Câu hỏi mở đầu trang 44

Đề bài: Không có cơ sở của văn minh Hy Lạp và La Mã thì không có châu Âu hiện đại (theo Ăng-ghen). Theo em, điều gì khiến cho nền văn minh cổ đại này được đánh giá cao như vậy? Văn minh Hy Lạp và La Mã thời cổ đại có điểm gì nổi bật?

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở đầu, nội dung sẽ được làm rõ dần trong bài. Em có thể trả lời ngắn gọn như sau:

• Văn minh Hy Lạp và La Mã được đánh giá cao vì đã để lại cho nhân loại nhiều thành tựu lớn, có giá trị đến tận ngày nay.
• Điểm nổi bật của nền văn minh này là những thành tựu trên nhiều lĩnh vực như: chữ viết (hệ chữ cái La-tinh), chữ số La Mã, văn học, khoa học, sử học, điêu khắc và kiến trúc.

1. Điều kiện tự nhiên

a) Hy Lạp cổ đại

Câu hỏi 1 mục 1a trang 45

Đề bài: Quan sát lược đồ, hãy cho biết vị trí địa lí của Hy Lạp cổ đại có điểm gì nổi bật.

Lời giải:

Quan sát lược đồ, em thấy vị trí địa lí của Hy Lạp cổ đại có những điểm nổi bật sau:

• Trung tâm của Hy Lạp cổ đại nằm ở phía nam bán đảo Ban-căng, ven biển Địa Trung Hải.
• Vùng đất này có địa hình bị chia cắt thành nhiều đồng bằng nhỏ hẹp bởi các dãy núi thấp chạy dài ra biển.
• Hy Lạp có nhiều vũng, vịnh, rất thuận lợi cho việc lập các hải cảng.

Câu hỏi 2 mục 1a trang 45

Đề bài: Theo em, với điều kiện tự nhiên như trên, cư dân Hy Lạp cổ đại có ưu thế để phát triển các ngành kinh tế nào?

Lời giải:

Dựa vào điều kiện tự nhiên, cư dân Hy Lạp cổ đại có ưu thế phát triển các ngành kinh tế sau:

• Trồng cây lâu năm: vì đất canh tác ít và không màu mỡ, chỉ thích hợp trồng các cây như nho, ô liu,…
• Thủ công nghiệp và thương mại đường biển: nhờ có nhiều vũng, vịnh để lập hải cảng, người Hy Lạp thuận lợi buôn bán, trao đổi hàng hóa với các vùng khác (như xuất khẩu rượu nho, dầu ô liu, đồ gốm).
• Khai thác khoáng sản: vì nơi đây có nhiều khoáng sản như đồng, vàng, bạc,…

b) La Mã cổ đại

Câu hỏi mục 1b trang 45

Đề bài: Dựa vào nội dung ở trên và quan sát lược đồ, em hãy cho biết vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên nổi bật của La Mã cổ đại.

Lời giải:

Em trả lời theo hai ý:

• Vị trí địa lí: Nhà nước La Mã cổ đại hình thành trên bán đảo I-ta-li-a, nằm ở Nam Âu, xung quanh được biển bao bọc. Bờ biển phía nam có nhiều vịnh, cảng thuận tiện cho tàu bè ra vào trú đậu.
• Điều kiện tự nhiên nổi bật: đến thời kì đế quốc, lãnh thổ La Mã được mở rộng ra cả ba châu lục với nhiều đồng bằng và đồng cỏ rộng lớn, thuận lợi cho trồng trọt và chăn nuôi. Trong lòng đất có nhiều khoáng sản, thuận lợi cho nghề luyện kim.

2. Nhà nước thành bang và nền dân chủ cổ đại ở Hy Lạp

Câu hỏi mục 2 trang 46

Đề bài: Hãy trình bày những nét chính về tổ chức nhà nước thành bang ở Hy Lạp. Những ưu điểm của tổ chức nhà nước thành bang là gì?

Lời giải:

a) Những nét chính về tổ chức nhà nước thành bang:

• Từ thế kỉ VIII đến thế kỉ IV TCN, ở Hy Lạp đã hình thành hàng chục nhà nước nhỏ, gọi là nhà nước thành bang (hay thị quốc).
• Mỗi thành bang lấy một thành thị làm trung tâm, xung quanh là vùng đất trồng trọt. Thành thị có phố xá, lâu đài, đền thờ, sân vận động, nhà hát và quan trọng hơn cả là bến cảng.
• A-ten là thành bang quan trọng nhất, tiêu biểu cho chế độ dân chủ. Ở A-ten, cơ quan cao nhất là Đại hội nhân dân, gồm toàn bộ công dân nam từ 18 tuổi trở lên, có quyền thảo luận và biểu quyết tất cả những vấn đề hệ trọng của đất nước. Đại hội nhân dân bầu ra Hội đồng 500 người, Tòa án 6000 thẩm phán và Hội đồng 10 tư lệnh.

b) Ưu điểm của tổ chức nhà nước thành bang:

• Mang tính dân chủ: công dân được tham gia thảo luận và quyết định những công việc hệ trọng của đất nước.
• Quyền lực không tập trung vào một người mà thuộc về Đại hội nhân dân.

3. Nhà nước đế chế La Mã cổ đại

Câu hỏi mục 3 trang 47

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục và sơ đồ trên, hãy trình bày tổ chức nhà nước đế chế ở La Mã.

Lời giải:

Em trình bày theo các ý sau:

• Từ một thành bang nhỏ bé ở miền Trung bán đảo I-ta-li-a, Nhà nước La Mã đã dần mở rộng lãnh thổ, trở thành một đế quốc rộng lớn vào thế kỉ I TCN.
• Năm 27 TCN, Ốc-ta-vi-út được tôn lên thành Đấng tối cao, có quyền lực như hoàng đế, mở đầu thời kì đế chế.
• Theo sơ đồ tổ chức nhà nước, đứng đầu là Hoàng đế (nắm mọi quyền hành), tiếp đến là Viện Nguyên lão, còn Đại hội nhân dân thì chỉ còn là hình thức.

4. Một số thành tựu văn hóa tiêu biểu của Hy Lạp, La Mã

Câu hỏi mục 4 trang 48

Đề bài: Hãy kể tên một số thành tựu văn hóa tiêu biểu của Hy Lạp và La Mã cổ đại.

Lời giải:

Người Hy Lạp và La Mã cổ đại đã đạt được nhiều thành tựu văn hóa tiêu biểu. Em kể tên theo từng lĩnh vực:

• Chữ viết và chữ số: sáng tạo ra hệ chữ cái La-tinh (A, B, C,…) và chữ số La Mã mà ngày nay chúng ta vẫn đang sử dụng.
• Văn học: phong phú về thể loại (thần thoại, kịch và thơ); tiêu biểu là Hô-me với tác phẩm I-li-át và Ô-đi-xê, nhà soạn kịch Xô-phốc với vở Ơ-đíp làm vua.
• Khoa học: là quê hương của nhiều nhà khoa học nổi tiếng như Pi-ta-go, Ta-lét, Ác-si-mét,…
• Lịch: sáng tạo ra dương lịch.
• Sử học: có các nhà sử học tiêu biểu như Hê-rô-đốt, Tuy-xi-dít, Pô-li-bi-út với nhiều bộ sử đồ sộ.
• Điêu khắc: có nhiều bức tượng nổi tiếng như Thần Vệ nữ Mi-lô, Lực sĩ ném đĩa, Nữ thần A-tê-na.
• Kiến trúc: xây dựng nhiều công trình nổi tiếng còn được bảo tồn đến nay như đền Pác-tê-nông, đấu trường Cô-li-dê.

Luyện tập và Vận dụng

Bài 1 trang 48

Đề bài: Điều kiện tự nhiên tác động như thế nào đến sự hình thành và phát triển của văn minh Hy Lạp, La Mã?

Lời giải:

Điều kiện tự nhiên đã tác động lớn đến văn minh Hy Lạp, La Mã:

• Cả Hy Lạp và La Mã đều giáp biển, có nhiều vũng, vịnh và cảng biển nên thuận lợi cho giao thương đường biển, từ đó thủ công nghiệp và thương mại phát triển mạnh.
• Ở Hy Lạp, đất canh tác ít và không màu mỡ nên cư dân chủ yếu trồng cây lâu năm (nho, ô liu); còn ở La Mã (thời đế quốc), có nhiều đồng bằng và đồng cỏ rộng lớn nên trồng trọt và chăn nuôi phát triển.
• Cả hai đều có nhiều khoáng sản nên nghề luyện kim, thủ công phát triển.

Nhờ những điều kiện đó, kinh tế công thương phát triển và giao lưu rộng rãi, tạo cơ sở cho nền văn minh Hy Lạp, La Mã phát triển rực rỡ.

Bài 2 trang 48

Đề bài: Có ý kiến cho rằng: Người Hy Lạp và La Mã cổ đại đạt được những thành tựu văn hóa rực rỡ là do tiếp thu những thành tựu của người phương Đông cổ đại. Em có đồng ý với ý kiến đó không? Vì sao?

Lời giải (gợi ý):

Đây là câu hỏi nêu ý kiến, em có thể trả lời theo hướng sau:

• Em không hoàn toàn đồng ý với ý kiến đó.
• Đúng là người Hy Lạp và La Mã có giao lưu, buôn bán với các vùng phương Đông (ví dụ qua cảng Pi-rê, họ nhập về ngũ cốc, hạt tiêu, lúa mì,…) nên có học hỏi, tiếp thu một phần thành tựu của người phương Đông.
• Tuy nhiên, họ không chỉ tiếp thu mà còn tự sáng tạo ra nhiều thành tựu mới của riêng mình, như hệ chữ cái La-tinh, chữ số La Mã, các tác phẩm văn học, điêu khắc và công trình kiến trúc nổi tiếng.
• Vì vậy, nói rằng thành tựu rực rỡ của họ hoàn toàn là do tiếp thu của người phương Đông là chưa chính xác.

Bài 3 trang 48

Đề bài: Theo em, thành tựu văn hóa nào của Hy Lạp, La Mã cổ đại còn được bảo tồn đến ngày nay?

Lời giải:

Nhiều thành tựu văn hóa của Hy Lạp, La Mã cổ đại vẫn còn được sử dụng hoặc bảo tồn đến ngày nay, ví dụ:

• Hệ chữ cái La-tinh và chữ số La Mã: vẫn được sử dụng rộng rãi.
• Dương lịch: vẫn được dùng đến ngày nay.
• Các công trình kiến trúc: đền Pác-tê-nông (Hy Lạp), đấu trường Cô-li-dê (La Mã) vẫn được bảo tồn.
• Các tác phẩm điêu khắc và văn học: như tượng Thần Vệ nữ Mi-lô, Lực sĩ ném đĩa, và các tác phẩm của Hô-me.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn