Thu Thập Và Phân Loại Dữ Liệu
Cách thu thập, phân loại định lượng/định tính và kiểm tra tính đại diện
Để có được thông tin phục vụ cho việc nghiên cứu hay đưa ra quyết định, ta cần thu thập dữ liệu. Có nhiều cách thu thập dữ liệu, trong đó phổ biến nhất là 5 cách sau:
• Cần biết ý kiến, sở thích, thói quen → Phỏng vấn / Bảng hỏi.
• Cần đo đạc bằng dụng cụ → Làm thí nghiệm.
• Cần ghi nhận hành vi tự nhiên → Quan sát.
• Số liệu đã có sẵn → Thu thập từ nguồn có sẵn.
• Muốn biết thời gian tự học ở nhà mỗi ngày của các bạn trong lớp → Lập bảng hỏi hoặc phỏng vấn.
• Muốn biết tỉ lệ học sinh nhặt rác trên sân trường → Quan sát.
• Muốn đo cường độ dòng điện của một đoạn mạch → Làm thí nghiệm.
Dữ liệu được phân thành hai loại chính:
Cách kiểm tra:
| Đặc điểm | Định lượng | Định tính |
|---|---|---|
| Hình thức | Là số | Là từ ngữ, tên gọi |
| Tính được không? | Có (cộng, trừ, trung bình…) | Không |
| Ví dụ | Tuổi: 12; Chiều cao: 155 cm | Sở thích: bóng đá; Màu: đỏ |
(1) Chiều cao (cm) của 5 bạn: 155; 148; 162; 150; 158.
→ Định lượng (là số, tính được trung bình…)
(2) Tên các thành phố: Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh.
→ Định tính (là tên gọi, không tính được)
(3) Đánh giá bữa ăn: Ngon, Rất ngon, Bình thường, Không ngon.
→ Định tính (là từ ngữ)
Dữ liệu định tính còn được chia thành 2 nhóm nhỏ dựa vào việc có thể sắp xếp theo thứ tự hay không:
→ Đây là dữ liệu định tính, sắp thứ tự được (từ "Rất đồng ý" → "Rất không đồng ý").
a) Tên các hành tinh trong hệ Mặt Trời.
→ Định tính, không sắp thứ tự
b) Đánh giá đề thi: Rất khó → Khó → Vừa → Dễ → Rất dễ.
→ Định tính, sắp thứ tự được
c) Họ và tên học sinh trong đội tuyển.
→ Định tính, không sắp thứ tự
d) Số năm học ngoại ngữ.
→ Định lượng
Khi thu thập dữ liệu để rút ra kết luận cho một nhóm đối tượng, dữ liệu phải đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ đối tượng đang được quan tâm.
Để kiểm tra tính đại diện, hãy hỏi 3 câu:
• Chỉ lấy từ một nhóm thiên lệch (chỉ nam, chỉ nữ, chỉ nhóm giỏi…).
• Đối tượng khảo sát không trùng với đối tượng kết luận.
• Mẫu được chọn không ngẫu nhiên.
Một công ty dược khảo sát thuốc trị cảm cúm trên 100 người độ tuổi 20–30, kết quả 95 người khỏi bệnh. Công ty quảng cáo: "Tỉ lệ khỏi bệnh đạt 95%."
→ Kết luận KHÔNG hợp lí, vì đối tượng khảo sát chỉ là người 20–30 tuổi, không đại diện cho người dùng ở các độ tuổi khác (trẻ em, người già...).
Để đánh giá độ khó đề thi thử Toán, nhà trường cho các bạn câu lạc bộ Toán làm bài rồi xem xét kết quả.
→ KHÔNG đảm bảo, vì các bạn CLB Toán có năng lực cao hơn trung bình, không phản ánh đúng khả năng của toàn bộ học sinh.
Sau khi thu thập, ta cần kiểm tra tính hợp lí của dữ liệu để phát hiện sai sót.
| Loại sách | Tỉ số phần trăm |
|---|---|
| Sách giáo khoa | $45\%$ |
| Truyện tranh | $20\%$ |
| Sách tham khảo | $15\%$ |
| Các loại khác | $40\%$ |
→ Vô lí, vì tổng phải bằng $100\%$.
| Loại xe | Số lượng | % |
|---|---|---|
| Xe đạp | 22 | $12\%$ |
| Xe máy | 145 | $80\%$ |
| Ô tô | 15 | $18\%$ |
| Tổng | 182 | $110\%$ |
Kiểm tra:
• Tổng số lượng: $22 + 145 + 15 = 182$ ✓
• Tỉ lệ ô tô: $\dfrac{15}{182} \times 100\% \approx 8\%$, nhưng bảng ghi $18\%$ ✗
• Tổng %: $110\% > 100\%$ ✗
→ Bảng có sai sót ở dòng "Ô tô" và tổng phần trăm.
• Thu thập dữ liệu: 5 cách — phỏng vấn, bảng hỏi, quan sát, thí nghiệm, nguồn có sẵn.
• Phân loại: định lượng (là số, tính được) và định tính (từ ngữ); định tính lại chia thành sắp thứ tự được / không sắp được.
• Tính đại diện: mẫu phải bao phủ đủ và ngẫu nhiên.
• Kiểm tra hợp lí: tổng phần trăm = 100%, tổng số lượng khớp, dữ liệu phù hợp ngữ cảnh.
Luyện tập thu thập & phân loại dữ liệu!
25 câu · 6 dạng từ dễ đến khó
Tuyệt vời!
Thầy Võ Văn Trung
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Toán THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Toán, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Du