Câu hỏi mở đầu trang 31

Đề bài: Ngày 2 – 9 – 1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố với toàn thể quốc dân và thế giới: nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà được thành lập. Tuyên ngôn Độc lập là một văn kiện quan trọng, gắn với thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945. Cách mạng tháng Tám đã diễn ra trong bối cảnh nào, diễn biến ra sao? Vì sao nói: Cách mạng tháng Tám là sự kiện vĩ đại trong lịch sử dân tộc?

Lời giải:

• Bối cảnh: Diễn ra khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh (15 – 8 – 1945), thời cơ cách mạng chín muồi.
• Diễn biến: Từ 14 – 8 – 1945, cả nước tổng khởi nghĩa. Trong vòng 15 ngày, cách mạng thắng lợi trên phạm vi cả nước, đỉnh cao là ngày 2 – 9 – 1945.
• Sự kiện vĩ đại vì: Lật đổ ách thống trị của Pháp – Nhật, chấm dứt chế độ phong kiến, lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà – nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á.

1. Bối cảnh lịch sử

Câu hỏi trang 32

Đề bài: Trình bày khái quát bối cảnh lịch sử của Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Lời giải:

Bối cảnh thế giới:

• Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc.
• Từ 17 – 7 đến 2 – 8 – 1945: Hội nghị Pốt-xđam quyết định giao việc giải giáp vũ khí quân phiệt Nhật Bản ở Đông Dương: quân Trung Hoa Dân quốc ở phía Bắc vĩ tuyến 16, quân Anh ở phía Nam vĩ tuyến 16.
• Ngày 6 và 9 – 8 – 1945: Mỹ ném hai quả bom nguyên tử xuống Hi-rô-si-ma và Na-ga-xa-ki.
• Ngày 9 – 8 – 1945: Quân đội Xô viết tấn công đạo quân Quan Đông của Nhật Bản ở Đông Bắc Trung Quốc.
• Ngày 15 – 8 – 1945: Nhật Bản tuyên bố đầu hàng Đồng minh không điều kiện.

Bối cảnh trong nước:

• Sau khi Nhật đầu hàng, quân Nhật ở Đông Dương rệu rã, Chính phủ thân Nhật Trần Trọng Kim hoang mang. → Điều kiện khách quan thuận lợi cho cuộc Tổng khởi nghĩa đã đến.
• Từ tháng 3 đến tháng 8 – 1945: Cao trào kháng Nhật, cứu nước diễn ra trong cả nước, chuẩn bị lực lượng, tập dượt quần chúng đấu tranh.
• Ngày 13 – 8 – 1945: Trung ương Đảng và Tổng bộ Việt Minh thành lập Uỷ ban Khởi nghĩa toàn quốc, ban bố Quân lệnh số 1, chính thức phát động Tổng khởi nghĩa.
• Ngày 14, 15 – 8 – 1945: Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào (Tuyên Quang), thông qua kế hoạch lãnh đạo Tổng khởi nghĩa.
• Ngày 16, 17 – 8 – 1945: Đại hội Quốc dân được triệu tập tại Tân Trào, tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa, thông qua 10 chính sách của Việt Minh, cử ra Uỷ ban Dân tộc giải phóng Việt Nam do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.

2. Diễn biến chính của Cách mạng tháng Tám năm 1945

Câu hỏi trang 34

Đề bài: Khai thác thông tin và Tư liệu 1 trong mục, hãy trình bày những diễn biến chính của Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Lời giải:

Đến giữa tháng 8 – 1945, khí thế cách mạng đã sục sôi trong cả nước:

• Ngày 14 – 8 – 1945: Một số cấp bộ Đảng và tổ chức Việt Minh căn cứ vào tình hình địa phương đã phát động nhân dân khởi nghĩa.
• Chiều 16 – 8 – 1945: Một đơn vị Giải phóng quân do Võ Nguyên Giáp chỉ huy, xuất phát từ Tân Trào tiến về giải phóng tỉnh lị Thái Nguyên, mở đường tiến về Hà Nội.
• Ngày 18 – 8 – 1945: Nhân dân Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh và Quảng Nam giành được chính quyền ở tỉnh lị sớm nhất trong cả nước.
• Ngày 19 – 8 – 1945: Tại Hà Nội, quần chúng cách mạng cùng các đội tự vệ chiến đấu lần lượt chiếm Phủ Khâm sai, Sở Cảnh sát Trung ương, Sở Bưu điện,… Đến tối, khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi.
• Ngày 23 – 8 – 1945: Tại Huế, hàng vạn quần chúng biểu tình thị uy, chiếm các công sở, giành chính quyền.
• Ngày 25 – 8 – 1945: Tại Sài Gòn, nhân dân tham gia mít tinh lớn do Mặt trận Việt Minh tổ chức, chính quyền cách mạng ra mắt nhân dân. Khởi nghĩa ở Sài Gòn thắng lợi.
• Ngày 28 – 8 – 1945: Đồng Nai Thượng và Hà Tiên là hai địa phương cuối cùng giành chính quyền.
• Ngày 30 – 8 – 1945: Vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị, chế độ phong kiến Việt Nam hoàn toàn sụp đổ.
• Ngày 2 – 9 – 1945: Tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.

→ Tư liệu 1 (Báo Cứu quốc, 5 – 9 – 1945) phản ánh không khí sôi nổi, đoàn kết của nhân dân trong ngày Độc lập: mọi tầng lớp không phân biệt đảng cấp, tín ngưỡng, thế hệ,… đều tề tựu về Ba Đình đón nhận nền độc lập của Tổ quốc.

3. Nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa và bài học kinh nghiệm của Cách mạng tháng Tám năm 1945

a) Nguyên nhân thắng lợi

Câu hỏi trang 35

Đề bài: Nêu nguyên nhân thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Lời giải:

Nguyên nhân chủ quan (quyết định):

• Đường lối lãnh đạo cách mạng đúng đắn, sáng tạo: Đảng Cộng sản Đông Dương và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lê-nin để lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc. Trung ương Đảng và Mặt trận Việt Minh linh hoạt, sáng tạo trong việc chớp thời cơ, phát động quần chúng nổi dậy giành chính quyền.
• Truyền thống yêu nước, đoàn kết của nhân dân: Dân tộc Việt Nam vốn có truyền thống yêu nước, đoàn kết; khi Đảng và Mặt trận Việt Minh giương cao ngọn cờ giải phóng dân tộc, toàn dân đã đoàn kết, đồng lòng đứng lên cứu nước.
• Quá trình chuẩn bị lâu dài, chu đáo: Đảng đã có quá trình chuẩn bị liên tục trong 15 năm. Lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang, căn cứ địa cách mạng từng bước được xây dựng, củng cố; quần chúng được tập dượt đấu tranh. Có sự phối hợp sáng tạo giữa lực lượng chính trị và vũ trang, giữa đấu tranh chính trị, vũ trang và ngoại giao.

Nguyên nhân khách quan:

• Thắng lợi của lực lượng Đồng minh và Hồng quân Liên Xô trong cuộc chiến tranh chống phát xít, đặc biệt là chiến thắng quân phiệt Nhật Bản, đã tạo ra điều kiện khách quan thuận lợi, củng cố niềm tin cho toàn Đảng, toàn dân vào thắng lợi của sự nghiệp giải phóng dân tộc.

b) Ý nghĩa lịch sử

Câu hỏi trang 35

Đề bài: Khai thác thông tin và Tư liệu 2 trong mục, phân tích ý nghĩa lịch sử của Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Lời giải:

Đối với dân tộc:

• Là sự kiện lịch sử vĩ đại: lật đổ ách cai trị của thực dân Pháp hơn 80 năm, quân phiệt Nhật Bản gần 5 năm; chấm dứt thời kì quân chủ hơn 1000 năm; lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.
• Đảng Cộng sản Đông Dương từ một đảng hoạt động bí mật trở thành đảng cầm quyền; nhân dân Việt Nam từ thân phận nô lệ trở thành người làm chủ đất nước.
• Đánh dấu bước tiến nhảy vọt trong lịch sử dân tộc: mở ra kỉ nguyên độc lập, tự do và phát triển dưới chế độ dân chủ cộng hoà.
• Chứng tỏ năng lực lãnh đạo của Đảng Cộng sản, sự sáng tạo và tinh thần yêu nước của nhân dân; chuẩn bị điều kiện cho những thắng lợi tiếp theo của cách mạng Việt Nam.

Đối với quốc tế:

• Góp phần vào thắng lợi của các lực lượng hoà bình, dân chủ, tiến bộ trong cuộc đấu tranh chống phát xít.
• Góp phần làm tan rã hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân.
• Cổ vũ tinh thần đấu tranh của nhân dân các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc trên thế giới.

→ Tư liệu 2 (lời của Chủ tịch Hồ Chí Minh) khẳng định: đây là lần đầu tiên trong lịch sử cách mạng của các dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa, một Đảng mới 15 tuổi đã lãnh đạo cách mạng thành công và nắm chính quyền toàn quốc.

c) Bài học kinh nghiệm

Câu hỏi trang 36

Đề bài: Phân tích bài học kinh nghiệm của Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Lời giải:

Cách mạng tháng Tám 1945 để lại 3 bài học kinh nghiệm quý báu:

Bài học 1 – Về sự lãnh đạo của Đảng:

• Đảng là nhân tố quyết định đối với thắng lợi của cách mạng.
• Đảng phải có đường lối đúng đắn trên cơ sở vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lê-nin vào thực tiễn Việt Nam.
• Phải chủ động, linh hoạt, sáng tạo trong lãnh đạo cách mạng.

Bài học 2 – Về xây dựng và phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết dân tộc:

• Thắng lợi của Cách mạng tháng Tám gắn liền với vai trò quan trọng của Mặt trận Việt Minh trong việc tập hợp, tổ chức và đoàn kết toàn dân.
• Cần có các hình thức phong phú, sáng tạo để tập hợp, tổ chức quần chúng, đẩy mạnh các phong trào thi đua để khơi dậy tinh thần yêu nước và sức mạnh đoàn kết dân tộc.

Bài học 3 – Về nắm bắt thời cơ:

• Cần xác định đúng thời cơ, chủ động và mau lẹ chớp thời cơ hành động nhằm đưa cách mạng đến thành công.

Luyện tập – Vận dụng

Luyện tập 1 trang 36

Đề bài: Lập trục thời gian (theo ý tưởng của em) về diễn biến chính của Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Lời giải:

• 13 – 8 – 1945: Thành lập Uỷ ban Khởi nghĩa toàn quốc, ban bố Quân lệnh số 1, phát động Tổng khởi nghĩa.
• 14, 15 – 8 – 1945: Hội nghị toàn quốc của Đảng họp tại Tân Trào.
• 16, 17 – 8 – 1945: Đại hội Quốc dân tại Tân Trào.
• 16 – 8 – 1945: Đơn vị Giải phóng quân do Võ Nguyên Giáp chỉ huy tiến về Thái Nguyên.
• 18 – 8 – 1945: Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh, Quảng Nam giành chính quyền sớm nhất.
• 19 – 8 – 1945: Khởi nghĩa thắng lợi ở Hà Nội.
• 23 – 8 – 1945: Khởi nghĩa thắng lợi ở Huế.
• 25 – 8 – 1945: Khởi nghĩa thắng lợi ở Sài Gòn.
• 28 – 8 – 1945: Đồng Nai Thượng và Hà Tiên – hai địa phương cuối cùng giành chính quyền.
• 30 – 8 – 1945: Vua Bảo Đại thoái vị.
• 2 – 9 – 1945: Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.

Luyện tập 2 trang 36

Đề bài: Cách mạng tháng Tám năm 1945 có ý nghĩa bước ngoặt và để lại nhiều bài học đối với lịch sử dân tộc Việt Nam. Hãy dựa vào kiến thức trong bài học để làm rõ nhận định trên.

Lời giải:

a) Ý nghĩa bước ngoặt:

• Về chính trị: Lật đổ ách thống trị của thực dân Pháp hơn 80 năm và quân phiệt Nhật gần 5 năm; chấm dứt chế độ quân chủ hơn 1000 năm.
• Về nhà nước: Lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà – nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á.
• Về giai cấp: Đảng Cộng sản Đông Dương trở thành đảng cầm quyền; nhân dân Việt Nam từ nô lệ trở thành người làm chủ đất nước.
• Về lịch sử: Mở ra kỉ nguyên độc lập, tự do và phát triển dưới chế độ dân chủ cộng hoà.

b) Những bài học để lại:

• Bài học về sự lãnh đạo của Đảng: Đảng phải có đường lối đúng đắn, chủ động, sáng tạo.
• Bài học về đại đoàn kết dân tộc: Tập hợp, tổ chức quần chúng thông qua mặt trận thống nhất.
• Bài học về nắm bắt thời cơ: Xác định đúng và chớp thời cơ mau lẹ.

→ Với ý nghĩa lịch sử to lớn và những bài học sâu sắc, Cách mạng tháng Tám năm 1945 xứng đáng là bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử dân tộc Việt Nam.

Vận dụng trang 36

Đề bài: Vận dụng kiến thức đã học, hãy cho biết những bài học kinh nghiệm nào từ thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945 có thể được vận dụng vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay?

Lời giải:

Các bài học từ Cách mạng tháng Tám 1945 vẫn còn nguyên giá trị thời đại, có thể vận dụng vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay như sau:

Bài học 1 – Giữ vững sự lãnh đạo của Đảng:

• Tiếp tục khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam – nhân tố quyết định mọi thắng lợi.
• Đảng phải không ngừng đổi mới tư duy, đề ra đường lối đúng đắn, sáng tạo, phù hợp với thực tiễn đất nước và xu thế thời đại.
• Xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh; phòng chống tham nhũng, tiêu cực.

Bài học 2 – Phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc:

• Củng cố Mặt trận Tổ quốc Việt Nam làm nòng cốt tập hợp các tầng lớp nhân dân.
• Phát huy tinh thần yêu nước, đoàn kết mọi tầng lớp, mọi thành phần dân tộc, tôn giáo trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
• Đẩy mạnh các phong trào thi đua yêu nước.

Bài học 3 – Nắm bắt và tận dụng thời cơ:

• Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, cần chủ động nắm bắt cơ hội để phát triển đất nước.
• Tận dụng cơ hội từ toàn cầu hoá, các hiệp định thương mại, sự phát triển khoa học – công nghệ để đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá.
• Đồng thời chủ động ứng phó với các thách thức mới (biến đổi khí hậu, dịch bệnh, an ninh phi truyền thống,…).

Bài học 4 – Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại:

• Kết hợp nội lực (sức mạnh dân tộc) với ngoại lực (sự ủng hộ của bạn bè quốc tế).
• Thực hiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hoá, đa dạng hoá, tranh thủ mọi nguồn lực bên ngoài phục vụ phát triển đất nước.

Cô Ngô Thị Ánh Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Lịch sử, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 7+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Kim Liên