Câu hỏi mở đầu trang 29

Đề bài: Dưới đây là những hình ảnh mô tả chữ viết của người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại. Em có biết người Ai Cập, Lưỡng Hà đã sáng tạo ra loại chữ viết này như thế nào không? Họ đã xây dựng nền văn minh của mình trong điều kiện ra sao?

Lời giải:

Đây là câu hỏi mở đầu, nội dung sẽ được làm rõ dần trong bài. Em có thể trả lời ngắn gọn như sau:

• Cách sáng tạo ra chữ viết: người Ai Cập dùng hình vẽ thực để biểu đạt ý niệm, gọi là chữ tượng hình; còn người Lưỡng Hà dùng vật nhọn viết lên tấm đất sét ướt, tạo thành nét chữ giống hình cái nêm nên gọi là chữ hình nêm.
• Điều kiện xây dựng nền văn minh: họ sinh sống ven các dòng sông lớn (sông Nin ở Ai Cập; sông Ơ-phơ-rát và Ti-gơ-rơ ở Lưỡng Hà). Các dòng sông bồi đắp phù sa, tạo nên đất đai màu mỡ, thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp, nhờ đó họ sớm tạo dựng được nền văn minh của mình.

1. Tặng phẩm của những dòng sông

Câu hỏi 1 mục 1 trang 31

Đề bài: Dựa vào hai đoạn tư liệu (tr.30), hãy chỉ ra những điểm nổi bật về điều kiện tự nhiên ở Ai Cập, Lưỡng Hà cổ đại.

Lời giải:

Em đọc hai đoạn tư liệu rồi rút ra điểm nổi bật của mỗi nơi:

• Ở Ai Cập: sông Nin tạo nên một dải đất phù sa màu mỡ (có chỗ dày tới 10m) và hằng năm mang nước tưới cho cây cối, hoa màu tốt tươi. Nhờ vậy, sông Nin đã biến Ai Cập từ “một đồng cát bụi” trở thành “một vườn hoa”. Vì thế Ai Cập được gọi là tặng phẩm của sông Nin.
• Ở Lưỡng Hà: về mùa xuân, nước hai sông Ơ-phơ-rát và Ti-gơ-rơ dâng cao, mang phù sa màu mỡ bồi đắp cho vùng hạ lưu, biến vùng cửa sông thành đồng bằng.

Điểm nổi bật chung: cả Ai Cập và Lưỡng Hà đều có các dòng sông lớn bồi đắp phù sa, tạo nên đất đai màu mỡ, rất thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp.

Câu hỏi 2 mục 1 trang 31

Đề bài: Hình 4 cho em biết điều gì về sản xuất nông nghiệp của người Ai Cập cổ đại?

Lời giải:

Quan sát Hình 4, em thấy hình ảnh người Ai Cập đang canh tác nông nghiệp. Qua đó có thể biết:

• Người Ai Cập cổ đại đã biết làm nông nghiệp từ rất sớm.
• Họ đã biết dùng cái cày và sử dụng sức kéo của động vật (con bò) để cày ruộng, đồng thời biết gieo trồng.

Điều đó cho thấy nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng và kĩ thuật canh tác của người Ai Cập đã có bước phát triển.

2. Hành trình lập quốc của người Ai Cập và Lưỡng Hà

Câu hỏi mục 2 trang 31

Đề bài: Dựa vào thông tin trên và khai thác trục thời gian (tr.29), hãy nêu quá trình thành lập nhà nước của người Ai Cập và Lưỡng Hà.

Lời giải:

Em trình bày quá trình của từng nơi theo trục thời gian:

a) Nhà nước Ai Cập:

• Khoảng năm 3200 TCN, ông vua huyền thoại tên là Mê-nét đã thống nhất các công xã (còn gọi là các nôm) thành Nhà nước Ai Cập.
• Từ đó, Ai Cập trải qua các giai đoạn: Tảo kì vương quốc, Cổ vương quốc, Trung vương quốc, Tân vương quốc và Hậu kì vương quốc.
• Đến giữa thế kỉ I TCN, Ai Cập bị La Mã xâm lược và thống trị.

b) Nhà nước Lưỡng Hà:

• Vào khoảng thiên niên kỉ IV TCN, người Xu-me đến định cư và xây dựng các nhà nước thành bang tại vùng hạ lưu hai dòng sông.
• Sau đó, người Ác-cát, Át-xi-ri, Ba-bi-lon,… đã thành lập vương triều của mình, thay nhau làm chủ vùng đất này cho đến khi bị Ba Tư xâm lược vào năm 539 TCN.

Lưu ý thêm: ở Ai Cập, vua được gọi là pha-ra-ông; ở Lưỡng Hà, vua được gọi là en-xi. Nhà nước do vua đứng đầu và có toàn quyền được gọi là nhà nước quân chủ chuyên chế.

3. Những thành tựu văn hóa chủ yếu

Câu hỏi mục 3 trang 33

Đề bài: Nêu những thành tựu văn hóa chủ yếu của Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại.

Lời giải:

Người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại đã đạt được nhiều thành tựu văn hóa. Em nêu theo từng lĩnh vực:

• Chữ viết: người Ai Cập dùng chữ tượng hình, người Lưỡng Hà dùng chữ hình nêm. Đây là những loại chữ cổ nhất thế giới.
• Toán học: người Ai Cập biết tính theo hệ đếm thập phân, người Lưỡng Hà tính theo hệ đếm 60; cả hai đều tính được diện tích các hình.
• Lịch: họ đã biết làm lịch, một năm có 12 tháng, mỗi tháng có 29 hoặc 30 ngày.
• Kĩ thuật ướp xác: người Ai Cập có kĩ thuật ướp xác mà đến nay vẫn còn nhiều điều bí ẩn.
• Kiến trúc: xây dựng nhiều công trình nổi tiếng, tiêu biểu là kim tự tháp và tượng Nhân sư ở Ai Cập, vườn treo Ba-bi-lon ở Lưỡng Hà – đều là kì quan của thế giới cổ đại.

Luyện tập và Vận dụng

Bài 1 trang 33

Đề bài: Từ các hình ảnh và thông tin ở mục 3, em ấn tượng nhất với thành tựu văn hóa nào của người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại? Vì sao?

Lời giải (gợi ý):

Đây là câu hỏi nêu ý kiến của em, nên không có một đáp án cố định. Em chọn một thành tựu mình thích nhất và giải thích lí do. Ví dụ:

• Em ấn tượng nhất với kim tự tháp ở Ai Cập.
• Vì kim tự tháp là công trình rất đồ sộ và kì công: kim tự tháp Kê-ốp cao tới 147m, được xây bằng hàng triệu tảng đá nặng xếp chồng lên nhau mà không dùng vật liệu kết dính. Trải qua hàng nghìn năm, công trình vẫn đứng vững, cho thấy tài năng và sức lao động phi thường của người Ai Cập cổ đại.

(Em có thể chọn thành tựu khác như chữ viết hay vườn treo Ba-bi-lon và nêu lí do của riêng mình.)

Bài 2 trang 33

Đề bài: Em hãy nêu một số vật dụng hay lĩnh vực mà ngày nay chúng ta đang thừa hưởng từ các phát minh của người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại.

Lời giải:

Ngày nay chúng ta vẫn đang thừa hưởng nhiều phát minh của người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại, ví dụ:

• Cái cày: vẫn được sử dụng trong sản xuất nông nghiệp.
• Bánh xe: được dùng rộng rãi trong các phương tiện đi lại và máy móc.
• Chữ viết và giấy: người Ai Cập làm giấy từ cây pa-pi-rút; từ “paper” (giấy viết trong tiếng Anh) cũng có gốc từ “papyrus”.
• Cách làm lịch: cách tính một năm có 12 tháng vẫn được dùng đến ngày nay.
• Phép tính và hệ đếm: hệ đếm thập phân và hệ đếm 60 vẫn còn được sử dụng.

Bài 3 trang 33

Đề bài: Dựa vào bảng chữ số của người Ai Cập cổ đại dưới đây, em hãy làm các phép tính sau: 124 + 321 = ? và 1565 − 1243 = ? theo cách viết của họ.

Lời giải:

Trước tiên, em tính kết quả như bình thường, sau đó viết kết quả bằng kí hiệu của người Ai Cập.

a) Phép tính 124 + 321:

• Tính: 124 + 321 = 445.
• Viết theo chữ số Ai Cập, số 445 gồm: 4 trăm + 4 chục + 5 đơn vị, tức là 4 kí hiệu chỉ số 100 (hình xoắn ốc), 4 kí hiệu chỉ số 10 (hình vòm) và 5 nét gạch đứng (mỗi nét chỉ số 1).

b) Phép tính 1565 − 1243:

• Tính: 1565 − 1243 = 322.
• Viết theo chữ số Ai Cập, số 322 gồm: 3 trăm + 2 chục + 2 đơn vị, tức là 3 kí hiệu chỉ số 100 (hình xoắn ốc), 2 kí hiệu chỉ số 10 (hình vòm) và 2 nét gạch đứng (mỗi nét chỉ số 1).

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn