Câu hỏi mở đầu trang 46

Đề bài: Sau gần một thế kỉ phát triển mạnh mẽ ở giai đoạn tự do cạnh tranh, vào cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa. Em hiểu thế nào về chủ nghĩa đế quốc? Hãy kể tên một số nước đế quốc và chia sẻ những điều em biết về các nước đế quốc đó.

Lời giải:

• Chủ nghĩa đế quốc: là giai đoạn phát triển cao của chủ nghĩa tư bản, gắn liền với sự ra đời của các công ty độc quyền lớn, sự hình thành tư bản tài chính, và việc các nước tư bản phương Tây đẩy mạnh xâm lược, khai thác và bóc lột thuộc địa.
• Một số nước đế quốc tiêu biểu:
  • Đế quốc Anh: là đế quốc có nhiều thuộc địa nhất thế giới, được mệnh danh là “đế quốc mà Mặt Trời không bao giờ lặn”.
  • Đế quốc Pháp: có hệ thống thuộc địa lớn thứ hai thế giới (sau Anh), trong đó có Việt Nam.
  • Đế quốc Đức: đứng đầu châu Âu về công nghiệp, chủ trương chạy đua vũ trang để chia lại thuộc địa.
  • Đế quốc Mỹ: vươn lên đứng đầu thế giới về sản xuất công nghiệp với nhiều “ông trùm” tài chính.

1. Những nét chính về quá trình hình thành chủ nghĩa đế quốc

Câu hỏi trang 47

Đề bài: Hãy mô tả nét chính về quá trình hình thành chủ nghĩa đế quốc vào cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX.

Lời giải:

Quá trình hình thành chủ nghĩa đế quốc có những nét chính sau:

• Về kinh tế:
  • Khoảng 30 năm cuối thế kỉ XIX, trong điều kiện tương đối hòa bình, nền kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển nhanh chóng chưa từng thấy.
  • Những phát minh khoa học, kĩ thuật nở rộ đã tạo động lực cho các chuyển biến lớn trong sản xuất và đời sống xã hội ở Tây Âu và Bắc Mỹ.
• Về sự hình thành các công ty độc quyền:
  • Sự cạnh tranh gay gắt dẫn tới quá trình tập trung sản xuất và tư bản, hình thành các công ty độc quyền lớn dưới những hình thức khác nhau: các-ten, xanh-đi-ca (Anh, Pháp, Đức,…), tơ-rớt (Mỹ).
  • Các công ty độc quyền đã lũng đoạn thị trường và nền kinh tế, chi phối đời sống chính trị và xã hội ở mỗi nước.
• Về tư bản tài chính: Tư bản công nghiệp và tư bản ngân hàng có sự dung hợp, hình thành nên tư bản tài chính.
• Về thuộc địa: Các nước tư bản phương Tây đều đẩy mạnh xâm lược, khai thác và bóc lột thuộc địa.

→ Chủ nghĩa đế quốc ra đời.

2. Các nước đế quốc Anh, Pháp, Đức, Mỹ từ cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX

Câu hỏi 1 trang 47 (mục a – Anh)

Đề bài: Khai thác tư liệu trên và thông tin trong mục, hãy nêu chuyển biến lớn về kinh tế của đế quốc Anh trong những năm cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX.

Lời giải:

Chuyển biến lớn về kinh tế của đế quốc Anh:

• Từ vị trí dẫn đầu thế giới về công nghiệp, cuối thế kỉ XIX, Anh phát triển chậm lại, tụt xuống vị trí thứ ba (sau Mỹ và Đức).
• Một số dẫn chứng cụ thể:
  • Năm 1871 và 1880, Anh sản xuất nhiều than hơn Mỹ và Đức cộng lại; nhưng đến năm 1913, Anh chỉ sản xuất bằng 1/2 của Mỹ.
  • Về thép, Anh nhanh chóng bị Mỹ rồi Đức vượt qua từ năm 1900.
  • Phần của Anh trong sản xuất công nghiệp thế giới giảm từ 32% (1870) xuống còn 14% (trước Đại chiến 1914).
• Tuy nhiên, Anh vẫn dẫn đầu thế giới về xuất khẩu tư bản, thương mại và thuộc địa.
• Đầu thế kỉ XX, nhiều công ty độc quyền về công nghiệp và tài chính ra đời, từng bước thao túng nền kinh tế.

Câu hỏi 2 trang 47 (mục a – Anh)

Đề bài: Khai thác biểu đồ hình 10.2 và thông tin trong mục, hãy nêu những chuyển biến về chính sách đối nội, đối ngoại của đế quốc Anh trong những năm cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX.

Lời giải:

• Đối nội: Anh là nước theo chế độ quân chủ lập hiến. Hai đảng Tự do và Bảo thủ thay nhau nắm quyền, đều bảo vệ quyền lợi của giai cấp tư sản.
• Đối ngoại: Anh tiếp tục đẩy mạnh xâm lược thuộc địa và trở thành đế quốc có nhiều thuộc địa nhất thế giới.
• Nhận xét từ biểu đồ hình 10.2: Từ năm 1876 đến năm 1914, diện tích thuộc địa của Anh tăng từ 22,5 triệu km² lên 33,5 triệu km²; dân số thuộc địa tăng từ 251,9 triệu người lên 393,5 triệu người. Điều này cho thấy chính sách xâm lược thuộc địa của Anh được đẩy mạnh mẽ.

Câu hỏi 1 trang 48 (mục b – Pháp)

Đề bài: Hãy nêu những chuyển biến về kinh tế của đế quốc Pháp trong những năm cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX.

Lời giải:

Chuyển biến về kinh tế của đế quốc Pháp:

• Do hậu quả nặng nề của Chiến tranh Pháp – Phổ (1870 – 1871), tốc độ phát triển của kinh tế Pháp chậm lại.
• Đến cuối thế kỉ XIX, công nghiệp Pháp tụt xuống thứ tư (sau Mỹ, Đức, Anh); nông nghiệp ở trong tình trạng sản xuất nhỏ.
• Tuy nhiên, các công ty độc quyền vẫn ra đời và dần chi phối nền kinh tế Pháp, đặc biệt là trong lĩnh vực ngân hàng.
• Pháp là nước đứng thứ hai (sau Anh) về xuất khẩu tư bản.

Câu hỏi 2 trang 48 (mục b – Pháp)

Đề bài: Khai thác biểu đồ hình 10.4 và thông tin trong mục, hãy nêu những chuyển biến lớn về chính sách đối nội, đối ngoại của đế quốc Pháp.

Lời giải:

• Đối nội: Nền Cộng hòa thứ ba ở Pháp được thành lập nhưng thường xuyên xảy ra khủng hoảng nội các. Chính phủ Cộng hòa thi hành chính sách đàn áp nhân dân và các cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân.
• Đối ngoại: Pháp đẩy mạnh xâm lược, bóc lột thuộc địa, là nước có hệ thống thuộc địa lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Anh. Các thuộc địa của Pháp gồm:
  • Châu Phi: An-giê-ri, Ma-rốc,…
  • Châu Á: Việt Nam, Cam-pu-chia, Lào,…
• Nhận xét từ biểu đồ hình 10.4: Từ năm 1876 đến năm 1914, diện tích thuộc địa của Pháp tăng từ 0,9 triệu km² lên 10,6 triệu km²; dân số thuộc địa tăng từ 6 triệu người lên 55,5 triệu người. Điều này cho thấy Pháp đẩy mạnh xâm lược thuộc địa rất nhanh chóng trong giai đoạn này.

Câu hỏi trang 49 (mục c – Đức)

Đề bài: Nêu những chuyển biến về kinh tế, chính sách đối nội, đối ngoại của đế quốc Đức trong những năm cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX.

Lời giải:

• Về kinh tế:
  • Sau khi hoàn thành thống nhất đất nước (1871), Đức phát triển nhanh trên con đường tư bản chủ nghĩa.
  • Đến cuối thế kỉ XIX, Đức vươn lên đứng đầu châu Âu và thứ hai thế giới (sau Mỹ) về công nghiệp.
  • Quá trình tập trung sản xuất và tư bản diễn ra mạnh mẽ, dẫn đến việc hình thành các công ty độc quyền.
• Về đối nội: Đức là một nhà nước liên bang theo chế độ quân chủ lập hiến. Quý tộc địa chủ liên kết chặt chẽ với tư bản độc quyền để thống trị nhân dân.
• Về đối ngoại: Đức chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa khi phần lớn đất đai trên thế giới đã trở thành thuộc địa của Anh, Pháp,… Vì thế, giới cầm quyền Đức chủ trương chạy đua vũ trang, dùng vũ lực để chia lại thuộc địa trên thế giới.

Câu hỏi trang 49 (mục d – Mỹ)

Đề bài: Trình bày những chuyển biến lớn về kinh tế, chính sách đối nội, đối ngoại của đế quốc Mỹ trong những năm cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX.

Lời giải:

• Về kinh tế:
  • Trong 30 năm cuối thế kỉ XIX, từ vị trí thứ tư (sau Anh, Pháp, Đức), Mỹ vươn lên đứng đầu thế giới về sản xuất công nghiệp. Năm 1894, sản lượng công nghiệp của Mỹ đã gấp đôi Anh.
  • Ở Mỹ, có nhiều công ty độc quyền khổng lồ đồng thời là những đế chế tài chính như: “vua dầu mỏ” Rốc-phe-lơ, “vua thép” Moóc-gân, “vua ô tô” Pho,…
  • Nông nghiệp cũng đạt nhiều thành tựu lớn nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi và phương thức canh tác hiện đại (trang trại, chuyên canh, cơ giới hóa). Mỹ trở thành nguồn cung cấp chủ yếu lương thực, thực phẩm cho châu Âu.
• Về đối nội: Chế độ cộng hòa đề cao vai trò của tổng thống. Hai đảng Cộng hòa và Dân chủ thay nhau nắm quyền, đều thi hành các chính sách phục vụ quyền lợi của giai cấp tư sản.
• Về đối ngoại: Đến thập kỉ cuối thế kỉ XIX, Mỹ tăng cường bành trướng ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, gây chiến với Tây Ban Nha (chiếm Phi-líp-pin và Cu-ba). Thông qua viện trợ kinh tế, đầu tư, can thiệp quân sự, Mỹ đã biến Trung và Nam Mỹ thành khu vực độc quyền ảnh hưởng của mình.

Luyện tập và Vận dụng

Luyện tập 1 trang 49

Đề bài: Chỉ ra những đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa đế quốc. Theo em, đặc trưng nào là quan trọng nhất? Vì sao?

Lời giải:

a) Những đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa đế quốc:

• Hình thành các công ty độc quyền lớn (các-ten, xanh-đi-ca, tơ-rớt) lũng đoạn thị trường và nền kinh tế.
• Tư bản công nghiệp và tư bản ngân hàng dung hợp, hình thành tư bản tài chính.
• Đẩy mạnh xuất khẩu tư bản ra nước ngoài.
• Đẩy mạnh xâm lược, khai thác và bóc lột thuộc địa.

b) Đặc trưng quan trọng nhất: Theo em, sự hình thành các công ty độc quyền là đặc trưng quan trọng nhất. Vì:

• Các công ty độc quyền là nền tảng dẫn đến sự ra đời của các đặc trưng khác (tư bản tài chính, xuất khẩu tư bản).
• Các công ty độc quyền không chỉ lũng đoạn nền kinh tế mà còn chi phối đời sống chính trị và xã hội ở mỗi nước.
• Đây cũng là dấu hiệu để phân biệt chủ nghĩa đế quốc với giai đoạn tự do cạnh tranh trước đó của chủ nghĩa tư bản.

Luyện tập 2 trang 49

Đề bài: Hãy lập bảng so sánh (điểm giống và khác nhau) về kinh tế, chính sách đối ngoại nổi bật của các đế quốc Anh, Pháp, Đức, Mỹ.

Lời giải:

a) Điểm giống nhau:

• Về kinh tế: Đều phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa, đều hình thành các công ty độc quyền chi phối nền kinh tế.
• Về đối ngoại: Đều thực hiện chính sách xâm lược, khai thác và bóc lột thuộc địa.

b) Điểm khác nhau:

Vận dụng trang 49

Đề bài: Tìm hiểu thông tin từ sách, báo và internet, hãy kể tên một số công ty đa quốc gia có phạm vi ảnh hưởng lớn đối với nền kinh tế nhiều nước trên thế giới hiện nay.

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em tự sưu tầm tư liệu. Dưới đây là một số công ty đa quốc gia có phạm vi ảnh hưởng lớn:

• Lĩnh vực công nghệ: Apple (Mỹ), Microsoft (Mỹ), Google – Alphabet (Mỹ), Samsung (Hàn Quốc), Sony (Nhật Bản).
• Lĩnh vực thương mại điện tử: Amazon (Mỹ), Alibaba (Trung Quốc).
• Lĩnh vực thức ăn nhanh – đồ uống: McDonald’s (Mỹ), KFC (Mỹ), Coca-Cola (Mỹ), Pepsi (Mỹ), Starbucks (Mỹ).
• Lĩnh vực ô tô: Toyota (Nhật Bản), Honda (Nhật Bản), Ford (Mỹ), Mercedes-Benz (Đức), BMW (Đức).
• Lĩnh vực dầu khí: ExxonMobil (Mỹ), Shell (Anh – Hà Lan).

Các công ty này có chi nhánh, nhà máy ở nhiều quốc gia, doanh thu hàng tỉ USD mỗi năm và có ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế thế giới, tạo ra hàng triệu việc làm. Đây có thể xem là hình thức phát triển hiện đại của các công ty độc quyền đa quốc gia.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn