Câu hỏi mở đầu trang 158

Đề bài: Nước sông, hồ, nước ngầm và băng hà là nguồn nước ngọt chính trên Trái Đất. Các nguồn nước này có vai trò như thế nào đối với tự nhiên và đời sống con người? Làm thế nào để sử dụng chúng đạt hiệu quả cao?

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở đầu, nội dung sẽ được làm rõ dần trong bài. Em có thể trả lời ngắn gọn như sau:

• Các nguồn nước ngọt (nước sông, hồ, nước ngầm, băng hà) cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất, góp phần điều hòa khí hậu và duy trì sự sống trên Trái Đất.
• Để sử dụng đạt hiệu quả cao, con người cần sử dụng tổng hợp, hợp lí và tiết kiệm các nguồn nước, đồng thời bảo vệ chúng khỏi bị ô nhiễm và cạn kiệt.

1. Sông, hồ

a) Sông

Câu hỏi 1 mục 1 trang 158

Đề bài: Đọc thông tin trong mục a và quan sát hình 1, em hãy mô tả các bộ phận của một dòng sông lớn.

Lời giải:

Em quan sát Hình 1 và đọc thông tin mục a, mô tả các bộ phận của một hệ thống sông lớn:

• Sông chính (dòng chính): là dòng sông lớn, nơi tiếp nhận nước từ các sông khác.
• Phụ lưu: là các sông đổ nước vào sông chính.
• Chi lưu: là các sông làm nhiệm vụ thoát nước cho sông chính.
• Lưu vực sông: là vùng đất cung cấp nước thường xuyên cho sông (ranh giới của vùng đất này gọi là ranh giới lưu vực sông).

Câu hỏi 2 mục 1 trang 158

Đề bài: Em hãy nêu mối quan hệ giữa mùa lũ của sông với nguồn cung cấp nước sông.

Lời giải:

Mùa lũ của sông phụ thuộc vào nguồn cung cấp nước cho sông. Cụ thể:

• Sông có nguồn cung cấp nước chủ yếu từ mưa: mùa lũ trùng với mùa mưa, mùa cạn trùng với mùa khô.
• Sông có nguồn cung cấp nước chủ yếu từ tuyết tan: mùa lũ vào mùa xuân.
• Sông có nguồn cung cấp nước chủ yếu từ băng tan: mùa lũ vào đầu mùa hạ.
• Sông có nhiều nguồn cung cấp nước khác nhau thì mùa lũ phức tạp hơn.

b) Sử dụng tổng hợp nước sông, hồ

Câu hỏi 1 mục 1 trang 159

Đề bài: Em hãy cho biết nước sông, hồ có vai trò như thế nào đối với đời sống và sản xuất.

Lời giải:

Nước sông, hồ có vai trò rất quan trọng, được con người sử dụng vào nhiều mục đích:

• Phục vụ giao thông và du lịch.
• Cung cấp nước cho sinh hoạt và tưới tiêu trong nông nghiệp.
• Dùng để đánh bắt và nuôi trồng thủy sản.
• Dùng để làm thủy điện.

Câu hỏi 2 mục 1 trang 159

Đề bài: Đọc thông tin trong mục b, quan sát hình 2 và dựa vào hiểu biết của em, hãy cho biết việc sử dụng tổng hợp nước sông, hồ có thể mang lại những lợi ích gì. Nêu ví dụ.

Lời giải:

1. Lợi ích của việc sử dụng tổng hợp nước sông, hồ:

• Mang lại hiệu quả kinh tế cao.
• Hạn chế sự lãng phí nước.
• Góp phần bảo vệ tài nguyên nước, tránh làm ô nhiễm nguồn nước.

2. Ví dụ:

Hồ thủy điện Hòa Bình được sử dụng tổng hợp vào nhiều mục đích cùng lúc: vừa sản xuất điện, vừa phòng chống lũ lụt cho vùng đồng bằng sông Hồng, cung cấp nước tưới cho sản xuất nông nghiệp, nuôi cá và phát triển du lịch ven hồ.

