Câu hỏi mở đầu trang 31

Đề bài: Vào thế kỉ XVIII, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài đã diễn ra, tiêu biểu là các cuộc khởi nghĩa do Nguyễn Danh Phương, Nguyễn Hữu Cầu và Hoàng Công Chất,… lãnh đạo. Theo em, các cuộc khởi nghĩa đó đã có tác động như thế nào đến tình hình Đại Việt đương thời?

Lời giải:

Các cuộc khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài thế kỉ XVIII có tác động lớn đến tình hình Đại Việt đương thời:

• Thể hiện ý chí đấu tranh chống áp bức, bất công của các tầng lớp nhân dân.
• Buộc chúa Trịnh phải thực hiện một số chính sách như: khuyến khích khai hoang, đưa nông dân lưu tán về quê làm ăn.
• Giáng đòn mạnh mẽ, đẩy chính quyền Lê – Trịnh lún sâu vào khủng hoảng, chuẩn bị “mảnh đất” thuận lợi cho phong trào Tây Sơn phát triển mạnh mẽ ra Đàng Ngoài vào cuối thế kỉ XVIII.

1. Bối cảnh lịch sử

Câu hỏi trang 32

Đề bài: Khai thác tư liệu 1, 2 và thông tin trong mục, hãy nêu một số nét chính về bối cảnh lịch sử dẫn đến phong trào nông dân Đàng Ngoài.

Lời giải:

a) Về chính trị: Vào giữa thế kỉ XVIII, chính quyền phong kiến Đàng Ngoài lâm vào khủng hoảng sâu sắc:

• Vua Lê chỉ còn là “cái bóng mờ” trong cung cấm.
• Phủ chúa Trịnh giữ mọi quyền hành, quanh năm tổ chức hội hè, yến tiệc, phung phí tiền của.
• Qua tư liệu 1: Chúa Trịnh Giang cho xây nhiều chùa lớn, năm 1730 hàng vạn dân ở Hải Dương phải đi đào sông, kéo gỗ, đắp đường để tu sửa chùa. Trong phủ chúa có đến bốn, năm trăm hoạn quan ngạo mạn, hách dịch, “cả nước căm ghét và kinh sợ chúng”.

b) Về kinh tế:

• Ruộng đất của nông dân bị địa chủ, quan lại lấn chiếm.
• Hạn hán, lụt lội dẫn đến nạn mất mùa liên tiếp. Đê sông Hồng, sông Mã nhiều năm bị vỡ làm nhà cửa bị ngập, sản xuất nông nghiệp đình đốn.
• Thủ công nghiệp, thương nghiệp sa sút, điêu tàn.

c) Về xã hội:

• Để có tiền giải quyết khó khăn, phủ chúa ra lệnh “ai có nghề gì cũng đều phải nộp thuế”, dẫn đến tình trạng trưng thu quá mức, nhiều người phải bỏ nghề.
• Nạn đói khủng khiếp xảy ra ở Đàng Ngoài: “dân phiêu tán dắt díu nhau đi kiếm ăn đầy đường. Giá gạo cao vọt, một trăm đồng tiền không được một bữa no…”.

→ Cuộc sống khó khăn về mọi mặt đã thúc đẩy nông dân Đàng Ngoài vùng lên khởi nghĩa chống lại chính quyền phong kiến.

2. Một số cuộc khởi nghĩa lớn của phong trào nông dân Đàng Ngoài

Câu hỏi trang 34

Đề bài: Khai thác lược đồ hình 7.1 và thông tin trong mục, hãy cho biết thời gian bùng nổ, diễn biến chính của một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào nông dân Đàng Ngoài thế kỉ XVIII.

Lời giải:

Giữa thế kỉ XVIII, phong trào nông dân Đàng Ngoài bùng nổ ở khắp các trấn đồng bằng và vùng Thanh – Nghệ. Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu:

3. Kết quả, ý nghĩa lịch sử và tác động của phong trào nông dân ở Đàng Ngoài thế kỉ XVIII

Câu hỏi trang 34

Đề bài: Hãy cho biết kết quả, ý nghĩa và tác động của phong trào nông dân Đàng Ngoài đối với xã hội Đại Việt thế kỉ XVIII.

Lời giải:

a) Kết quả:

• Phong trào nông dân ở Đàng Ngoài kéo dài hàng chục năm nhưng cuối cùng đều thất bại.
• Nhiều thủ lĩnh bị bắt, bị xử tử.

b) Ý nghĩa và tác động:

• Phong trào đã thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia, thể hiện ý chí đấu tranh chống áp bức, bất công.
• Buộc chúa Trịnh phải thực hiện một số chính sách như: khuyến khích khai hoang, đưa nông dân lưu tán về quê làm ăn.
• Giáng đòn mạnh mẽ và đẩy chính quyền Lê – Trịnh lún sâu vào cuộc khủng hoảng sâu sắc, toàn diện.
• Chuẩn bị “mảnh đất” thuận lợi cho phong trào Tây Sơn phát triển mạnh mẽ ra Đàng Ngoài vào cuối thế kỉ XVIII.

Luyện tập và Vận dụng

Luyện tập trang 34

Đề bài: Lập sơ đồ tư duy về một số cuộc khởi nghĩa lớn trong phong trào nông dân Đàng Ngoài thế kỉ XVIII.

Lời giải:

Em có thể vẽ sơ đồ tư duy với chủ đề trung tâm là “Phong trào nông dân Đàng Ngoài thế kỉ XVIII”, từ đó tỏa ra 3 nhánh chính ứng với 3 cuộc khởi nghĩa tiêu biểu. Nội dung gợi ý cho từng nhánh như sau:

Nhánh 1: Khởi nghĩa Hoàng Công Chất (1739 – 1769)

• Người lãnh đạo: Hoàng Công Chất.
• Địa bàn hoạt động: Trấn Sơn Nam → thượng du Thanh Hóa → căn cứ Mường Thanh (Điện Biên).
• Công lao: Bảo vệ vùng biên giới, giúp dân ổn định cuộc sống.
• Kết quả: Bị dập tắt năm 1769.

Nhánh 2: Khởi nghĩa Nguyễn Danh Phương (1740 – 1751)

• Người lãnh đạo: Nguyễn Danh Phương.
• Địa bàn hoạt động: Căn cứ Tam Đảo (Phú Thọ) → mở rộng ra Sơn Tây, Thái Nguyên, Tuyên Quang.
• Kết quả: Năm 1751, Nguyễn Danh Phương bị bắt, khởi nghĩa thất bại.

Nhánh 3: Khởi nghĩa Nguyễn Hữu Cầu (1741 – 1751)

• Người lãnh đạo: Nguyễn Hữu Cầu (còn gọi là Quận He).
• Địa bàn hoạt động: Đồ Sơn (Hải Phòng), Vân Đồn (Quảng Ninh) → Kinh Bắc, uy hiếp Thăng Long → Sơn Nam, Thanh Hóa, Nghệ An.
• Đặc điểm: Được nhân dân ủng hộ đông đảo.
• Kết quả: Năm 1751, khởi nghĩa thất bại.

Vận dụng trang 34

Đề bài: Tìm hiểu thông tin từ sách, báo và internet, hãy viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 dòng) giới thiệu về một di tích hoặc lễ hội còn tồn tại đến ngày nay gắn với tên tuổi một thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài thế kỉ XVIII.

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em tự sưu tầm tư liệu và viết theo cách của mình. Dưới đây là đoạn văn gợi ý về di tích Thành Bản Phủ và đền thờ Hoàng Công Chất:

Thành Bản Phủ (thuộc tỉnh Điện Biên) là một di tích lịch sử nổi tiếng gắn liền với tên tuổi của thủ lĩnh Hoàng Công Chất – người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài (1739 – 1769). Đây chính là căn cứ Mường Thanh xưa, nơi nghĩa quân Hoàng Công Chất xây dựng để chống lại quân Trịnh và bảo vệ vùng biên giới Tây Bắc. Trong khuôn viên thành có đền thờ Hoàng Công Chất, được nhân dân địa phương lập nên để tưởng nhớ công lao của ông trong việc đánh đuổi giặc, giữ yên biên giới và giúp dân ổn định cuộc sống. Hằng năm, người dân Tây Bắc vẫn tổ chức lễ hội Thành Bản Phủ để tri ân vị thủ lĩnh nông dân yêu nước, qua đó giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn” cho các thế hệ sau.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn