Câu hỏi mở đầu trang 84

Đề bài: Hiện nay có nhiều con đường, trường học, di tích lịch sử gắn liền với tên tuổi của các nhân vật như: Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám,… Hãy chia sẻ những điều em biết về các nhân vật lịch sử này, cũng như các sự kiện liên quan.

Lời giải:

• Phan Đình Phùng (1847 – 1895): Là lãnh đạo cao nhất của cuộc khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896) – cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần vương. Cùng với tướng lĩnh tài ba Cao Thắng, ông đã chỉ huy nghĩa quân chế tạo súng trường, kiên cường chống Pháp trong suốt 10 năm.
• Hoàng Hoa Thám (1858 – 1913): Còn gọi là Đề Thám, là thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế (1884 – 1913) – cuộc khởi nghĩa nông dân chống xâm lược lớn nhất ở Việt Nam thời cận đại. Mục tiêu của ông là giữ đất, giữ làng, bảo vệ cuộc sống tự do cho nhân dân.

1. Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần vương

Câu hỏi trang 84 (mục a)

Đề bài: Hãy cho biết nguyên nhân bùng nổ của phong trào Cần vương cuối thế kỉ XIX.

Lời giải:

Nguyên nhân bùng nổ của phong trào Cần vương:

• Bối cảnh: Với Hiệp ước Pa-tơ-nốt (1884), thực dân Pháp về cơ bản đã hoàn thành quá trình xâm lược nước ta. Tuy nhiên, một bộ phận quan lại trong Triều đình Huế, đứng đầu là Tôn Thất Thuyết, được sự ủng hộ của đông đảo nhân dân, vẫn nêu cao ý chí chống Pháp, giành lại độc lập dân tộc.
• Cuộc phản công ở kinh thành Huế thất bại: Đêm 5 – 7 – 1885, phái chủ chiến do Tôn Thất Thuyết đứng đầu đã tổ chức cuộc phản công quân Pháp ở kinh thành Huế nhưng bất thành.
• Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời khỏi kinh thành ra Tân Sở (tỉnh Quảng Trị).
• Lấy danh nghĩa vua Hàm Nghi, Tôn Thất Thuyết ban bố “Dụ Cần vương”, kêu gọi các văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước giúp vua cứu nước.

→ Phong trào Cần vương bùng nổ và kéo dài đến cuối thế kỉ XIX.

Câu hỏi 1 trang 86 (mục b)

Đề bài: Quan sát lược đồ hình 18.4, nêu nhận xét của em về phong trào Cần vương chống Pháp cuối thế kỉ XIX.

Lời giải:

Quan sát lược đồ hình 18.4, em có nhận xét về phong trào Cần vương như sau:

• Quy mô rộng lớn: Phong trào diễn ra trên địa bàn rộng, lan tỏa từ Bắc Kì đến Trung Kì, đặc biệt là các tỉnh Bắc Trung Bộ (Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị,…).
• Số lượng các cuộc khởi nghĩa lớn: Có nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra cùng lúc ở nhiều địa phương khác nhau.
• Tiêu biểu là các cuộc khởi nghĩa lớn: Khởi nghĩa Bãi Sậy (Hưng Yên), khởi nghĩa Ba Đình (Thanh Hóa), khởi nghĩa Hương Khê (Hà Tĩnh).
• Nam Kì không có khởi nghĩa Cần vương: Vì Nam Kì đã trở thành thuộc địa của Pháp từ trước (sau Hiệp ước 1862 và 1874).
• Thể hiện tinh thần yêu nước nồng nàn, ý chí kiên cường chống Pháp của các văn thân, sĩ phu và nhân dân ta.

Câu hỏi 2 trang 86 (mục b)

Đề bài: Hãy giới thiệu về một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần vương.

Lời giải:

a) Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 – 1892):

• Địa bàn: Vùng Bãi Sậy (tỉnh Hưng Yên).
• Lãnh đạo: Nguyễn Thiện Thuật.
• Đặc điểm: Dựa vào vùng đầm lầy với lau sậy um tùm, nghĩa quân xây dựng căn cứ và triệt để áp dụng chiến thuật du kích để đánh địch.
• Kết quả: Sau những trận chống càn liên tiếp, lực lượng nghĩa quân suy yếu dần, bị bao vây, cô lập. Đến cuối năm 1892, khởi nghĩa thất bại.

b) Khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896):

• Căn cứ chính: Vùng rừng núi Hương Khê (tỉnh Hà Tĩnh).
• Địa bàn hoạt động: Vùng rộng lớn ở miền Tây Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị.
• Lãnh đạo: Phan Đình Phùng, cùng nhiều tướng lĩnh tài ba, tiêu biểu là Cao Thắng.
• Diễn biến qua 2 giai đoạn:
  • 1885 – 1888: Giai đoạn xây dựng lực lượng và căn cứ. Nghĩa quân được tổ chức quy củ, chế tạo thành công súng trường theo mẫu của Pháp.
  • 1888 – 1896: Giai đoạn chiến đấu quyết liệt, đẩy lùi nhiều cuộc hành quân càn quét của địch.
• Kết quả: Sau khi chủ tướng Phan Đình Phùng mất (12 – 1895), khởi nghĩa suy yếu dần rồi tan rã.
• Ý nghĩa: Tuy thất bại nhưng đây là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần vương.

c) Khởi nghĩa Ba Đình (1886 – 1887):

• Căn cứ chính: Ba làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ, Mĩ Khê (nay thuộc xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa).
• Lãnh đạo: Phạm Bành và Đinh Công Tráng.
• Lực lượng: Bao gồm cả người Kinh, người Mường, người Thái tham gia.
• Kết quả: Tháng 1 – 1887, Pháp mở cuộc tấn công quy mô vào căn cứ. Nghĩa quân bị tổn thất nặng, phải mở đường máu rút lên căn cứ Mã Cao chiến đấu thêm một thời gian rồi tan rã.

2. Khởi nghĩa nông dân Yên Thế (1884 – 1913)

Câu hỏi trang 87

Đề bài: Hãy thể hiện những diễn biến chính của khởi nghĩa nông dân Yên Thế trên trục thời gian và trình bày trước lớp.

Lời giải:

Diễn biến chính của khởi nghĩa nông dân Yên Thế có thể được trình bày trên trục thời gian như sau:

→ Khởi nghĩa Yên Thế là cuộc khởi nghĩa nông dân chống xâm lược lớn nhất ở Việt Nam thời kì cận đại.

Luyện tập và Vận dụng

Luyện tập 1 trang 87

Đề bài: Lập và hoàn thành bảng hệ thống (theo gợi ý dưới đây vào vở) về các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần vương chống Pháp cuối thế kỉ XIX.

Lời giải:

Luyện tập 2 trang 87

Đề bài: Theo em, cuộc khởi nghĩa nào là tiêu biểu nhất trong phong trào Cần vương? Vì sao?

Lời giải:

Theo em, khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896) là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần vương. Vì:

• Thời gian kéo dài nhất: Khởi nghĩa diễn ra trong 11 năm – dài hơn các cuộc khởi nghĩa khác trong phong trào Cần vương.
• Quy mô lớn nhất: Địa bàn hoạt động trải rộng trên 4 tỉnh (Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị).
• Tổ chức chặt chẽ: Nghĩa quân được tổ chức quy củ, có sự chỉ huy thống nhất, chia thành nhiều quân thứ.
• Trang bị tiến bộ: Nghĩa quân đã chế tạo thành công súng trường theo mẫu của Pháp – đây là thành tựu kĩ thuật đáng kể.
• Có lãnh đạo tài giỏi: Cuộc khởi nghĩa có Phan Đình Phùng lãnh đạo cùng tướng lĩnh tài ba như Cao Thắng.
• Tinh thần chiến đấu kiên cường: Nghĩa quân đã đẩy lùi nhiều cuộc hành quân càn quét của thực dân Pháp.

Luyện tập 3 trang 87

Đề bài: Cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế có điểm gì giống và khác so với các cuộc khởi nghĩa trong phong trào Cần vương?

Lời giải:

a) Điểm giống nhau:

• Đều là các phong trào yêu nước chống thực dân Pháp cuối thế kỉ XIX.
• Đều có tinh thần đấu tranh kiên cường, bất khuất của nhân dân.
• Đều thất bại do thiếu đường lối lãnh đạo đúng đắn, lực lượng và vũ khí thua kém Pháp.

b) Điểm khác nhau:

Vận dụng trang 87

Đề bài: Từ sự thất bại của phong trào Cần vương và khởi nghĩa Yên Thế, có thể rút ra bài học gì cho công cuộc đấu tranh giành độc lập sau đó, cũng như công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay?

Lời giải:

Từ sự thất bại của phong trào Cần vương và khởi nghĩa Yên Thế, em có thể rút ra một số bài học:

a) Bài học cho công cuộc đấu tranh giành độc lập sau đó:

• Cần có đường lối lãnh đạo đúng đắn: Các phong trào Cần vương và Yên Thế thất bại một phần do thiếu đường lối lãnh đạo phù hợp với hoàn cảnh mới. Phong trào yêu nước cần đi theo một con đường mới, phù hợp với xu thế thời đại.
• Cần đoàn kết toàn dân tộc: Phải tập hợp được lực lượng rộng rãi của các tầng lớp nhân dân, không chỉ giới hạn ở một bộ phận như văn thân, sĩ phu hay nông dân.
• Cần có sự lãnh đạo của một chính đảng với đường lối cách mạng đúng đắn (sau này là Đảng Cộng sản Việt Nam).

b) Bài học cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay:

• Phát huy tinh thần yêu nước và truyền thống đấu tranh bất khuất của dân tộc.
• Tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc, không phân biệt dân tộc, vùng miền.
• Chú trọng phát triển kinh tế, khoa học – kĩ thuật để xây dựng đất nước giàu mạnh, đủ sức bảo vệ Tổ quốc.
• Mỗi học sinh cần ra sức học tập, rèn luyện để trở thành công dân có ích, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn