng chạm đến quyền lợi của tầng lớp quý tộc, tôn thất Triều Trần – lực lượng đang nắm nhiều ruộng đất và nô tì.
- Ban hành chính sách hạn điền, hạn nô với những quy định rất cụ thể (như thứ dân chỉ được sở hữu 10 mẫu ruộng).
- Xử lí nghiêm khắc: người làm tiền giấy giả bị tội chém; người giấu tiền đồng, không nộp thì bị tội như làm tiền giấy giả.
Thứ ba: Hồ Quý Ly là một nhà cải cách táo bạo
- Phát hành tiền giấy thay cho tiền đồng – một chính sách rất mới mẻ ở Việt Nam thời bấy giờ.
- Đề cao chữ Nôm, dịch sách chữ Hán sang chữ Nôm – thể hiện tinh thần dân tộc, dám bước ra khỏi lối mòn coi trọng chữ Hán.
- Cho thống kê nhân khẩu từ 2 tuổi trở lên, xây dựng những thành luỹ kiên cố bằng đá như thành Tây Đô (được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá thế giới năm 2011).
→ Có thể khẳng định, Hồ Quý Ly là một nhà cải cách lớn, kiên quyết và táo bạo trong lịch sử Việt Nam. Mặc dù cuộc cải cách chưa đạt được kết quả trọn vẹn do nhiều nguyên nhân khách quan (đặc biệt là cuộc xâm lược của nhà Minh năm 1407), nhưng những tư tưởng tiến bộ của ông vẫn để lại nhiều bài học quý báu cho các thế hệ sau.
Cô Ngô Thị Ánh Ngọc
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Lịch sử, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 7+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Kim Liên