2. Nước ngầm (nước dưới đất)

Câu hỏi 1 mục 2 trang 160

Đề bài: Dựa vào hình 3, em hãy cho biết nước ngầm được hình thành như thế nào.

Lời giải:

Em quan sát Hình 3 và mô tả quá trình hình thành nước ngầm:

• Nước ngầm được tạo nên chủ yếu do nước mưa, nước sông, hồ,… thấm xuống đất.
• Nước thấm qua tầng thấm nước rồi được giữ lại ở phía trên tầng không thấm nước, tạo thành tầng nước ngầm nằm dưới bề mặt đất.

Câu hỏi 2 mục 2 trang 160

Đề bài: Nước ngầm chủ yếu được sử dụng vào mục đích gì?

Lời giải:

• Nước ngầm chủ yếu được dùng làm nguồn cung cấp nước cho sinh hoạt và nước tưới quan trọng.

Câu hỏi 3 mục 2 trang 160

Đề bài: Nêu một số biện pháp sử dụng hợp lí và bảo vệ nước ngầm.

Lời giải:

Em có thể nêu một số biện pháp như sau:

• Khai thác và sử dụng nước ngầm hợp lí, tiết kiệm, không khai thác quá mức.
• Không xả rác, nước thải, hóa chất gây ô nhiễm xuống đất làm bẩn nguồn nước ngầm.
• Trồng và bảo vệ rừng để tăng khả năng giữ và thấm nước xuống đất.

3. Băng hà (sông băng)

Câu hỏi mục 3 trang 161

Đề bài: Nêu vai trò của băng hà đối với tự nhiên và đời sống con người.

Lời giải:

Em dựa vào thông tin mục 3 để nêu vai trò của băng hà:

• Góp phần điều hòa nhiệt độ trên Trái Đất.
• Cung cấp nước cho các dòng sông.
• Là nguồn dự trữ nước ngọt quan trọng (băng hà chiếm gần 70% trữ lượng nước ngọt của Trái Đất và ít bị ô nhiễm).

Luyện tập và Vận dụng

Bài 1 trang 162

Đề bài: Em hãy kể tên các nguồn nước ngọt quan trọng trên Trái Đất và tầm quan trọng của chúng đối với con người.

Lời giải:

Các nguồn nước ngọt quan trọng trên Trái Đất gồm: nước sông, hồ; nước ngầm; và băng hà. Tầm quan trọng của từng nguồn:

• Nước sông, hồ: cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất (tưới tiêu, thủy điện, giao thông, nuôi trồng và đánh bắt thủy sản,…).
• Nước ngầm: là nguồn cung cấp nước sinh hoạt và nước tưới quan trọng; góp phần ổn định dòng chảy của sông ngòi và cố định các lớp đất đá, ngăn chặn sụt lún.
• Băng hà: điều hòa nhiệt độ Trái Đất, cung cấp nước cho các dòng sông và là nguồn dự trữ nước ngọt lớn của Trái Đất.

Bài 2 trang 162

Đề bài: Thu thập thông tin và cho biết trong các sông: sông Đà, sông Luộc, sông Đuống, sông Lô, sông nào là phụ lưu, sông nào là chi lưu của sông Hồng.

Lời giải:

Em nhớ lại: phụ lưu là sông đổ nước vào sông chính, chi lưu là sông thoát nước cho sông chính. Xét với sông Hồng:

• Phụ lưu của sông Hồng (đổ nước vào sông Hồng): sông Đà, sông Lô.
• Chi lưu của sông Hồng (thoát nước cho sông Hồng): sông Luộc, sông Đuống.

Bài 3 trang 162

Đề bài: Việc khai thác nước ngầm vượt quá giới hạn cho phép sẽ gây ra hậu quả như thế nào?

Lời giải:

Em có thể nêu một số hậu quả của việc khai thác nước ngầm quá mức:

• Làm mực nước ngầm hạ thấp, dẫn đến cạn kiệt nguồn nước ngầm.
• Gây sụt lún mặt đất (vì nước ngầm có vai trò cố định các lớp đất đá bên trên).
• Làm mất ổn định dòng chảy của sông ngòi.
• Ở vùng ven biển, nguồn nước ngầm có thể bị nhiễm mặn.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn