Trong chương trình Ngữ văn lớp 6, phần Nói và nghe yêu cầu các em trình bày ý kiến về một vấn đề trong đời sống gia đình. Đây là hoạt động giúp các em rèn luyện kĩ năng nói trước đám đông, biết chia sẻ suy nghĩ, cảm xúc của mình về những vấn đề gần gũi, thiết thực trong cuộc sống gia đình. Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn các em cách chuẩn bị, cách trình bày và tham khảo hai bài nói mẫu để thực hành tốt hơn.

I. Yêu cầu của bài nói

Qua các văn bản đọc trong bài “Gõ cửa trái tim” (Chuyện cổ tích về loài người, Mây và sóng, Bức tranh của em gái tôi), các em đã cảm nhận được ý nghĩa của gia đình đối với tất cả chúng ta. Trong thực tế, đời sống gia đình còn có nhiều vấn đề khác, cả tích cực lẫn tiêu cực, khiến chúng ta phải suy nghĩ.

Bài nói cần đạt được các yêu cầu sau:

• Trình bày được ý kiến về một vấn đề cụ thể trong đời sống gia đình.
• Nêu vấn đề và các biểu hiện cụ thể của vấn đề.
• Nêu tác động của vấn đề đối với các thành viên trong gia đình.
• Trình bày mong muốn của em và cách em đã làm để giải quyết vấn đề.
• Thời gian nói: khoảng 3 – 5 phút.

II. Các bước chuẩn bị và trình bày

1. Trước khi nói

a. Chuẩn bị nội dung nói

Xác định mục đích nói và người nghe:

• Mục đích: Chia sẻ ý kiến của em về một vấn đề trong đời sống gia đình.
• Người nghe: Thầy cô, bạn bè, người thân và những ai quan tâm đến vấn đề em nói.

Lựa chọn đề tài: Dựa vào chính trải nghiệm của em để chọn một đề tài phù hợp. Một số gợi ý:

• Quan hệ giữa các thành viên trong gia đình.
• Việc chăm sóc, lắng nghe, thấu hiểu của cha mẹ đối với con cái.
• Thái độ cư xử của con cái đối với cha mẹ.
• Những việc cần làm để gia đình trở thành một tổ ấm yêu thương.
• Sự tôn trọng sở thích và mong muốn của từng người.

Các em có thể đọc lại các văn bản đã học để được gợi ý thêm: hình ảnh em bé và sự chăm sóc của người thân trong “Chuyện cổ tích về loài người”, tình cảm gắn bó của con đối với mẹ trong “Mây và sóng”, tình yêu thương anh em trong “Bức tranh của em gái tôi”…

Tìm ý và lập ý: Ghi ra giấy những ý chính cần nói và sắp xếp theo trật tự:

• Nêu vấn đề và các biểu hiện cụ thể.
• Nêu tác động của vấn đề đối với các thành viên trong gia đình.
• Trình bày mong muốn của em và cách em đã làm để giải quyết vấn đề.

b. Tập luyện

• Tập nói trước gương, điều chỉnh âm lượng giọng nói, điệu bộ, cử chỉ.
• Có thể tập luyện một mình hoặc trình bày trước bạn bè, người thân và nhờ họ nhận xét, góp ý.
• Chọn cách nói tự nhiên, gần gũi, gần với kiểu tâm tình, chia sẻ, giãi bày.

2. Trình bày bài nói

Mở đầu: Nên cho người nghe cảm nhận được điều em sắp nói là điều em đã thực sự quan tâm, có nhiều cảm xúc và suy nghĩ.

Nội dung chính: Chú ý để không sa vào việc liệt kê bằng chứng hay kể chuyện dài dòng. Tập trung nêu được nội dung cốt lõi, mang tính tiêu biểu cho vấn đề đang bàn. Những liên hệ với trải nghiệm của bản thân sẽ làm cho nội dung bài nói thêm sinh động.

Kết thúc: Cần nhấn mạnh vào cách ứng xử thích hợp mà em đã lựa chọn.

Trong khi nói, có thể kết hợp sử dụng tranh ảnh, bài hát về gia đình để làm tăng sức hấp dẫn cho bài nói.

3. Sau khi nói

Người nghe: Thể hiện sự chia sẻ và nêu nhận xét về phần trình bày của bạn với thái độ chân thành, tôn trọng. Có thể trao đổi về nội dung bài nói (đã trình bày được ý kiến chưa?) và cách trình bày (ngữ điệu, diễn đạt, tương tác với người nghe).

Người nói: Phản hồi những nhận xét, góp ý của người nghe với tinh thần cầu thị. Tiếp thu những ý kiến xác đáng và trao đổi thêm những điều người nghe cần nắm rõ.

III. Bài nói mẫu

Bài mẫu 1: Việc lắng nghe và thấu hiểu giữa cha mẹ với con cái

Xin chào thầy cô và các bạn! Hôm nay em muốn chia sẻ về một vấn đề mà em nghĩ rất nhiều bạn cũng từng trải qua, đó là việc lắng nghe và thấu hiểu giữa cha mẹ với con cái trong gia đình.

Chúng ta ai cũng biết cha mẹ yêu thương mình rất nhiều. Nhưng đôi khi, vì bận rộn với công việc, cha mẹ không có thời gian lắng nghe những tâm sự, những mong muốn nhỏ bé của con. Có những lúc em muốn kể cho mẹ nghe chuyện ở trường, nhưng mẹ đang bận nấu cơm nên chỉ nói “để lúc khác kể nhé”. Rồi “lúc khác” ấy cứ trôi qua mãi. Ngược lại, cũng có lúc bố mẹ muốn dặn dò, nhắc nhở em nhưng em lại đang mải xem tivi hoặc chơi game, nên chỉ nghe qua loa rồi quên mất.

Việc thiếu lắng nghe khiến các thành viên trong gia đình dần xa cách nhau. Cha mẹ không hiểu con đang nghĩ gì, gặp khó khăn gì ở trường. Con cái thì cảm thấy lạc lõng, không được quan tâm, dần dần thu mình lại hoặc tìm đến bạn bè bên ngoài thay vì chia sẻ với gia đình.

Trong bài thơ “Mây và sóng” mà chúng ta đã học, em bé luôn muốn ở bên mẹ, kể cho mẹ nghe mọi chuyện. Còn mẹ luôn đợi con ở nhà, luôn muốn con ở bên. Đó chính là hình ảnh đẹp về sự gắn bó, lắng nghe giữa mẹ và con.

Em mong muốn mỗi gia đình hãy dành thời gian cho nhau nhiều hơn. Chỉ cần mỗi ngày cùng nhau ăn cơm, trò chuyện khoảng mười lăm, hai mươi phút thôi cũng đủ để hiểu nhau hơn rất nhiều. Bản thân em đã cố gắng chủ động kể cho bố mẹ nghe chuyện ở trường mỗi buổi tối, và em cũng học cách lắng nghe khi bố mẹ chia sẻ. Em nhận thấy gia đình mình vui vẻ, gần gũi hơn rất nhiều.

Em tin rằng lắng nghe và thấu hiểu chính là chìa khóa để gia đình trở thành tổ ấm yêu thương thực sự. Cảm ơn thầy cô và các bạn đã lắng nghe!

Bài mẫu 2: Tình cảm anh chị em trong gia đình

Xin chào thầy cô và các bạn! Vấn đề em muốn chia sẻ hôm nay là tình cảm giữa anh chị em trong gia đình – một điều tưởng chừng đơn giản nhưng không phải lúc nào cũng dễ dàng.

Em có một em trai kém em ba tuổi. Thú thật, có rất nhiều lúc em cảm thấy khó chịu vì em trai hay nghịch phá đồ đạc của em, hay vì bố mẹ quan tâm em trai nhiều hơn. Những lúc ấy, em thường gắt gỏng, thậm chí không muốn chơi với em nữa. Em nghĩ nhiều bạn cũng từng có cảm giác như vậy với anh chị em của mình.

Nhưng khi học truyện “Bức tranh của em gái tôi” của nhà văn Tạ Duy Anh, em đã suy nghĩ rất nhiều. Trong truyện, người anh trai cũng từng ghen tị, đố kị khi em gái Kiều Phương bộc lộ tài năng vẽ tranh. Nhưng cuối cùng, khi nhìn thấy bức tranh “Anh trai tôi” mà em gái vẽ, người anh mới nhận ra rằng: em gái luôn yêu thương mình, luôn nhìn mình bằng đôi mắt trong sáng và nhân hậu nhất. Người anh đã xấu hổ và thức tỉnh.

Câu chuyện ấy giúp em hiểu rằng anh chị em trong gia đình đôi khi có mâu thuẫn, xích mích là điều bình thường. Nhưng điều quan trọng là chúng ta phải biết yêu thương, trân trọng nhau. Em trai em tuy nghịch ngợm nhưng mỗi lần em ốm, em trai lại mang nước cho em uống, ngồi bên cạnh hỏi han. Những lúc ấy, em thấy thương em trai vô cùng.

Từ đó, em đã thay đổi cách cư xử với em trai. Em kiên nhẫn hơn, nhường nhịn hơn và chủ động chơi cùng em. Em nhận ra rằng khi mình yêu thương, mình sẽ nhận lại được yêu thương gấp bội. Giống như lời nhắn gửi trong bài thơ “Mây và sóng”: hạnh phúc đích thực không ở đâu xa mà ở ngay bên cạnh những người thân yêu nhất.

Em mong rằng tất cả các bạn hãy trân trọng tình cảm anh chị em trong gia đình. Đừng để lòng ghen tị, ích kỉ làm xa cách tình thân. Cảm ơn thầy cô và các bạn đã lắng nghe!

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng