Câu hỏi mở đầu trang 11

Đề bài: Các nhà sử học làm công việc tương tự như những thám tử. Muốn dựng lại lịch sử, họ phải đi tìm các bằng chứng, tức là các tư liệu lịch sử. Hình ảnh dưới đây là một dạng tư liệu lịch sử. Quan sát hình ảnh, em nhận thấy những hoa văn trên mặt trống đồng miêu tả những gì? Qua đó, em có thể biết được gì về đời sống của người Việt cổ?

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở đầu, nội dung sẽ được làm rõ dần trong bài. Em có thể trả lời ngắn gọn như sau:

• Những hoa văn trên mặt trống đồng miêu tả các hình ảnh như: ngôi sao ở giữa, hình người, hình thuyền, các con vật, cảnh sinh hoạt,…
• Qua đó, em có thể biết được phần nào về đời sống của người Việt cổ: họ đã có cuộc sống sinh hoạt phong phú và trình độ chế tác (đúc đồng) khá cao.

1. Tư liệu hiện vật

Câu hỏi mục 1 trang 12

Đề bài: Thế nào là tư liệu hiện vật? Từ Hình 2 và 3, em hãy kể thêm một số tư liệu hiện vật mà em biết.

Lời giải:

Em trả lời theo hai ý: khái niệm và ví dụ.

a) Tư liệu hiện vật là gì?

• Tư liệu hiện vật là những di tích, đồ vật,… của người xưa còn lưu giữ lại trong lòng đất hay trên mặt đất.
• Tuy đây chỉ là những hiện vật, nhưng nếu biết khai thác, chúng có thể cho ta biết khá cụ thể và trung thực về đời sống vật chất và phần nào đời sống tinh thần của người xưa.

b) Một số tư liệu hiện vật khác mà em biết: trống đồng Ngọc Lũ, các công cụ đá, đồ gốm, tiền cổ, mũi tên đồng, các viên gạch, ngói cổ,…

2. Tư liệu chữ viết

Câu hỏi 1 mục 2 trang 12

Đề bài: Đoạn tư liệu trên (trích Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh) cho em biết thông tin gì?

Lời giải:

Đoạn tư liệu trích từ Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh cho em biết:

• Bác Hồ tin tưởng chắc chắn rằng cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta dù phải trải qua nhiều gian khổ, hi sinh nhưng nhất định sẽ thắng lợi hoàn toàn.
• Bác bày tỏ mong muốn đến ngày đất nước thắng lợi sẽ đi thăm hỏi, chúc mừng đồng bào, cán bộ và chiến sĩ ở khắp hai miền Nam – Bắc.

Câu hỏi 2 mục 2 trang 12

Đề bài: Em hiểu thế nào là tư liệu chữ viết? Vì sao bia Tiến sĩ ở Văn Miếu (Hình 4) được coi là tư liệu chữ viết?

Lời giải:

Em trả lời theo hai ý:

a) Tư liệu chữ viết là gì?

• Tư liệu chữ viết là những bản ghi, tài liệu chép tay hay sách được in, khắc chữ.
• Nguồn tư liệu này ghi chép tương đối đầy đủ về đời sống con người. Tuy nhiên, tư liệu chữ viết thường mang ý thức chủ quan của tác giả tư liệu.

b) Vì sao bia Tiến sĩ ở Văn Miếu được coi là tư liệu chữ viết?

• Vì trên những tấm bia đó có khắc chữ, ghi lại tên của những người đỗ Tiến sĩ thời xưa. Đó chính là những bản ghi chép bằng chữ viết, nên được coi là tư liệu chữ viết.

3. Tư liệu truyền miệng

Câu hỏi 1 mục 3 trang 13

Đề bài: Thế nào là tư liệu truyền miệng?

Lời giải:

• Tư liệu truyền miệng là những câu chuyện dân gian (thần thoại, truyền thuyết, cổ tích,…) được kể truyền miệng từ đời này qua đời khác.
• Loại tư liệu này thường không cho biết chính xác về thời gian và địa điểm, nhưng phần nào phản ánh hiện thực lịch sử.

Câu hỏi 2 mục 3 trang 13

Đề bài: Hình 5 giúp em liên tưởng đến truyền thuyết nào trong dân gian?

Lời giải:

• Hình 5 (Thánh Gióng đánh giặc Ân) giúp em liên tưởng đến truyền thuyết Thánh Gióng – câu chuyện về cậu bé làng Gióng lớn nhanh như thổi, cưỡi ngựa sắt đánh tan giặc Ân để bảo vệ đất nước.

4. Tư liệu gốc

Câu hỏi mục 4 trang 13

Đề bài: Em hiểu thế nào là tư liệu gốc? Loại tư liệu này có ý nghĩa và giá trị gì?

Lời giải:

Em trả lời theo hai ý: khái niệm và ý nghĩa, giá trị.

a) Tư liệu gốc là gì?

• Tư liệu gốc là tư liệu cung cấp những thông tin đầu tiên và trực tiếp về sự kiện hoặc thời kì lịch sử nào đó.

b) Ý nghĩa, giá trị của tư liệu gốc:

• Đây là nguồn tư liệu đáng tin cậy nhất khi tìm hiểu lịch sử, vì nó cung cấp thông tin trực tiếp về sự kiện.

Luyện tập và Vận dụng

Bài 1 trang 13

Đề bài: Theo em, tư liệu hiện vật, tư liệu chữ viết, tư liệu truyền miệng và tư liệu gốc có ý nghĩa và giá trị gì?

Lời giải:

Mỗi loại tư liệu đều có ý nghĩa và giá trị riêng trong việc tìm hiểu lịch sử:

• Tư liệu hiện vật: cho ta biết khá cụ thể và trung thực về đời sống vật chất và phần nào đời sống tinh thần của người xưa.
• Tư liệu chữ viết: ghi chép tương đối đầy đủ về đời sống con người (tuy có thể mang ý thức chủ quan của người viết).
• Tư liệu truyền miệng: tuy không cho biết chính xác về thời gian, địa điểm nhưng phần nào phản ánh hiện thực lịch sử.
• Tư liệu gốc: cung cấp những thông tin đầu tiên và trực tiếp về sự kiện, là nguồn tư liệu đáng tin cậy nhất.

Nhìn chung, các nguồn tư liệu đều là những bằng chứng giúp các nhà sử học tìm hiểu và phục dựng lại lịch sử.

Bài 2 trang 13

Đề bài: Theo em, trong đoạn tư liệu và các Hình 2, 3, 4, 5 ở bài học, hình ảnh, tư liệu nào thuộc tư liệu gốc?

Lời giải:

Em xét xem tư liệu nào cung cấp thông tin đầu tiên và trực tiếp về sự kiện:

• Thuộc tư liệu gốc: đoạn trích Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Hình 4 (bia Tiến sĩ ở Văn Miếu). Vì đây là những tư liệu ghi chép trực tiếp, cung cấp thông tin gốc về sự kiện, con người thời đó.
• Hình 2, 3 là tư liệu hiện vật; Hình 5 là tranh minh họa cho tư liệu truyền miệng (truyền thuyết Thánh Gióng).

Bài 3 trang 13

Đề bài: Hãy kể tên một số truyền thuyết có liên quan đến lịch sử mà em biết.

Lời giải:

Một số truyền thuyết có liên quan đến lịch sử mà em biết, ví dụ:

• Truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên.
• Truyền thuyết Thánh Gióng.
• Truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh.
• Truyền thuyết Bánh chưng, bánh giầy.
• Truyền thuyết An Dương Vương và nỏ thần (Mị Châu – Trọng Thủy).

Bài 4 trang 13

Đề bài: Ở nhà em hoặc nơi em sinh sống có những hiện vật nào có thể giúp tìm hiểu lịch sử? Hãy giới thiệu ngắn gọn về một hiện vật mà em thích nhất.

Lời giải (gợi ý cách làm):

Đây là bài tập vận dụng, kết quả tùy vào nơi em sinh sống. Em có thể làm theo hai bước:

• Bước 1 – Tìm và kể tên các hiện vật: ví dụ các đồ vật cũ của gia đình, dòng họ (đồ thờ cúng, ảnh cũ, vật dụng sinh hoạt xưa) hoặc các hiện vật ở đình, chùa, bảo tàng, di tích gần nơi em ở.
• Bước 2 – Giới thiệu một hiện vật em thích nhất: nêu rõ tên hiện vật, hình dáng, hiện vật đó của ai/có từ bao giờ và nó giúp em biết được điều gì về cuộc sống ngày xưa.

Bài mẫu tham khảo (giới thiệu một chiếc cối đá):

Ở nhà em có một số hiện vật cũ có thể giúp tìm hiểu lịch sử như: chiếc cối đá, bộ ấm chén cũ và những tấm ảnh đen trắng của ông bà. Trong đó, em thích nhất là chiếc cối đá. Chiếc cối được làm bằng đá, hình tròn, khá nặng, là vật dụng mà bà em ngày xưa dùng để giã gạo. Theo lời bà kể, chiếc cối này đã có từ thời các cụ, được gia đình em giữ gìn qua nhiều đời. Mỗi lần nhìn chiếc cối, em hình dung được phần nào cuộc sống vất vả của thế hệ trước, khi chưa có máy móc hiện đại, mọi người phải giã gạo bằng tay. Chiếc cối đá giúp em thêm trân trọng cuộc sống ngày nay và biết ơn công lao của ông bà, tổ tiên.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn