“Các loài chung sống với nhau như thế nào?” là văn bản thông tin của tác giả Ngọc Phú, thuộc chủ đề “Trái Đất – ngôi nhà chung” trong chương trình Ngữ văn lớp 6. Văn bản cung cấp cho người đọc những thông tin khoa học về sự đa dạng của các loài sinh vật trên Trái Đất, tính trật tự trong đời sống muôn loài và vai trò – trách nhiệm của con người trong việc giữ gìn sự cân bằng ấy. Bài viết dưới đây sẽ giúp các em tìm hiểu và phân tích chi tiết văn bản theo chương trình Ngữ văn lớp 6.

I. Tác giả và tác phẩm

1. Tác giả

Ngọc Phú là tác giả của văn bản “Các loài chung sống với nhau như thế nào?”. Bài viết được đăng trên báo điện tử Đất Việt – Diễn đàn của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam, tháng 9/2020.

2. Tác phẩm

Đặc điểm văn bản:

• Thể loại: Văn bản thông tin.
• Cách triển khai: Theo quan hệ nhân quả – phần trước là nguyên nhân, cơ sở dẫn đến phần sau.
• Đặc sắc: Mở đầu và kết thúc văn bản đều nhắc đến câu thoại của nhân vật vua sư tử Mu-pha-sa trong bộ phim hoạt hình nổi tiếng “Vua sư tử” (1994), tạo sự hô ứng, giàu cảm xúc và lôi cuốn người đọc.

Bố cục: Văn bản chia làm 3 phần:

• Phần 1 (Từ đầu đến “tổn thương của nó”): Đặt vấn đề – đời sống của muôn loài trên Trái Đất và sự cân bằng rất dễ bị tổn thương.
• Phần 2 (Tiếp theo đến “đẹp đẽ này”): Nội dung vấn đề – sự đa dạng của các loài, tính trật tự trong đời sống muôn loài, vai trò của con người.
• Phần 3 (Còn lại): Kết luận vấn đề.

II. Phân tích chi tiết văn bản “Các loài chung sống với nhau như thế nào?”

1. Đặt vấn đề

Mở đầu văn bản, tác giả không đi thẳng vào thông tin khoa học mà kể lại cuộc đối thoại giữa hai nhân vật trong bộ phim hoạt hình nổi tiếng “Vua sư tử” của hãng Walt Disney (1994). Khi giới thiệu vương quốc hoang dã cho con trai Xim-ba, vua sư tử Mu-pha-sa đã nói: “Tất cả những gì con thấy, cùng nhau tồn tại trong một sự cân bằng rất mong manh.” Khi Xim-ba thắc mắc về việc sư tử ăn thịt linh dương, Mu-pha-sa giải thích: “Khi chết đi, thân xác chúng ta trở về với cỏ, và linh dương lại ăn cỏ. Vì thế, tất cả chúng ta đều thuộc về vòng đời bất tận.”

Cách vào bài bằng chi tiết phim hoạt hình khiến cho vấn đề khoa học trở nên nhẹ nhàng, lôi cuốn và dễ tiếp nhận, đặc biệt phù hợp với lứa tuổi thiếu nhi. Từ cuộc đối thoại ấy, tác giả đặt ra vấn đề trung tâm của bài viết: đời sống của muôn loài trên Trái Đất và sự cân bằng rất dễ bị tổn thương của nó. Đây là một vấn đề cấp thiết trong hoàn cảnh hiện nay, khi con người đang can thiệp ngày càng nhiều vào thiên nhiên.

2. Nội dung vấn đề

a. Sự đa dạng của các loài

Tác giả cung cấp những số liệu cụ thể về sự đa dạng sinh học: theo ước tính của nhiều nhà khoa học, trên Trái Đất hiện có khoảng trên 10.000.000 loài sinh vật. Tuy nhiên, con người mới chỉ nhận biết được khoảng trên 1.400.000 loài, trong đó có hơn 300.000 loài thực vật và hơn 1.000.000 loài động vật. Sự chênh lệch rất lớn giữa số lượng loài tồn tại trên thực tế và số lượng loài con người đã biết cho thấy thế giới sinh vật vô cùng phong phú, đa dạng và con người chưa thể khám phá hết.

Các loài động vật và thực vật thường tồn tại và phát triển thành từng quần xã, trong những khu sinh học (biome) khác nhau. Mỗi quần xã giống như một thế giới riêng, trong đó có sự chung sống của một số loài nhất định với số lượng cá thể khác nhau ở từng loài.

Sự đa dạng ở mỗi quần xã phụ thuộc vào nhiều yếu tố: sự cạnh tranh giữa các loài, mối quan hệ con mồi – vật ăn thịt và mức độ thay đổi của các yếu tố vật lí – hóa học của môi trường.

Việc sử dụng số liệu cụ thể, chính xác là đặc trưng quan trọng của văn bản thông tin, giúp tăng tính thuyết phục và giúp người đọc hình dung rõ ràng hơn về quy mô đa dạng của sự sống trên Trái Đất.

b. Tính trật tự trong đời sống của muôn loài

Trong quần xã luôn tồn tại một trật tự nhất định. Tính trật tự này được biểu hiện ở nhiều khía cạnh.

Thứ nhất, dựa vào tính chất của loài trong quần xã, người ta phân chia thành: loài ưu thế, loài thứ yếu, loài ngẫu nhiên, loài chủ chốt, loài đặc trưng. Loài ưu thế (ví dụ cây thông trong quần xã rừng thông) đóng vai trò quan trọng nhờ số lượng nhiều và khả năng hoạt động mạnh. Loài chủ chốt (ví dụ sư tử ở đồng cỏ, cá sấu ở đầm nước châu Phi) đóng vai trò kiểm soát, khống chế hoạt động của các loài khác và duy trì sự phát triển ổn định của quần xã.

Thứ hai, tính trật tự còn thể hiện ở sự phân bố các loài trong không gian sống chung: theo chiều thẳng đứng (như sự phân tầng của thực vật trong rừng mưa nhiệt đới) hoặc theo chiều ngang (trải ra theo bề rộng của địa hình).

Mục đích của sự trật tự này là nhằm giảm bớt sự cạnh tranh giữa các loài và giúp từng loài có thể sử dụng nguồn sống của môi trường một cách hiệu quả nhất.

Giữa các loài trong quần xã luôn tồn tại song song hai loại quan hệ: quan hệ hỗ trợ (gắn liền với việc chia sẻ cơ hội sống) và quan hệ đối kháng (biểu hiện qua cạnh tranh, kí sinh, ăn thịt lẫn nhau). Chính sự tồn tại đồng thời của hai quan hệ này đã tạo nên một sự cân bằng tuyệt hảo trong tự nhiên, đảm bảo cho loài nào cũng có được “chỗ đứng dưới mặt trời”, cũng có đủ điều kiện để sinh trưởng. Nếu chỉ tồn tại một trong hai quan hệ thì sự cân bằng trong đời sống các loài lập tức bị phá vỡ.

Có một nhịp điệu chung trong quá trình tiến hóa: sự sinh sôi mạnh mẽ hay suy giảm số lượng của loài này sẽ dẫn đến sự phát triển theo hướng tương ứng của loài kia. Đây chính là quy luật cân bằng sinh thái mà tự nhiên đã bền bỉ gây dựng.

c. Vai trò của con người trên Trái Đất

Trên Trái Đất, con người cũng chỉ là một loài sinh vật. Tuy nhiên, qua quá trình lịch sử lâu dài, con người đã bộc lộ khả năng sáng tạo vô tận và xã hội loài người ngày càng phát triển phức tạp.

Nhưng chính vì thế, con người trở nên quá tự kiêu, cho mình là chúa tể của cả thế giới, tùy ý xếp đặt lại trật tự mà tạo hóa đã bền bỉ gây dựng. Hệ quả là sự cân bằng trong đời sống muôn loài bị xáo trộn, phá vỡ; những yếu tố vô sinh của môi trường cũng phải chịu tác động xấu. Nhiều loài sinh vật đã biến mất, và điều đó sẽ tác động ngược lại chính cuộc sống của con người.

Tuy nhiên, tác giả cũng ghi nhận một tín hiệu tích cực: hiện nay, con người bắt đầu tỉnh ngộ, biết nhìn nhận vấn đề một cách sáng suốt hơn, biết tìm cách chung sống hài hòa với muôn loài, với tất cả những gì làm nên thế giới đẹp đẽ này.

3. Kết thúc vấn đề

Văn bản kết thúc bằng việc quay trở lại câu nói của vua sư tử Mu-pha-sa: “Tất cả chúng ta đều thuộc về vòng đời bất tận.” Tác giả nhận xét đây là “một câu nói thông thái, cho thấy sự am hiểu bản chất cuộc sống và cách ứng xử khôn ngoan đối với đời sống của muôn loài.”

Cách mở đầu và kết thúc hô ứng nhau, cùng nhắc đến lời thoại trong phim “Vua sư tử”, tạo nên nét đặc sắc riêng cho văn bản. Nó giúp bài viết thông tin khoa học tránh đi sự khô khan, trở nên hấp dẫn và giàu cảm xúc. Đồng thời, gợi cho người đọc suy nghĩ sâu sắc không chỉ về vấn đề khoa học mà còn về bài học ứng xử của con người với thiên nhiên.

III. Tổng kết

1. Nghệ thuật

• Số liệu dẫn chứng cụ thể, phù hợp, lập luận rõ ràng, logic, có tính thuyết phục cao.
• Triển khai theo quan hệ nhân quả: các phần liên kết chặt chẽ, logic.
• Cách mở đầu và kết thúc văn bản thống nhất, hô ứng (cùng trích dẫn lời nhân vật phim “Vua sư tử”), tạo nên nét đặc sắc, tránh khô khan cho văn bản thông tin.
• Kết hợp hình ảnh minh họa, tăng tính trực quan.

2. Nội dung

Văn bản đề cập đến sự đa dạng của các loài sinh vật trên Trái Đất, tính trật tự trong đời sống muôn loài (thể hiện qua cách phân loại các loài trong quần xã, sự phân bố trong không gian, quan hệ hỗ trợ và đối kháng) và vai trò của con người trong việc tác động đến sự cân bằng ấy.

3. Ý nghĩa

Văn bản đặt ra cho con người vấn đề cần biết chung sống hài hòa với muôn loài, tôn trọng trật tự mà tự nhiên đã gây dựng, để bảo tồn sự đa dạng của thiên nhiên trên Trái Đất. Bảo vệ sự cân bằng sinh thái cũng chính là bảo vệ cuộc sống của con người.

Sơ đồ tư duy

CÁC LOÀI CHUNG SỐNG VỚI NHAU NHƯ THẾ NÀO?
(Ngọc Phú)
│
├── 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
│   ├── Mở bài bằng lời thoại phim "Vua sư tử" → lôi cuốn, nhẹ nhàng
│   ├── "Tất cả cùng tồn tại trong sự cân bằng rất mong manh"
│   └── Vấn đề: đời sống muôn loài và sự cân bằng dễ bị tổn thương
│
├── 2. NỘI DUNG VẤN ĐỀ
│   │
│   ├── a. Sự đa dạng của các loài
│   │   ├── Trên 10.000.000 loài sinh vật trên Trái Đất
│   │   ├── Con người mới biết khoảng 1.400.000 loài
│   │   ├── Các loài sống thành quần xã trong các khu sinh học (biome)
│   │   └── Sự đa dạng phụ thuộc: cạnh tranh, con mồi – vật ăn thịt, môi trường
│   │
│   ├── b. Tính trật tự trong đời sống muôn loài
│   │   ├── Phân loại: loài ưu thế, chủ chốt, thứ yếu, ngẫu nhiên, đặc trưng
│   │   ├── Phân bố: theo chiều thẳng đứng hoặc chiều ngang
│   │   ├── Mục đích: giảm cạnh tranh, sử dụng nguồn sống hiệu quả
│   │   ├── Quan hệ hỗ trợ (chia sẻ cơ hội sống)
│   │   ├── Quan hệ đối kháng (cạnh tranh, kí sinh, ăn thịt)
│   │   └── Hai quan hệ song song → cân bằng tuyệt hảo
│   │
│   └── c. Vai trò của con người
│       ├── Con người cũng chỉ là một loài sinh vật
│       ├── Tự kiêu → tùy ý xếp đặt lại trật tự tự nhiên
│       ├── Hệ quả: cân bằng bị phá vỡ, loài biến mất, môi trường xấu đi
│       └── Tín hiệu tích cực: bắt đầu tỉnh ngộ, chung sống hài hòa
│
├── 3. KẾT LUẬN
│   ├── Quay lại lời Mu-pha-sa: "Thuộc về vòng đời bất tận"
│   └── Con người cần hiểu và ứng xử đúng đắn với muôn loài
│
├── 4. NGHỆ THUẬT
│   ├── Số liệu cụ thể, lập luận logic, thuyết phục
│   ├── Triển khai theo quan hệ nhân quả
│   └── Mở – kết hô ứng (trích phim "Vua sư tử") → hấp dẫn, giàu cảm xúc
│
└── 5. Ý NGHĨA
    ├── Chung sống hài hòa với muôn loài
    ├── Tôn trọng trật tự tự nhiên
    └── Bảo vệ cân bằng sinh thái = bảo vệ cuộc sống con người

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng