“Bức tranh của em gái tôi” là truyện ngắn của nhà văn Tạ Duy Anh, kể về câu chuyện giữa hai anh em trong một gia đình. Qua diễn biến tâm lí của người anh trai – từ coi thường, đố kị đến ngỡ ngàng, xấu hổ khi đứng trước bức tranh em gái vẽ mình – tác phẩm đã gửi gắm bài học sâu sắc: tình cảm trong sáng, nhân hậu bao giờ cũng lớn hơn, cao đẹp hơn lòng ghen ghét, đố kị. Bài viết dưới đây sẽ giúp các em tìm hiểu tác giả, tác phẩm, tóm tắt nội dung và phân tích chi tiết văn bản theo chương trình Ngữ văn lớp 6.

I. Tác giả Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh sinh năm 1959 tại Hà Nội. Ông là nhà văn có nhiều tác phẩm viết cho thiếu nhi. Truyện viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh trong sáng, đậm chất thơ và giàu ý nghĩa nhân văn.

II. Tác phẩm

Truyện ngắn “Bức tranh của em gái tôi” được in trong tập “Con dế ma” (1999). Tác phẩm đã đạt giải nhì trong cuộc thi viết “Tương lai vẫy gọi” do Báo Thiếu niên Tiền phong tổ chức.

Đặc điểm tác phẩm:

• Kiểu văn bản: Tự sự.
• Thể loại: Truyện ngắn.
• Phương thức biểu đạt: Tự sự kết hợp miêu tả, biểu cảm.
• Ngôi kể: Ngôi thứ nhất (người anh trai xưng “tôi” kể lại câu chuyện).
• Nhân vật chính: Người anh trai và Kiều Phương (Mèo).

Việc kể chuyện bằng ngôi thứ nhất giúp khai thác chiều sâu tâm lí nhân vật, tạo nên sự chân thật cho câu chuyện bởi nhân vật vừa là người kể vừa tham gia vào tiến trình câu chuyện.

III. Tóm tắt truyện “Bức tranh của em gái tôi”

Người anh trai có cô em gái tên Kiều Phương, hay bị anh gọi là Mèo vì mặt luôn bị bôi bẩn. Mèo rất hay lục lọi đồ vật và bí mật tự chế thuốc vẽ từ nhọ nồi.

Một hôm, chú Tiến Lê – họa sĩ, bạn thân của bố – đến chơi và phát hiện ra những bức tranh Mèo vẽ giấu ngoài vườn. Chú khen Mèo là “thiên tài hội họa”, bố mẹ vô cùng ngạc nhiên và hãnh diện. Kể từ đó, cả nhà quan tâm, mua sắm đồ vẽ cho Mèo. Trong khi đó, người anh cảm thấy mình bất tài, bị đẩy ra ngoài, trở nên mặc cảm, tự ti, gắt gỏng và không còn thân với em như trước.

Kiều Phương được mời tham gia trại thi vẽ quốc tế và đạt giải nhất với bức tranh “Anh trai tôi”. Khi đến xem tranh, người anh giật sững người khi nhận ra bức tranh vẽ chính mình – một chú bé với gương mặt tỏa sáng, vừa suy tư vừa mơ mộng. Người anh trải qua cảm xúc ngỡ ngàng, hãnh diện rồi xấu hổ, muốn khóc vì nhận ra rằng: dưới mắt em gái, mình thật hoàn hảo, trong khi mình lại đối xử với em không tốt. Người anh thầm nghĩ: đó không phải là mình mà là tâm hồn và lòng nhân hậu của em gái.

IV. Bố cục văn bản

Văn bản chia làm 3 phần:

• Phần 1 (Từ đầu đến “vui lắm”): Tâm trạng người anh trước khi tài năng của em gái được phát hiện.
• Phần 2 (Tiếp theo đến “đi nhận giải”): Tâm trạng người anh khi tài năng của em gái được phát hiện.
• Phần 3 (Còn lại): Tâm trạng người anh khi đứng trước bức tranh đạt giải của em gái.

V. Phân tích chi tiết văn bản “Bức tranh của em gái tôi”

1. Nhân vật Kiều Phương (Mèo)

Kiều Phương được anh trai đặt biệt danh là Mèo vì mặt luôn bị chính nó bôi bẩn. Đáng yêu là Mèo vui vẻ chấp nhận cái tên ấy, thậm chí còn dùng để xưng hô với bạn bè.

Về ngoại hình, Mèo luôn lem nhem vì mải mê với đam mê vẽ tranh. Về cử chỉ và hành động, Mèo rất hay lục lọi đồ vật với sự thích thú, bí mật tự chế thuốc vẽ từ nhọ nồi – thể hiện sự say mê, sáng tạo. Mèo vừa làm việc bố mẹ phân công vừa hát, luôn vui vẻ và hồn nhiên.

Về tài năng, Kiều Phương vẽ rất đẹp. Chú Tiến Lê – họa sĩ chuyên nghiệp – khen những bức tranh của Mèo “rất độc đáo, có thể đem đóng khung treo ở bất cứ phòng tranh nào”. Mèo còn đạt giải nhất cuộc thi vẽ quốc tế với bức tranh “Anh trai tôi”.

Về thái độ, dù bị anh trai gọi là Mèo, dù bị anh quát mắng, gắt gỏng, Mèo vẫn không giận dỗi, luôn vui vẻ, hồn nhiên. Đặc biệt, Mèo chọn vẽ anh trai – người vẫn hay coi thường mình – cho cuộc thi, và vẽ anh thật đẹp đẽ, hoàn hảo. Khi đạt giải, Mèo lao vào ôm cổ anh và thì thầm: “Em muốn cả anh cũng đi nhận giải.”

Kiều Phương là một cô bé hồn nhiên, tài năng và đặc biệt rất nhân hậu. Em nhìn anh trai bằng đôi mắt yêu thương, trong sáng nhất, không hề oán giận dù anh đối xử không tốt với mình.

2. Nhân vật người anh trai

Diễn biến tâm lí của người anh trai là mạch truyện chính, được tác giả miêu tả rất chân thực qua ba giai đoạn.

a. Trước khi tài năng của em gái được phát hiện

Trong cuộc sống hàng ngày, người anh gọi em là Mèo với thái độ trịch thượng. Anh luôn để ý từng tí một, bí mật theo dõi việc chế thuốc vẽ của em với sự tò mò, xét nét. Khi thấy em lục lọi đồ vật, anh khó chịu, coi thường. Nhìn chung, thái độ của người anh lúc này là tò mò, xét nét, coi thường và khó chịu về em.

b. Khi tài năng hội họa của em gái được phát hiện

Khi chú Tiến Lê phát hiện tài năng vẽ tranh của Kiều Phương, mọi người trong gia đình đều có phản ứng tích cực: chú Tiến Lê mặt rạng rỡ, khen bé là “thiên tài hội họa”; bố ngây người ra như không tin vào mắt mình, ôm thốc Mèo lên; mẹ không kìm được xúc động. Cả nhà ngạc nhiên, hãnh diện, tự hào khi phát hiện tài năng của bé Kiều Phương.

Trong khi đó, người anh lại có thái độ hoàn toàn khác. Anh cảm thấy mình bất tài, bị đẩy ra ngoài. Những lúc ngồi bên bàn học, anh chỉ muốn gục đầu xuống khóc. Anh không tìm thấy ở mình một năng khiếu gì. Anh không thể thân với Mèo như trước kia được nữa, chỉ cần một lỗi nhỏ ở em là anh gắt um lên. Anh còn quyết định xem trộm tranh của em – một việc mà chính anh cũng coi khinh. Khi gấp lại những bức tranh đẹp của Mèo, anh “lén trút ra một tiếng thở dài”.

Rồi cả nhà vui như tết khi Kiều Phương được mời tham gia trại thi vẽ quốc tế – trừ người anh. Khi em đạt giải nhất và lao vào ôm cổ anh, anh viện cớ đang dở việc đẩy nhẹ em ra.

Tâm trạng của người anh lúc này là tự ái, mặc cảm, tự ti và có phần đố kị với người em. Đây là một trạng thái cảm xúc tiêu cực mà bất kỳ ai cũng có thể trải qua, nhưng mỗi người cần hiểu để vượt qua và thay đổi theo hướng tích cực.

c. Sau khi xem bức chân dung của mình do em gái vẽ

Đây là bước ngoặt quan trọng nhất của câu chuyện. Khi đến phòng triển lãm, bố mẹ kéo người anh chen qua đám đông để xem bức tranh đạt giải của Kiều Phương. Trong tranh, một chú bé đang ngồi nhìn ra ngoài cửa sổ, nơi bầu trời trong xanh. Mặt chú bé như tỏa ra một ánh sáng rất lạ, cặp mắt vừa suy tư vừa mơ mộng.

Mẹ hồi hộp hỏi: “Con có nhận ra con không?” Người anh giật sững người. Tâm trạng của anh diễn biến qua ba cung bậc cảm xúc:

Ngỡ ngàng: Anh ngạc nhiên cao độ vì bức tranh vẽ chính mình chứ không phải ai khác. Anh không ngờ mình được em gái yêu quý và tôn trọng đến thế. Bức tranh đẹp ngoài sức tưởng tượng.

Hãnh diện: Trong mắt em, anh thật hoàn hảo và đẹp đẽ. “Dưới mắt em tôi, tôi hoàn hảo đến thế kia ư?” – anh thầm nghĩ.

Xấu hổ: Anh nhận ra trước đó mình đã quá ích kỉ, nhỏ nhen, hẹp hòi, đã coi thường và đố kị với em. Trong khi mình đối xử tệ bạc với em thì em lại vẽ mình đẹp đẽ, hoàn hảo đến vậy.

Người anh muốn khóc quá – nhưng đây không phải tiếng khóc đau khổ, ghen tị như trước, mà là tiếng khóc của sự thức tỉnh, của niềm xúc động trước tình cảm cao đẹp của em gái. Anh thầm nói với mẹ: “Không phải con đâu. Đấy là tâm hồn và lòng nhân hậu của em gái con đấy.”

Câu nói ấy cho thấy người anh đã thực sự thức tỉnh, nhận ra hạn chế của mình và nhận ra tình cảm trong sáng, lòng nhân hậu cao đẹp của em gái. Sự hối lỗi chân thành này khiến tâm hồn người anh trở nên trong trẻo hơn.

VI. Tổng kết

1. Nghệ thuật

• Kể chuyện bằng ngôi thứ nhất, tạo nên sự chân thật, gần gũi cho câu chuyện.
• Miêu tả chân thực, tinh tế diễn biến tâm lí nhân vật, đặc biệt là nhân vật người anh.
• Cốt truyện hấp dẫn, có bước ngoặt bất ngờ (bức tranh “Anh trai tôi”).
• Ngôn ngữ trong sáng, giản dị, đậm chất thơ.

2. Nội dung

• Tình cảm trong sáng, hồn nhiên và lòng nhân hậu của người em gái đã giúp cho người anh nhận ra phần hạn chế ở chính mình.
• Đề cao tình cảm yêu thương gia đình.
• Tình cảm trong sáng, nhân hậu bao giờ cũng lớn hơn, cao đẹp hơn lòng ghen ghét, đố kị.

3. Ý nghĩa

• Cần biết trân trọng tài năng và tình cảm của người thân, đặc biệt là anh chị em trong gia đình.
• Lòng đố kị, ghen ghét là thói xấu cần vượt qua; tình yêu thương, nhân hậu mới là điều đẹp đẽ nhất.
• Biết nhận ra lỗi lầm của mình và thay đổi theo hướng tích cực là điều đáng quý.

Sơ đồ tư duy

BỨC TRANH CỦA EM GÁI TÔI
(Tạ Duy Anh – Trích "Con dế ma", 1999)
│
├── 1. TÁC GIẢ – TÁC PHẨM
│   ├── Tạ Duy Anh, sinh 1959, Hà Nội
│   ├── Truyện thiếu nhi: trong sáng, đậm chất thơ, giàu ý nghĩa nhân văn
│   ├── Đạt giải nhì cuộc thi "Tương lai vẫy gọi"
│   └── Thể loại: truyện ngắn | Ngôi kể thứ nhất | Tự sự + miêu tả, biểu cảm
│
├── 2. NHÂN VẬT KIỀU PHƯƠNG (MÈO)
│   ├── Biệt danh: Mèo (vì mặt luôn bị bôi bẩn)
│   ├── Tính cách: hồn nhiên, vui vẻ, không giận dỗi
│   ├── Tài năng: tự chế thuốc vẽ, vẽ rất đẹp, đạt giải nhất quốc tế
│   ├── Nhân hậu: vẽ anh trai thật đẹp dù bị anh coi thường
│   └── → Cô bé hồn nhiên, tài năng và nhân hậu
│
├── 3. NHÂN VẬT NGƯỜI ANH TRAI
│   ├── a. Trước khi tài năng em được phát hiện:
│   │   └── Tò mò, xét nét, coi thường, khó chịu về em
│   ├── b. Khi tài năng em được phát hiện:
│   │   ├── Mọi người: ngạc nhiên, hãnh diện, tự hào
│   │   ├── Người anh: mặc cảm, tự ti, gắt gỏng, đố kị
│   │   ├── Muốn gục đầu xuống khóc, không thân với em nữa
│   │   └── Xem trộm tranh em, lén thở dài
│   └── c. Sau khi xem bức tranh "Anh trai tôi":
│       ├── Ngỡ ngàng → Hãnh diện → Xấu hổ
│       ├── "Dưới mắt em tôi, tôi hoàn hảo đến thế kia ư?"
│       ├── Muốn khóc: xúc động, thức tỉnh
│       └── "Đấy là tâm hồn và lòng nhân hậu của em gái con đấy"
│
├── 4. NGHỆ THUẬT
│   ├── Ngôi kể thứ nhất – chân thật, gần gũi
│   ├── Miêu tả chân thực diễn biến tâm lí nhân vật
│   ├── Cốt truyện hấp dẫn, bước ngoặt bất ngờ
│   └── Ngôn ngữ trong sáng, giản dị, đậm chất thơ
│
└── 5. BÀI HỌC Ý NGHĨA
    ├── Tình cảm nhân hậu lớn hơn lòng đố kị
    ├── Trân trọng tài năng và tình cảm của người thân
    ├── Vượt qua lòng ghen ghét, ích kỉ
    └── Biết nhận ra lỗi lầm và thay đổi tích cực

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng