Sau khi đã hoàn thành bài viết đóng vai nhân vật kể lại một truyện cổ tích, các em sẽ tiếp tục “đóng vai” nhân vật để kể lại câu chuyện bằng giọng nói, cử chỉ, điệu bộ phù hợp. Đây là phần Nói và nghe trong chương trình Ngữ văn lớp 6 – giúp các em rèn luyện kĩ năng trình bày trước đám đông, biết cách kể chuyện sinh động, hấp dẫn và biết lắng nghe, phản hồi ý kiến của người khác. Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn các em cách chuẩn bị, trình bày bài nói và cung cấp 2 bài nói mẫu để tham khảo.

I. Trước khi nói

1. Xác định mục đích nói và người nghe

Trước khi trình bày, các em cần xác định rõ hai điều:

Mục đích nói: Kể lại một truyện cổ tích bằng lời của một nhân vật trong truyện, giúp người nghe hiểu được cốt truyện và nhân vật mà em đóng vai.

Người nghe: Thầy cô, bạn bè và những người quan tâm đến câu chuyện em kể.

2. Chuẩn bị nội dung nói

Các em cần đọc lại nhiều lần bài viết đã có của mình, tóm tắt thành dàn ý ngắn gọn và đánh dấu những chi tiết, sự kiện quan trọng không thể bỏ qua khi nói. Lưu ý rằng bài nói khác bài viết: các em không đọc nguyên văn bài viết mà kể lại bằng lời nói tự nhiên, có cảm xúc.

Một số câu hỏi giúp các em chuẩn bị nội dung: Em sẽ bắt đầu câu chuyện như thế nào? Ai là người kể câu chuyện? Chuyện xảy ra khi nào, ở đâu? Diễn biến ra sao? Em sẽ kết thúc câu chuyện thế nào? Bài học rút ra là gì?

3. Tập luyện

Để kể tốt câu chuyện, các em có thể tập luyện theo hai cách:

• Tập luyện một mình trước gương, tự quan sát giọng nói, cử chỉ, nét mặt của mình.
• Tập luyện trước nhóm bạn hoặc người thân, nhờ họ nhận xét, góp ý để hoàn thiện bài nói.

Khi tập luyện, các em cần chú ý: xác định giọng kể phù hợp với nhân vật (thân mật, hồi tưởng, nghiêm trang, sôi nổi…); nắm chắc cốt truyện, sự kiện, chi tiết quan trọng; luyện nhập vai (lên giọng, xuống giọng khi kể, phối hợp cử chỉ, điệu bộ); có thể chuẩn bị thêm tranh ảnh, đạo cụ hỗ trợ nếu cần.

II. Trình bày bài nói

Khi trình bày bài nói trước lớp, các em cần lưu ý những điều sau:

Tự tin, thoải mái. Chào hỏi khi bắt đầu và cảm ơn khi kết thúc bài nói. Điều này thể hiện sự lịch sự và tạo ấn tượng tốt với người nghe.

Bám sát mục đích nói. Kể đúng trọng tâm câu chuyện, không lan man sang những chi tiết không cần thiết.

Điều chỉnh giọng nói và tốc độ nói cho phù hợp. Giọng kể cần thay đổi linh hoạt: có lúc trang nghiêm, có lúc truyền cảm, có lúc sôi nổi, có lúc trầm lắng – tùy theo nội dung đang kể. Tránh kể đều đều, đơn điệu gây buồn tẻ.

Sử dụng ngôn ngữ cơ thể. Phối hợp động tác, điệu bộ, nét mặt để câu chuyện sinh động, hấp dẫn hơn. Mắt nhìn vào người nghe để tạo sự kết nối.

Không nên kể dàn trải. Tập trung vào những sự việc, chi tiết độc đáo, thú vị. Có thể sử dụng các ghi chú ngắn để nhớ các ý chính.

Tăng cường tương tác. Đặt câu hỏi cho người nghe, dừng lại ở những chỗ hồi hộp để tạo sự tò mò, lôi cuốn.

III. Sau khi nói – Trao đổi về bài nói

Sau khi trình bày xong, các em cần biết cách trao đổi, phản hồi:

Với người nghe: Trao đổi với người nói về nội dung và cách trình bày. Nhận xét những điểm hay và đề xuất những điều có thể cải thiện. Thái độ nhận xét cần chân thành, mang tính xây dựng.

Với người nói: Lắng nghe ý kiến góp ý, giải thích thêm về ý tưởng, cách đóng vai hoặc cách kể của mình. Tiếp thu những ý kiến hợp lí để bài nói lần sau tốt hơn.

IV. Bảng kiểm đánh giá bài nói

Khi đánh giá bài nói của bạn hoặc tự đánh giá bài nói của mình, các em có thể dựa vào các tiêu chí sau:

V. Hai bài nói mẫu

Bài nói mẫu 1: Đóng vai người em kể lại truyện “Cây khế”

(Chào hỏi)

Xin chào thầy cô và các bạn! Tôi là người em trong câu chuyện “Cây khế” mà chắc ai cũng đã nghe qua. Hôm nay tôi muốn kể cho mọi người nghe câu chuyện cuộc đời mình – từ những ngày khổ cực cho đến khi được đổi đời nhờ một con chim kì lạ.

(Kể – giọng chậm rãi, hồi tưởng)

Cha mẹ tôi mất sớm, để lại hai anh em côi cút. Thuở nhỏ, anh em tôi chăm chỉ làm lụng, cuộc sống cũng tạm đủ ăn. Nhưng từ khi lấy vợ, anh tôi thay đổi hẳn. Anh ấy lười biếng, trút hết việc nặng cho vợ chồng tôi. Rồi một ngày, anh bảo: cho vợ chồng em ở riêng. Tôi được chia một gian nhà lụp xụp với cây khế ngọt trước cửa. Ruộng vườn, của cải, anh giữ hết.

(Giọng nhẹ nhàng, hiền lành)

Tôi không hề oán trách. Vợ chồng tôi thức khuya dậy sớm, chăm chỉ làm lụng. Niềm vui lớn nhất của chúng tôi là cây khế. Quanh năm vợ chồng tôi chăm bón, cây khế xanh mơn mởn, quả lúc lỉu sát đất, trẻ lên ba cũng với tay được.

(Giọng ngạc nhiên)

Rồi một buổi sáng, vợ chồng tôi ra hái khế thì thấy trên cây có tiếng rung mạnh. Nhìn lên – một con chim rất lớn đang ăn khế chín! Chúng tôi không xua đuổi, kiên nhẫn đợi chim ăn xong mới hái. Nhưng ngày nào chim cũng đến, suốt cả tháng trời, khế vơi đi rất nhiều. Vợ tôi buồn lắm, cô ấy nói: “Ông chim ơi, cây khế nhà cháu sắp hết quả rồi đấy, ông ạ!”

(Giọng hào hứng, bất ngờ)

Mọi người có biết chuyện gì xảy ra không? Con chim cất tiếng nói – nói tiếng người hẳn hoi! Nó bảo: “Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng!” Nói đi nói lại ba lần rồi bay đi. Vợ chồng tôi nhìn nhau, nửa tin nửa ngờ, nhưng vẫn may một chiếc túi vải vừa đúng ba gang như lời chim dặn.

(Giọng hồi hộp)

Sáng hôm sau, gió nổi mù mịt, con chim khổng lồ hạ xuống giữa sân nhà tôi. Tôi xách túi leo lên lưng chim. Chim bay mãi, bay mãi – qua hết đồng ruộng đến rừng xanh, hết rừng xanh đến biển cả mênh mông. Cuối cùng chim đưa tôi đến một hòn đảo giữa biển – nơi có đầy đá ngũ sắc lấp lánh! Trong hang đầy vàng bạc, kim cương. Nhưng tôi thấy hang sâu quá nên không dám vào, chỉ nhặt ít vàng ngoài cửa hang cho vừa đầy túi rồi ra hiệu cho chim bay về.

(Giọng vui, nhẹ nhàng)

Từ đó, vợ chồng tôi trở nên giàu có, sống sung túc. Chuyện đến tai anh tôi, anh vội đến hỏi thăm. Tôi thật thà kể hết. Anh gạ đổi gia tài lấy cây khế, tôi đồng ý ngay vì nghĩ anh em nên nhường nhịn nhau.

(Giọng trầm, buồn)

Nhưng anh tôi tham lam quá. Anh may túi to gấp ba lần, ra đảo vơ vét đầy vàng nhét cả vào ống tay áo, ống quần. Chim mang nặng, gặp gió mạnh, đâm bổ xuống biển. Anh tôi bị sóng cuốn đi cùng với tay nải vàng.

(Giọng chân thành, kết thúc)

Mỗi khi nghĩ lại, lòng tôi vẫn đau xót vì anh mình. Giá như anh biết vừa đủ, biết giữ lời hứa thì đâu đến nỗi. Câu chuyện của gia đình tôi là minh chứng cho câu “tham thì thâm” và “ở hiền gặp lành” mà ông bà ta vẫn dạy.

Cảm ơn thầy cô và các bạn đã lắng nghe câu chuyện của tôi!

Bài nói mẫu 2: Đóng vai Thạch Sanh kể lại một phần truyện cùng tên

(Chào hỏi)

Xin chào mọi người! Ta là Thạch Sanh. Bây giờ ta đã là vua nhưng ta không bao giờ quên những ngày tháng gian khổ trước kia. Hôm nay ta muốn kể cho mọi người nghe một phần cuộc đời mình – từ chuyện bị Lý Thông lừa đến chuyện cứu công chúa dưới hang đại bàng.

(Kể – giọng trầm, hồi tưởng)

Ta mồ côi từ tấm bé, sống một mình trong túp lều cũ dưới gốc đa. Gia tài chỉ có mỗi lưỡi búa cha để lại, ngày ngày ta lên rừng đốn củi kiếm ăn. Tứ cố vô thân, cô đơn lắm. Nên khi Lý Thông đến gạ kết nghĩa anh em, ta mừng rỡ nhận lời ngay. Ta ngờ đâu hắn chỉ lợi dụng sức ta mà thôi.

(Giọng dũng cảm, sôi nổi)

Rồi một đêm, Lý Thông lừa ta đi canh miếu thần thay hắn. Nửa đêm, đang mơ màng thì nghe tiếng động mạnh phía sau miếu. Ta vừa xách búa đứng dậy thì trăn tinh đã hiện ra – một con trăn khổng lồ, nhe nanh vuốt lao thẳng vào ta! Nhưng ta không hề sợ hãi. Ta giơ cao búa giáng thật mạnh, xả xác nó ra làm hai mảnh! Trăn tinh chết, để lại bên mình một bộ cung tên bằng vàng óng ánh.

(Giọng buồn, thất vọng)

Ta hớn hở mang đầu trăn tinh về nhà. Nhưng mẹ con Lý Thông lại lừa ta rằng đó là con vật quý của nhà vua, ta sẽ bị tội nặng, phải trốn ngay. Ta thật thà tin lời, vội vã trở về gốc đa. Còn Lý Thông – hắn mang đầu trăn tinh vào cung nộp cho vua, được phong Quận công. Nghĩ lại mà cay đắng!

(Giọng hồi hộp, căng thẳng)

Một hôm, ta đang ngồi dưới gốc đa thì nghe tiếng kêu khóc. Nhìn lên trời – một con đại bàng khổng lồ quắp một cô gái bay qua! Ta lập tức rút cung tên vàng bắn theo. Mũi tên trúng cánh nó, nó lảo đảo nhưng vẫn gắng bay về hang. Ta lần theo vết máu, đánh dấu chỗ nó trốn.

Rồi Lý Thông lại tìm đến. Hắn nhờ ta dẫn đường đến hang đại bàng. Ta dẫn hắn đi, không chút nghi ngờ. Đến nơi, hang sâu thăm thẳm, ai cũng rùng mình. Ta xin xuống hang. Quân lính buộc dây vào lưng ta rồi dòng xuống.

(Giọng mạnh mẽ, đầy khí thế)

Xuống đến đáy hang, ta thấy đại bàng đang nằm trị thương trên tảng đá. Vừa thấy ta, nó vùng dậy, vung cánh giương vuốt sắc lao đến như cơn bão! Ta nhanh tay rút cung tên vàng – bắn! – mù hai mắt nó. Nó loạng choạng ngã xuống. Ta vung búa chặt đứt bộ vuốt sắc, bổ vỡ đôi đầu nó. Đại bàng chết, công chúa được giải thoát.

(Giọng căm phẫn nhưng kiềm chế)

Ta buộc dây vào người công chúa, ra hiệu cho quân lính kéo lên. Nhưng khi công chúa vừa lên tới mặt đất – mọi người có đoán được chuyện gì xảy ra không? Lý Thông ra lệnh lấp kín cửa hang! Hang bỗng tối sầm. Ta nghe tiếng hắn hò hét quân lính vần đá lấp miệng hang. Lúc ấy ta mới hiểu: từ trước đến giờ, Lý Thông đều lừa ta, hại ta!

(Giọng chân thành, kết thúc)

Nhưng trời không phụ lòng người tốt. Ta đi sâu vào hang, cứu được Thái tử con vua Thủy Tề, được mời xuống Thủy phủ, được tặng cây đàn thần. Chuyện sau đó thì hẳn mọi người cũng biết rồi – ta được giải oan, lấy công chúa, dẹp yên mười tám nước chư hầu và lên ngôi vua.

Ta chỉ muốn nói một điều ta tâm đắc nhất: ở hiền gặp lành, ác giả ác báo. Dù gian nan đến đâu, hãy luôn sống thật thà, nhân hậu, dũng cảm. Rồi cuộc đời sẽ đền đáp xứng đáng!

Cảm ơn thầy cô và các bạn đã lắng nghe!

VI. Một số lưu ý khi trình bày bài nói

Dưới đây là những lưu ý giúp các em trình bày bài nói tốt hơn:

• Không đọc nguyên văn bài viết mà kể lại bằng lời nói tự nhiên, có cảm xúc. Chỉ nên cầm theo dàn ý ngắn gọn hoặc ghi chú các ý chính.
• Nhập vai nhân vật thật sự: xưng hô nhất quán, nói như thể chính mình đã trải qua câu chuyện ấy.
• Thay đổi giọng nói linh hoạt theo nội dung: chỗ hồi hộp thì nói nhanh hơn, chỗ buồn thì chậm lại, chỗ bất ngờ thì nhấn giọng.
• Giao tiếp bằng mắt với người nghe, không nhìn xuống đất hoặc nhìn lên trần nhà.
• Có thể đặt câu hỏi cho người nghe giữa chừng (ví dụ: “Mọi người có đoán được chuyện gì xảy ra không?”) để tạo sự tương tác và lôi cuốn.
• Nhớ chào hỏi khi bắt đầu và cảm ơn khi kết thúc – đây là phép lịch sự cơ bản khi trình bày trước đám đông.
• Tập luyện nhiều lần trước khi trình bày chính thức. Càng tập nhiều, các em càng tự tin và kể chuyện trôi chảy hơn.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng