Câu hỏi mở đầu trang 13

Đề bài: Hình trên là lâu đài Li-va-đi-a, nơi diễn ra Hội nghị I-an-ta vào năm 1945. Những quyết định của hội nghị này đã tạo cơ sở cho việc thiết lập Trật tự thế giới hai cực I-an-ta. Trật tự này đã trải qua quá trình hình thành và tồn tại như thế nào? Những nguyên nhân nào dẫn đến sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta? Tác động của sự kiện đó đối với tình hình thế giới là gì?

Lời giải:

• Hình thành: Từ những quyết định của Hội nghị I-an-ta (2 – 1945) và các thoả thuận sau đó của các cường quốc.
• Tồn tại: Từ năm 1945 đến 1991, trải qua hai giai đoạn (xác lập – phát triển và suy yếu – sụp đổ).
• Nguyên nhân sụp đổ: Do sự tốn kém của đối đầu, xu thế hoà dịu, sự vươn lên của các nước, thay đổi cán cân kinh tế và sự tan rã của Liên Xô.
• Tác động: Mở ra thời kì phát triển mới trong quan hệ quốc tế, dẫn đến hình thành một trật tự thế giới mới.

1. Quá trình hình thành và tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta

a) Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta

Câu hỏi trang 14

Đề bài: Trình bày sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

Lời giải:

Hội nghị I-an-ta (Liên Xô, từ ngày 4 đến 11 – 2 – 1945) diễn ra vào giai đoạn cuối Chiến tranh thế giới thứ hai, khi phe Đồng minh giành được nhiều thắng lợi quan trọng.

Nội dung chính của Hội nghị:

• Kết thúc chiến tranh, tiêu diệt tận gốc phát xít Đức và quân phiệt Nhật Bản.
• Thoả thuận về đóng quân, phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á.

Ở châu Âu:

• Liên Xô chiếm đóng miền Đông nước Đức, Đông Béc-lin và các nước Đông Âu.
• Mỹ, Anh, Pháp chiếm đóng miền Tây nước Đức, Tây Béc-lin và các nước Tây Âu.
• Đông Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô; Tây Âu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mỹ.
• Áo và Phần Lan trở thành các nước trung lập.

Ở châu Á:

• Liên Xô tham chiến tiêu diệt quân phiệt Nhật với điều kiện: duy trì nguyên trạng và công nhận độc lập Mông Cổ; trả lại cho Liên Xô những quyền lợi bị mất sau chiến tranh Nga – Nhật (1904 – 1905).
• Sau khi Nhật đầu hàng: Mỹ chiếm đóng Nhật Bản. Bán đảo Triều Tiên: Liên Xô chiếm đóng miền Bắc, Mỹ chiếm đóng miền Nam, lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới.
• Trung Quốc cần trở thành quốc gia thống nhất và dân chủ.
• Các vùng còn lại ở châu Á (Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á) vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng của các nước phương Tây.

→ Những quyết định của Hội nghị I-an-ta và các thoả thuận sau đó của các cường quốc đã trở thành khuôn khổ cho việc thiết lập Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

b) Quá trình tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta

Câu hỏi trang 16

Đề bài: Khai thác thông tin và tư liệu trong mục, hãy trình bày những nét chính về quá trình tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

Lời giải:

Trật tự thế giới hai cực I-an-ta tồn tại từ năm 1945 đến năm 1991, trải qua hai giai đoạn:

Giai đoạn 1: Từ năm 1945 đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX (xác lập và phát triển)

• Là giai đoạn đối đầu giữa Mỹ (đứng đầu hệ thống tư bản chủ nghĩa) và Liên Xô (đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa).
• Thiết lập các khối quân sự đối đầu: Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) do Mỹ và các nước phương Tây thành lập năm 1949; Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va do Liên Xô và các nước Đông Âu thành lập năm 1955.
• Quan hệ quốc tế căng thẳng với Chiến tranh lạnh, chạy đua vũ trang và các cuộc chiến tranh cục bộ ở nhiều khu vực.
• Ngay trong giai đoạn này, Trật tự hai cực đã bắt đầu bị rạn nứt: thắng lợi của cách mạng Trung Quốc (1949), sự lớn mạnh của các nước Tây Âu và Nhật Bản làm suy giảm vị trí, ảnh hưởng của Mỹ trong hệ thống tư bản chủ nghĩa.

Giai đoạn 2: Từ đầu những năm 70 của thế kỉ XX đến năm 1991 (suy yếu và sụp đổ)

• Xu hướng hoà hoãn xuất hiện: Liên Xô và Mỹ đạt thoả thuận bước đầu về hạn chế vũ khí chiến lược, tiến hành cuộc gặp gỡ cấp cao đầu tiên (1972).
• Nửa sau những năm 80: Liên Xô và Mỹ đẩy mạnh đối thoại, hợp tác. Kí thoả thuận thủ tiêu tên lửa tầm trung ở châu Âu (1987), hạn chế chạy đua vũ trang.
• Năm 1989: Liên Xô và Mỹ cùng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh.
• Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu (cuối những năm 80) và sự tan rã của Liên Xô (12 – 1991) đã chấm dứt sự tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

2. Nguyên nhân và tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta

a) Nguyên nhân sụp đổ

Câu hỏi trang 17

Đề bài: Nêu những nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

Lời giải:

Sự sụp đổ của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta bắt nguồn từ 5 nguyên nhân chính:

• Thứ nhất: Sự đối đầu căng thẳng khiến cả hai cực Xô – Mỹ đều tốn kém về tài chính, suy giảm thế mạnh kinh tế, phải hạn chế chạy đua vũ trang để củng cố vị thế.
• Thứ hai: Từ giữa những năm 70, quan hệ Xô – Mỹ chuyển sang hoà dịu, kéo theo chuyển biến hoà dịu trong quan hệ giữa Đông Âu và Tây Âu.
• Thứ ba: Sự vươn lên của các nước trên thế giới nhằm thoát khỏi ảnh hưởng của hai cực. Đặc biệt, thắng lợi của phong trào giải phóng dân tộc và sự ra đời hàng loạt quốc gia độc lập đã làm thay đổi khuôn khổ của trật tự này.
• Thứ tư: Sự thay đổi cán cân kinh tế thế giới – sự vươn lên mạnh mẽ của Nhật Bản và các nước Tây Âu tạo ra những trung tâm kinh tế cạnh tranh với Mỹ; sức mạnh kinh tế của Liên Xô suy giảm.
• Thứ năm: Cuộc khủng hoảng kinh tế, xã hội và những sai lầm trong công cuộc cải tổ đã dẫn tới sự tan rã của Liên Xô – quốc gia đứng đầu hệ thống xã hội chủ nghĩa, đồng thời kéo theo sự sụp đổ của Trật tự hai cực I-an-ta.

b) Tác động

Câu hỏi trang 17

Đề bài: Phân tích tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta đối với tình hình thế giới.

Lời giải:

Sự sụp đổ của Trật tự hai cực I-an-ta có 3 tác động chính:

• Trước hết: Mở ra một thời kì phát triển mới trong quan hệ quốc tế, thúc đẩy những xu hướng phát triển mới, đảm bảo lợi ích của các quốc gia, dân tộc.
• Thứ hai: Sự tan rã của Liên Xô làm thay đổi so sánh lực lượng, với ưu thế tạm thời thuộc về Mỹ. Tuy nhiên, vai trò của các cường quốc khác, các trung tâm kinh tế, các tổ chức quốc tế, khu vực,… ngày càng gia tăng, trong khi sức mạnh của Mỹ cũng suy giảm tương đối.
• Thứ ba: Dẫn đến sự hình thành một trật tự thế giới mới.

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập 1 trang 17

Đề bài: Hãy tóm tắt những nét chính về quá trình hình thành và tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta.

Lời giải:

Luyện tập 2 trang 17

Đề bài: Lập sơ đồ tư duy (theo ý tưởng của em) về nguyên nhân và tác động của sự sụp đổ Trật tự thế giới hai cực I-an-ta đối với tình hình thế giới.

Lời giải:

Vận dụng trang 17

Đề bài: Dựa vào tư liệu sưu tầm từ sách, báo, internet và vận dụng những kiến thức đã học, hãy giải thích vì sao sự tồn tại của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta không phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng quốc tế.

Lời giải:

Sự tồn tại của Trật tự hai cực I-an-ta không phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng quốc tế vì:

• Thứ nhất: Trật tự này dựa trên sự đối đầu giữa hai cực Xô – Mỹ, đẩy thế giới vào tình trạng Chiến tranh lạnh, chạy đua vũ trang căng thẳng, luôn tiềm ẩn nguy cơ chiến tranh thế giới mới.
• Thứ hai: Kéo theo hàng loạt cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột ở nhiều khu vực với sự can thiệp của hai cực (chiến tranh Triều Tiên, chiến tranh Việt Nam, xung đột Trung Đông,…), gây tổn thất nặng nề về người và của cho nhiều dân tộc.
• Thứ ba: Trật tự này chia thế giới thành các phạm vi ảnh hưởng của hai siêu cường, hạn chế quyền tự quyết và độc lập thực sự của nhiều quốc gia, cản trở phong trào giải phóng dân tộc.
• Thứ tư: Việc chạy đua vũ trang khiến hai cực phải chi tiêu khổng lồ về quân sự, gây lãng phí nguồn lực đáng lẽ dành cho phát triển kinh tế – xã hội, cải thiện đời sống nhân dân.
• Thứ năm: Cản trở xu hướng hợp tác, phát triển toàn cầu – vốn là nguyện vọng chung của các quốc gia, dân tộc trên thế giới.

→ Vì vậy, sự sụp đổ của Trật tự hai cực I-an-ta là tất yếu, phù hợp với xu thế phát triển và lợi ích chung của nhân loại.

Cô Ngô Thị Ánh Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Lịch sử, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 7+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Kim Liên