Câu hỏi mở đầu trang 15

Đề bài: C. Mác đã từng khẳng định: Năng suất lao động là cái đảm bảo cho sự thắng lợi của trật tự xã hội này đối với một trật tự xã hội khác. Cách mạng công nghiệp diễn ra vào nửa sau thế kỉ XVIII – giữa thế kỉ XIX có ý nghĩa quyết định đến thắng lợi của chủ nghĩa tư bản đối với chế độ phong kiến. Vậy cuộc cách mạng công nghiệp đạt được những thành tựu nổi bật nào, tác động ra sao đến quá trình sản xuất và đời sống xã hội?

Lời giải:

• Những thành tựu nổi bật của cách mạng công nghiệp:
  • Ở Anh: máy kéo sợi Gien-ni (1764), máy kéo sợi chạy bằng sức nước (1769), máy hơi nước của Giêm Oát (1784), máy dệt (1785), đầu máy xe lửa chạy bằng hơi nước (1814).
  • Cách mạng công nghiệp lan rộng sang Pháp, Đức, Mỹ với nhiều thành tựu trong các ngành công nghiệp nhẹ và công nghiệp nặng.
• Tác động:
  • Tích cực: thay đổi căn bản quá trình sản xuất, nâng cao năng suất lao động; chuyển xã hội loài người từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp; hình thành hai giai cấp cơ bản là tư sản và vô sản.
  • Tiêu cực: ô nhiễm môi trường, bóc lột sức lao động của phụ nữ và trẻ em, xâm chiếm và tranh giành thuộc địa.

1. Cách mạng công nghiệp Anh

Câu hỏi trang 16

Đề bài: Trình bày những thành tựu tiêu biểu của cách mạng công nghiệp ở Anh. Theo em, thành tựu nào là tiêu biểu nhất? Vì sao?

Lời giải:

a) Những thành tựu tiêu biểu của cách mạng công nghiệp ở Anh:

• Năm 1764: Máy kéo sợi Gien-ni ra đời trong ngành dệt.
• Năm 1769: R. Ác-rai phát minh ra máy kéo sợi chạy bằng sức nước. Năm 1771, ông xây dựng xưởng dệt đầu tiên ở thành phố Man-che-xtơ.
• Năm 1784: Giêm Oát phát minh ra máy hơi nước. Từ đó, các nhà máy có thể xây dựng ở bất cứ nơi nào thuận lợi.
• Năm 1785: E. Các-rai phát minh ra máy dệt, đưa tốc độ sản xuất tăng lên gần 40 lần.
• Năm 1814: Xti-phen-xơn chế tạo thành công đầu máy xe lửa chạy bằng hơi nước.
• Năm 1825: Anh khánh thành đoạn đường sắt đầu tiên nối liền Man-che-xtơ với Li-vơ-pun. Đến năm 1850, Anh đã có khoảng 10 000 km đường sắt.
• Nhờ đó, Anh trở thành nước công nghiệp phát triển nhất thế giới, được mệnh danh là “công xưởng của thế giới”.

b) Thành tựu tiêu biểu nhất: Theo em, máy hơi nước của Giêm Oát (1784) là thành tựu tiêu biểu nhất. Vì:

• Máy hơi nước đã giúp các nhà máy có thể xây dựng ở bất cứ nơi nào thuận lợi, không còn phụ thuộc vào sức nước (gần sông, suối) như trước.
• Máy hơi nước là cơ sở để chế tạo ra nhiều loại máy móc khác như đầu máy xe lửa, tàu thủy,…, thúc đẩy nhiều ngành kinh tế cùng phát triển.
• Phát minh này đã mở đầu cho cuộc cách mạng công nghiệp, “nhân lên gấp bội sức mạnh của con người”.

2. Cách mạng công nghiệp lan ra các nước châu Âu và Mỹ

Câu hỏi trang 17

Đề bài: Hãy nêu những thành tựu tiêu biểu của cách mạng công nghiệp ở Pháp, Đức và Mỹ.

Lời giải:

a) Ở Pháp:

• Cách mạng công nghiệp bắt đầu từ năm 1830, trước tiên trong công nghiệp nhẹ, rồi lan sang công nghiệp nặng vào những năm 1850 – 1870.
• Kinh tế Pháp nhanh chóng phát triển, đứng thứ hai thế giới (sau Anh).

b) Ở Đức:

• Cách mạng công nghiệp bắt đầu từ những năm 40 của thế kỉ XIX.
• Phát triển dựa trên nền công nghiệp nặng, hiện đại và tập trung, trong đó công nghiệp luyện kim, hóa chất đóng vai trò chủ đạo.
• Đến khi thống nhất đất nước (1871), Đức đã trở thành một nước công nghiệp.

c) Ở Mỹ:

• Do liên hệ mật thiết với nước Anh, quá trình công nghiệp hóa diễn ra khá sớm, bắt đầu từ công nghiệp nhẹ.
• Hai phát minh lớn của Mỹ là máy tách hạt bông (1793) và máy thu hoạch bông (1850), giúp năng suất lao động cao hơn nhiều lần so với cách làm thủ công.
• Các ngành công nghiệp đường sắt, khai mỏ, luyện kim, đóng tàu,… rất phát triển.
• Đến giữa thế kỉ XIX, Mỹ đứng thứ tư thế giới về giá trị sản xuất công nghiệp (sau Anh, Pháp, Đức).

3. Những tác động của cách mạng công nghiệp đối với sản xuất và xã hội

Câu hỏi 1 trang 18

Đề bài: Khai thác tư liệu trên và hình 3.5 giúp em biết điều gì về mặt trái của cách mạng công nghiệp?

Lời giải:

Qua tư liệu và hình 3.5, em thấy được những mặt trái của cách mạng công nghiệp:

• Ô nhiễm môi trường: Không khí trong xưởng đặc quánh bụi, máy móc và đường đi lối lại đều bị phủ bụi và dầu.
• Bóc lột sức lao động của phụ nữ và trẻ em: Trong các xưởng dệt, cả đàn ông, đàn bà và trẻ em đều là công nhân. Trẻ em bị bắt làm những công việc nguy hiểm (như chui dưới máy móc để nối sợi bị đứt) trong điều kiện lao động độc hại.
• Điều kiện làm việc khắc nghiệt, không đảm bảo sức khỏe cho người lao động.

Câu hỏi 2 trang 18

Đề bài: Hãy trình bày những tác động của cách mạng công nghiệp đối với sản xuất và xã hội.

Lời giải:

a) Tác động tích cực:

• Đối với sản xuất:
  • Làm thay đổi căn bản quá trình sản xuất, nâng cao năng suất lao động.
  • Thúc đẩy nhiều ngành kinh tế khác phát triển, tạo ra nguồn của cải dồi dào cho xã hội.
  • Bộ mặt các nước tư bản thay đổi: nhiều khu công nghiệp lớn và thành phố đông dân mọc lên.
  • Chuyển xã hội loài người từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp.
• Đối với xã hội: Hình thành hai giai cấp cơ bản của xã hội tư bản là tư sản và vô sản.
  • Giai cấp tư sản nhờ công nghiệp hóa đã giàu lên nhanh chóng, trở thành giai cấp thống trị.
  • Giai cấp vô sản ngày càng đông đảo và tập trung. Do bị áp bức, bóc lột, họ đã đứng lên đấu tranh chống lại giai cấp tư sản.

b) Tác động tiêu cực:

• Tình trạng ô nhiễm môi trường.
• Bóc lột sức lao động của phụ nữ và trẻ em.
• Xâm chiếm và tranh giành thuộc địa giữa các nước tư bản.

Luyện tập và Vận dụng

Luyện tập 1 trang 18

Đề bài: Lập bảng hệ thống những thành tựu tiêu biểu của cách mạng công nghiệp từ nửa sau thế kỉ XVIII đến giữa thế kỉ XIX ở các nước châu Âu và Mỹ.

Lời giải:

Luyện tập 2 trang 18

Đề bài: Có ý kiến cho rằng: “Xã hội loài người chuyển từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp là nhờ cách mạng công nghiệp”. Em đồng ý với ý kiến đó không? Vì sao?

Lời giải:

Em đồng ý với ý kiến trên. Vì:

• Trước cách mạng công nghiệp, xã hội loài người chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, sử dụng sức người và sức súc vật, năng suất thấp.
• Cách mạng công nghiệp với hàng loạt phát minh quan trọng (đặc biệt là máy hơi nước) đã làm thay đổi căn bản quá trình sản xuất:
  • Máy móc thay thế lao động thủ công.
  • Nâng cao năng suất lao động gấp nhiều lần.
  • Hình thành nhiều khu công nghiệp lớn và thành phố đông dân.
• Nhờ đó, xã hội loài người đã chuyển từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp.

Vận dụng 1 trang 18

Đề bài: Theo em, nếu con người không sáng tạo ra những loại máy móc dùng trong sản xuất hoặc những phương tiện giao thông hiện đại như tàu hỏa, tàu thủy,… thì hoạt động sản xuất và cuộc sống của chúng ta sẽ thế nào?

Lời giải:

Nếu con người không sáng tạo ra máy móc và các phương tiện giao thông hiện đại thì:

• Về hoạt động sản xuất:
  • Con người vẫn phải sử dụng sức lao động chân tay và sức súc vật để sản xuất.
  • Năng suất lao động thấp, sản phẩm làm ra ít, không đáp ứng đủ nhu cầu của xã hội.
  • Các ngành kinh tế chậm phát triển, đời sống vật chất thiếu thốn.
• Về cuộc sống:
  • Việc đi lại, vận chuyển hàng hóa giữa các vùng, các nước gặp nhiều khó khăn và mất nhiều thời gian.
  • Sự giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các quốc gia bị hạn chế.
  • Cuộc sống của con người sẽ vất vả hơn, văn minh nhân loại chậm tiến bộ.

Vận dụng 2 trang 18

Đề bài: Sưu tầm tư liệu từ sách, báo, internet về một thành tựu tiêu biểu của cách mạng công nghiệp từ nửa sau thế kỉ XVIII đến giữa thế kỉ XIX và viết bài giới thiệu (khoảng 200 chữ) về thành tựu đó.

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em tự sưu tầm tư liệu và viết theo cách của mình. Dưới đây là bài viết gợi ý về máy hơi nước của Giêm Oát:

Một trong những thành tựu tiêu biểu nhất của cách mạng công nghiệp là máy hơi nước do Giêm Oát (1736 – 1819) – kĩ sư người Anh – phát minh vào năm 1784. Máy hơi nước hoạt động bằng cách dùng hơi nước để sinh ra động lực, có thể vận hành các loại máy móc khác trong nhà máy. Trước khi có máy hơi nước, các nhà máy phải xây dựng gần sông, suối để sử dụng sức nước. Nhờ có phát minh của Giêm Oát, các nhà máy có thể xây dựng ở bất cứ nơi nào thuận lợi. Đồng thời, máy hơi nước còn là cơ sở để chế tạo ra đầu máy xe lửa, tàu thủy,… giúp giao thông vận tải phát triển vượt bậc. Máy hơi nước được xem là phát minh mở đầu cho cuộc cách mạng công nghiệp, đưa nhân loại từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp. Để tưởng nhớ công lao của Giêm Oát, người ta đã dựng tượng kỉ niệm ông tại Oét-min-tơ (Anh) với dòng chữ: “Người đã nhân lên gấp bội sức mạnh của con người”.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn