“Sơn Tinh, Thủy Tinh” là một trong những truyền thuyết tiêu biểu thuộc thời đại Hùng Vương, kể về cuộc giao tranh giữa Thần Núi và Thần Nước. Truyện nhằm giải thích hiện tượng mưa gió, bão lụt hằng năm ở vùng đồng bằng sông Hồng, đồng thời thể hiện ước mơ chiến thắng thiên tai của người Việt cổ và ca ngợi công lao trị thủy, dựng nước của cha ông ta. Bài viết dưới đây sẽ giúp các em tìm hiểu thể loại, tóm tắt nội dung và phân tích chi tiết truyện “Sơn Tinh, Thủy Tinh” theo chương trình Ngữ văn lớp 6.

I. Thể loại và tìm hiểu chung

“Sơn Tinh, Thủy Tinh” thuộc thể loại truyền thuyết – loại truyện dân gian kể về các sự kiện và nhân vật ít nhiều có liên quan đến lịch sử, thông qua sự tưởng tượng, hư cấu. Truyện thuộc nhóm truyền thuyết thời đại Hùng Vương, gắn với đời sống lao động và đấu tranh chống thiên tai của người Việt cổ.

Đặc điểm nổi bật của truyện: các sự kiện được kết nối bởi chuỗi quan hệ nguyên nhân – kết quả, nhân vật có nhiều đặc điểm kì lạ mang dấu vết của nhân vật thần trong thần thoại, lời kể có nhiều chi tiết hoang đường kì ảo. Nội dung truyện lí giải nguồn gốc và nguyên nhân của hiện tượng lũ lụt hằng năm.

Nhân vật chính: Sơn Tinh và Thủy Tinh.

II. Tóm tắt truyện “Sơn Tinh, Thủy Tinh”

Hùng Vương thứ mười tám có một người con gái là Mị Nương, người đẹp như hoa, tính nết hiền dịu. Vua cha muốn kén cho con một người chồng thật xứng đáng.

Một hôm, có hai chàng trai đến cầu hôn. Một người ở vùng núi Tản Viên, có tài vẫy tay về phía đông thì nổi cồn bãi, vẫy tay về phía tây thì mọc lên núi đồi – người ta gọi chàng là Sơn Tinh. Một người ở miền biển, có tài gọi gió gió đến, hô mưa mưa về – người ta gọi chàng là Thủy Tinh. Cả hai đều xứng đáng, vua không biết chọn ai, bèn ra điều kiện: ai mang sính lễ đến trước sẽ được cưới Mị Nương. Sính lễ gồm: một trăm ván cơm nếp, một trăm nệp bánh chưng, voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao, mỗi thứ một đôi.

Hôm sau, mới tờ mờ sáng, Sơn Tinh đã mang đầy đủ lễ vật đến rước Mị Nương về núi. Thủy Tinh đến sau, không lấy được vợ, đùng đùng nổi giận, đem quân đuổi theo đòi cướp Mị Nương. Thần hô mưa gọi gió, làm thành giông bão, dâng nước lên cuồn cuộn. Nước ngập ruộng đồng, tràn nhà cửa, thành Phong Châu như nổi lềnh bềnh trên biển nước.

Sơn Tinh không hề nao núng, dùng phép lạ bốc từng quả đồi, dời từng dãy núi, dựng thành lũy đất ngăn chặn dòng nước lũ. Nước dâng lên bao nhiêu, đồi núi cao lên bấy nhiêu. Hai bên đánh nhau ròng rã mấy tháng trời, cuối cùng Sơn Tinh vẫn vững vàng mà Thủy Tinh đã kiệt sức, đành rút quân về.

Từ đó, hằng năm Thủy Tinh vẫn dâng nước đánh Sơn Tinh nhưng năm nào cũng thua.

III. Bố cục văn bản

Văn bản chia làm 3 phần:

• Phần 1 (Từ đầu đến “mỗi thứ một đôi”): Vua Hùng kén rể.
• Phần 2 (Tiếp đến “Thần Nước đành rút quân”): Cuộc giao tranh giữa hai vị thần.
• Phần 3 (Còn lại): Sự trả thù hằng năm và thất bại của Thủy Tinh.

IV. Phân tích chi tiết truyện “Sơn Tinh, Thủy Tinh”

1. Vua Hùng kén rể

Hùng Vương thứ mười tám có một người con gái là Mị Nương, người đẹp như hoa, tính nết hiền dịu. Vua cha rất mực yêu thương con, muốn kén cho Mị Nương một người chồng thật xứng đáng.

Cùng một lúc, có hai chàng trai đến cầu hôn. Truyện giới thiệu hai nhân vật này bằng cách đặt họ trong thế đối sánh:

Cả hai đều có tài năng phi thường, ngang tài ngang sức, đều xứng đáng làm rể Vua Hùng. Tuy nhiên, nếu nhìn kĩ sẽ thấy sự khác biệt: tài năng của Sơn Tinh mang tính xây dựng, phát triển (nổi cồn bãi, mọc núi đồi – tạo dựng đất đai), còn tài năng của Thủy Tinh mang tính hủy diệt (gió bão, mưa lũ – gây thiên tai).

Vua Hùng không biết chọn ai, bèn bàn với các Lạc hầu rồi đưa ra giải pháp: ai mang sính lễ đến trước sẽ được cưới Mị Nương. Sính lễ gồm: “một trăm ván cơm nếp, một trăm nệp bánh chưng, voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao, mỗi thứ một đôi”.

Điều đáng chú ý là các lễ vật này đều là sản vật của rừng núi, thuộc vùng Sơn Tinh cai quản. Điều kiện kén rể rõ ràng có lợi cho Sơn Tinh. Qua đó có thể thấy Vua Hùng nghiêng về phía Sơn Tinh, vì ngài đã nhận ra sức tàn phá ghê gớm của Thủy Tinh (mưa bão, lũ lụt), đồng thời tin tưởng vào sức mạnh của Sơn Tinh có thể bảo vệ cuộc sống bình yên cho nhân dân. Chi tiết này phản ánh nhận thức của người Việt cổ: núi đồi, đất đai chính là thành lũy vững chắc nhất để chống lại lũ lụt.

2. Cuộc giao chiến giữa hai vị thần

a. Nguyên nhân

Sơn Tinh mang lễ vật đến trước, rước Mị Nương về núi. Thủy Tinh đến sau, không lấy được vợ, “đùng đùng nổi giận”, đem quân đuổi theo đòi cướp Mị Nương. Từ “đùng đùng” gợi tả sự tức giận dữ dội, bùng nổ – giống như cơn bão ập đến bất ngờ.

b. Diễn biến cuộc giao chiến

Cuộc giao chiến giữa hai vị thần được miêu tả vô cùng dữ dội, hoành tráng:

Thủy Tinh hô mưa, gọi gió, làm thành giông bão rung chuyển cả đất trời, dâng nước sông lên cuồn cuộn đánh Sơn Tinh. Nước ngập ruộng đồng, nước tràn nhà cửa, nước dâng lên lưng đồi, sườn núi, thành Phong Châu như nổi lềnh bềnh trên một biển nước. Hàng loạt động từ mạnh “hô”, “gọi”, “dâng”, “ngập”, “tràn” kết hợp với nhịp văn dồn dập cho thấy sức mạnh và sự tàn phá ghê gớm của Thủy Tinh. Thế gian ngập chìm trong biển nước, cuộc sống con người bị đe dọa nghiêm trọng.

Sơn Tinh không hề nao núng. Thần dùng phép lạ bốc từng quả đồi, dời từng dãy núi, dựng thành lũy đất, ngăn chặn dòng nước lũ. “Nước sông dâng lên bao nhiêu, đồi núi cao lên bấy nhiêu” – câu văn với cặp từ hô ứng “bao nhiêu… bấy nhiêu” cho thấy sức mạnh ngang ngửa và tinh thần kiên cường, bền bỉ không lùi bước của Sơn Tinh. Sơn Tinh chống lại Thủy Tinh là hành động tự bảo vệ hạnh phúc gia đình, nhà cửa, đất đai và cuộc sống muôn loài trên mặt đất.

c. Kết quả

Hai bên đánh nhau ròng rã mấy tháng trời, cuối cùng Sơn Tinh vẫn vững vàng mà sức Thủy Tinh đã kiệt, Thần Nước đành rút quân về. Từ đó, hằng năm Thủy Tinh vẫn dâng nước đánh Sơn Tinh nhưng năm nào cũng thua.

d. Ý nghĩa tượng trưng của hai nhân vật

Thủy Tinh tượng trưng cho sức mạnh của thiên tai bão lụt, sự đe dọa thường xuyên của thiên nhiên đối với cuộc sống con người. Hình ảnh Thủy Tinh hô mưa gọi gió, dâng nước ngập tràn chính là cách người xưa hình tượng hóa hiện tượng lũ lụt hằng năm ở vùng đồng bằng sông Hồng.

Sơn Tinh tượng trưng cho sức mạnh chế ngự thiên tai bão lụt của nhân dân. Sơn Tinh có nhiều sức mạnh hơn Thủy Tinh: sức mạnh tinh thần được Vua Hùng tin tưởng, sức mạnh vật chất với trận địa đồi núi cao vững chắc, và đặc biệt là tinh thần bền bỉ, kiên cường không bao giờ khuất phục.

Kết quả Sơn Tinh luôn chiến thắng thể hiện ước mơ và khát vọng của nhân dân: con người nhất định sẽ chế ngự được thiên nhiên, bảo vệ được cuộc sống bình yên. Còn việc Thủy Tinh hằng năm vẫn dâng nước đánh Sơn Tinh là cách người xưa giải thích hiện tượng lũ lụt diễn ra đều đặn mỗi năm ở miền Bắc nước ta.

V. Tổng kết

1. Nghệ thuật

• Truyện được xây dựng bằng trí tưởng tượng hồn nhiên, phong phú với những yếu tố hoang đường kì ảo hấp dẫn.
• Xây dựng hai hình tượng nhân vật kì vĩ mang tính tượng trưng, đối lập nhau: Sơn Tinh (sức mạnh xây dựng, bảo vệ) và Thủy Tinh (sức mạnh tàn phá, hủy diệt).
• Lời kể cô đọng, mang sắc thái trang trọng, ngợi ca.
• Kết hợp dấu ấn lịch sử với những chi tiết nghệ thuật kì ảo.

2. Nội dung và ý nghĩa

• Giải thích hiện tượng mưa gió, bão lụt hằng năm vẫn diễn ra ở vùng đồng bằng sông Hồng.
• Thể hiện ước mơ chiến thắng thiên tai bão lụt của người Việt cổ.
• Ca ngợi công lao trị thủy, dựng nước của cha ông ta.
• Dân gian tạo dựng hai hình tượng kì vĩ mang tính tượng trưng: Thủy Tinh cho sức mạnh ghê gớm của thiên tai, Sơn Tinh cho sức mạnh trị thủy thắng lợi của con người. Điều đó vẫn rất gần gũi với cuộc sống ngày nay, khi nhân dân ta vẫn phải đối mặt và chiến đấu với thiên tai bão lụt hằng năm.

Sơ đồ tư duy

SƠN TINH, THỦY TINH
(Truyền thuyết thời đại Hùng Vương)
│
├── 1. THỂ LOẠI – TÌM HIỂU CHUNG
│   ├── Truyền thuyết thời đại Hùng Vương
│   ├── Nhân vật chính: Sơn Tinh và Thủy Tinh
│   ├── Yếu tố kì ảo đậm nét, giải thích hiện tượng tự nhiên
│   └── Bố cục: 3 phần
│
├── 2. VUA HÙNG KÉN RỂ
│   ├── Mị Nương: đẹp như hoa, tính nết hiền dịu
│   ├── Hai chàng trai cầu hôn:
│   │   ├── Sơn Tinh: chúa vùng non cao, vẫy tay → nổi cồn bãi, mọc núi đồi
│   │   └── Thủy Tinh: chúa vùng nước thẳm, gọi gió gió đến, hô mưa mưa về
│   ├── → Ngang tài ngang sức, nhưng ST mang tính xây dựng, TT mang tính hủy diệt
│   ├── Điều kiện: ai mang sính lễ đến trước → được cưới
│   ├── Sính lễ: sản vật rừng núi → có lợi cho Sơn Tinh
│   └── → Vua Hùng nghiêng về ST, nhận ra sức tàn phá của TT
│
├── 3. CUỘC GIAO CHIẾN
│   ├── Nguyên nhân: TT đến sau, tức giận, đem quân đòi cướp Mị Nương
│   ├── Thủy Tinh:
│   │   ├── Hô mưa, gọi gió, giông bão rung chuyển đất trời
│   │   ├── Dâng nước ngập ruộng đồng, tràn nhà cửa
│   │   └── → Tượng trưng sức mạnh thiên tai bão lụt
│   ├── Sơn Tinh:
│   │   ├── Bốc đồi, dời núi, dựng thành lũy đất ngăn nước lũ
│   │   ├── Nước dâng bao nhiêu, đồi núi cao bấy nhiêu
│   │   └── → Tượng trưng sức mạnh trị thủy của nhân dân
│   ├── Kết quả: ST vững vàng, TT kiệt sức rút quân
│   └── Hằng năm TT dâng nước đánh ST nhưng đều thua
│
├── 4. NGHỆ THUẬT
│   ├── Trí tưởng tượng phong phú, yếu tố hoang đường kì ảo
│   ├── Hai hình tượng kì vĩ đối lập, mang tính tượng trưng
│   └── Kết hợp dấu ấn lịch sử với chi tiết kì ảo
│
└── 5. Ý NGHĨA
    ├── Giải thích hiện tượng lũ lụt hằng năm ở đồng bằng sông Hồng
    ├── Ước mơ chiến thắng thiên tai của người Việt cổ
    └── Ca ngợi công lao trị thủy, dựng nước của cha ông

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng