Câu hỏi mở đầu trang 115

Đề bài: Khí hậu Việt Nam mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa và có sự phân hoá đa dạng. Các tính chất đó được biểu hiện như thế nào? Hãy liên hệ với khí hậu ở địa phương em.

Lời giải:

• Tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa của khí hậu nước ta được biểu hiện qua:
  • Nhiệt độ trung bình năm cao, trên 20°C (trừ vùng núi cao).
  • Độ ẩm không khí cao, lượng mưa lớn.
  • Chịu ảnh hưởng của gió mùa, một năm có hai mùa gió rõ rệt (gió mùa đông và gió mùa hạ).
• Sự phân hoá đa dạng của khí hậu được biểu hiện qua: phân hoá theo chiều bắc – nam, theo chiều đông – tây và theo độ cao địa hình.
• Liên hệ địa phương: Em tự liên hệ với khí hậu ở địa phương mình (số mùa trong năm, nhiệt độ, lượng mưa, hiện tượng thời tiết đặc biệt,…).

1. Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa

Câu hỏi trang 115

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục a, bảng 4.1, hãy trình bày tính chất nhiệt đới của khí hậu Việt Nam.

Lời giải:

Tính chất nhiệt đới của khí hậu Việt Nam được thể hiện qua:

• Nhiệt độ không khí trung bình năm trên cả nước đều lớn hơn 20°C (trừ vùng núi cao) và tăng dần từ bắc vào nam.
• Số giờ nắng đạt từ 1 400 – 3 000 giờ/năm, cán cân bức xạ từ 70 – 100 kcal/cm²/năm.

Quan sát bảng 4.1, ta thấy:

• Trạm Lạng Sơn (vĩ độ 21°50’B) có nhiệt độ trung bình năm là 21,3°C.
• Trạm Cà Mau (vĩ độ 9°11’B) có nhiệt độ trung bình năm là 27,1°C.

→ Cả hai trạm đều có nhiệt độ trung bình năm trên 20°C, đồng thời nhiệt độ tăng dần từ Lạng Sơn (phía bắc) vào Cà Mau (phía nam).

Câu hỏi trang 116

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục b và bảng 4.2, hãy nêu tính chất ẩm của khí hậu nước ta.

Lời giải:

Tính chất ẩm của khí hậu nước ta được thể hiện qua:

• Độ ẩm không khí cao, trung bình trên 80%.
• Lượng mưa lớn, trung bình dao động từ 1 500 – 2 000 mm/năm.

Quan sát bảng 4.2 (trạm Hà Đông, Hà Nội), ta thấy:

• Độ ẩm trung bình các tháng đều trên 80%, cao nhất là tháng 4 (88,1%).
• Lượng mưa tập trung lớn vào các tháng mùa hạ (tháng 5 đến tháng 10), cao nhất là tháng 8 (293,5 mm); thấp nhất là tháng 2 (26,5 mm).

Câu hỏi trang 117

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục c và hình 4.1, hãy trình bày tính chất gió mùa của khí hậu Việt Nam.

Lời giải:

Nước ta nằm trong vùng gió mùa châu Á nên chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của các khối khí hoạt động theo mùa, tạo nên hai mùa gió chính:

a) Gió mùa đông (từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau):

• Hướng đông bắc nên gọi là gió mùa Đông Bắc.
• Miền Bắc chịu ảnh hưởng của khối khí lạnh từ phía bắc di chuyển xuống → tạo nên mùa đông lạnh (nửa đầu mùa đông lạnh, khô; nửa cuối mùa đông lạnh, ẩm).
• Từ phía nam dãy Bạch Mã trở vào, Tín phong bán cầu Bắc có hướng đông bắc chiếm ưu thế, gây mưa cho vùng biển Nam Trung Bộ; còn ở Tây Nguyên và Nam Bộ thời tiết nóng, khô.

b) Gió mùa hạ (từ tháng 5 đến tháng 10):

• Chủ yếu có hướng tây nam nên gọi là gió mùa Tây Nam.
• Đầu mùa hạ: gió Tây Nam thổi từ Bắc Ấn Độ Dương gây mưa lớn cho đồng bằng Nam Bộ và Tây Nguyên. Khi vượt qua dãy Trường Sơn và các dãy núi chạy dọc biên giới Việt – Lào, gió bị hiệu ứng phơn khiến phía đông dãy Trường Sơn và phía nam khu vực Tây Bắc có thời tiết khô nóng (gió Tây khô nóng).
• Giữa và cuối mùa hạ: gió mùa Tây Nam xuất phát từ bán cầu Nam, kết hợp với ảnh hưởng của dải hội tụ nhiệt đới → thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều phổ biến trên cả nước.
• Hiện tượng thời tiết cực đoan trong mùa này là bão kèm theo mưa lớn.

2. Sự phân hoá đa dạng của khí hậu Việt Nam

Câu hỏi 1 trang 119

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục 2 và hình 4.2, hãy nhận xét nhiệt độ, lượng mưa ở hai trạm khí tượng Lào Cai và Sa Pa. Từ đó nêu sự phân hoá khí hậu theo độ cao.

Lời giải:

a) Nhận xét nhiệt độ, lượng mưa:

→ Trạm Sa Pa có nhiệt độ thấp hơn và lượng mưa lớn hơn trạm Lào Cai. Nguyên nhân là do trạm Sa Pa nằm ở độ cao lớn hơn nhiều so với trạm Lào Cai.

b) Sự phân hoá khí hậu theo độ cao:

Càng lên cao, nhiệt độ càng giảm, lượng mưa và độ ẩm có xu hướng tăng lên. Ở nước ta, khí hậu phân hoá thành ba đai:

• Đai nhiệt đới gió mùa: ở miền Bắc đến độ cao 600 – 700 m, ở miền Nam đến độ cao 900 – 1 000 m. Mùa hạ nóng, nhiệt độ trung bình các tháng mùa hạ đều trên 25°C.
• Đai cận nhiệt đới gió mùa trên núi: đến dưới 2 600 m. Nhiệt độ trung bình các tháng đều dưới 25°C, lượng mưa và độ ẩm tăng lên.
• Đai ôn đới gió mùa trên núi: từ độ cao 2 600 m trở lên. Tất cả các tháng đều có nhiệt độ trung bình dưới 15°C.

Câu hỏi 2 trang 119

Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục 2 và hình 4.2, hãy chứng minh sự phân hoá đa dạng của khí hậu Việt Nam.

Lời giải:

Khí hậu nước ta phân hoá đa dạng theo ba chiều: bắc – nam, đông – tây và theo độ cao.

a) Phân hoá theo chiều bắc – nam:

Khí hậu trên phần đất liền chia thành hai miền:

• Miền khí hậu phía Bắc (từ dãy Bạch Mã trở ra): nhiệt độ trung bình năm trên 20°C; mùa đông có một số tháng nhiệt độ dưới 20°C; mùa hạ nóng, ẩm và mưa nhiều.
• Miền khí hậu phía Nam (từ dãy Bạch Mã trở vào): nhiệt độ trung bình năm trên 25°C và không có tháng nào dưới 20°C, biên độ nhiệt năm nhỏ hơn 9°C; khí hậu phân hoá thành hai mùa rõ rệt là mùa mưa và mùa khô.

b) Phân hoá theo chiều đông – tây:

Khí hậu nước ta có sự phân hoá giữa vùng biển và đất liền, giữa vùng đồng bằng ở phía đông và vùng núi ở phía tây:

• Vùng biển: khí hậu ôn hoà hơn trong đất liền.
• Vùng đồng bằng ven biển: khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa.
• Vùng đồi núi phía tây: khí hậu phân hoá phức tạp do tác động của gió mùa và hướng của các dãy núi.

c) Phân hoá theo độ cao:

Ở các vùng núi, khí hậu phân hoá thành ba đai: đai nhiệt đới gió mùa, đai cận nhiệt đới gió mùa trên núi và đai ôn đới gió mùa trên núi.

Luyện tập và Vận dụng

Luyện tập trang 119

Đề bài: Dựa vào bảng 4.1, hãy nhận xét sự khác nhau về chế độ nhiệt (nhiệt độ trung bình năm; nhiệt độ trung bình tháng nóng nhất, lạnh nhất; biên độ nhiệt năm) giữa Lạng Sơn và Cà Mau.

Lời giải:

Bảng so sánh chế độ nhiệt giữa Lạng Sơn và Cà Mau:

Nhận xét:

• Cà Mau có nhiệt độ trung bình năm cao hơn Lạng Sơn (chênh lệch khoảng 5,8°C).
• Nhiệt độ trung bình tháng nóng nhất ở Cà Mau cao hơn Lạng Sơn không nhiều, nhưng nhiệt độ trung bình tháng lạnh nhất ở Cà Mau cao hơn Lạng Sơn rất nhiều (chênh lệch khoảng 12,5°C).
• Biên độ nhiệt năm của Lạng Sơn (14,0°C) lớn hơn nhiều so với Cà Mau (2,9°C) → Lạng Sơn có mùa đông lạnh, nhiệt độ thay đổi rõ rệt giữa các mùa; Cà Mau nóng quanh năm, ít biến động.

Vận dụng trang 119

Đề bài: Tìm hiểu và cho biết đặc điểm khí hậu ở địa phương em.

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em hãy tự liên hệ với địa phương mình. Dưới đây là gợi ý các nội dung cần tìm hiểu:

• Vị trí địa phương thuộc miền khí hậu nào (phía Bắc hay phía Nam).
• Nhiệt độ: nhiệt độ trung bình năm, tháng nóng nhất, tháng lạnh nhất; biên độ nhiệt.
• Lượng mưa: tổng lượng mưa năm, mùa mưa và mùa khô (hoặc các mùa trong năm).
• Gió: các loại gió thổi qua địa phương theo mùa.
• Hiện tượng thời tiết đặc biệt: bão, lũ, hạn hán, sương muối, gió Tây khô nóng,…
• Ảnh hưởng của khí hậu đến đời sống và sản xuất ở địa phương.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn