Câu hỏi mở đầu trang 35

Đề bài: Bảo tàng Quang Trung ở xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai hiện đang lưu trữ nhiều tư liệu, hiện vật xuyên suốt các giai đoạn phát triển của phong trào Tây Sơn và Hoàng đế Quang Trung. Em biết phong trào Tây Sơn, Hoàng đế Quang Trung đã có những đóng góp gì đối với lịch sử dân tộc? Việc xây dựng Bảo tàng Quang Trung phản ánh điều gì?

Lời giải:

• Đóng góp của phong trào Tây Sơn và Hoàng đế Quang Trung đối với lịch sử dân tộc:
  • Lật đổ các chính quyền phong kiến Nguyễn, Trịnh; xóa bỏ tình trạng chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài, đặt cơ sở khôi phục nền thống nhất quốc gia.
  • Đánh tan các cuộc xâm lược của quân Xiêm (1785) và quân Thanh (1789), bảo vệ vững chắc nền độc lập và chủ quyền lãnh thổ.
• Việc xây dựng Bảo tàng Quang Trung phản ánh:
  • Truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn của nhân dân đối với các anh hùng dân tộc.
  • Sự tôn vinh công lao to lớn của Hoàng đế Quang Trung và phong trào Tây Sơn.
  • Góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ sau.

1. Khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ

Câu hỏi trang 36

Đề bài: Khai thác tư liệu 1 và thông tin trong mục, hãy trình bày nguyên nhân bùng nổ khởi nghĩa Tây Sơn.

Lời giải:

a) Nguyên nhân sâu xa:

• Từ giữa thế kỉ XVIII, chính quyền phong kiến Đàng Trong ngày càng suy yếu. Bộ máy quan lại cồng kềnh và tham nhũng.
• Ở các thôn, ấp, ruộng đất của nông dân bị địa chủ, cường hào lấn chiếm. Chế độ tô thuế, lao dịch đè nặng lên đời sống nhân dân.
• Qua tư liệu 1: Chúa Nguyễn Phúc Thuần lên ngôi khi mới 12 tuổi, chỉ “thích chơi bời, múa hát”. Quyền thần Trương Phúc Loan tự xưng là Quốc phó, chuyên quyền hơn 30 năm, là người “bán quan, buôn ngục”, rất tham lam và tàn nhẫn.
• Do cuộc sống ngày càng cơ cực, nỗi bất bình, oán hận của các tầng lớp nhân dân đối với chính quyền chúa Nguyễn ngày càng dâng cao.

b) Khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ:

• Năm 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ dựng cờ khởi nghĩa.
• Căn cứ ban đầu của nghĩa quân ở vùng Tây Sơn thượng đạo (vùng phía trên đèo An Khê, tỉnh Gia Lai).
• Với khẩu hiệu “lấy của người giàu chia cho người nghèo”, cuộc khởi nghĩa nhanh chóng thu hút các tầng lớp nhân dân tham gia.

2. Những thắng lợi tiêu biểu của phong trào Tây Sơn

Câu hỏi trang 38 (mục a – Lật đổ chính quyền chúa Nguyễn)

Đề bài: Hãy mô tả thắng lợi đầu tiên của nghĩa quân Tây Sơn.

Lời giải:

Thắng lợi đầu tiên của nghĩa quân Tây Sơn là lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong:

• Đến năm 1774, nghĩa quân Tây Sơn đã làm chủ một vùng rộng lớn từ thành phố Đà Nẵng đến hết vùng duyên hải tỉnh Lâm Đồng ngày nay.
• Tuy nhiên, nghĩa quân phải đối mặt với tình thế bất lợi: phía bắc có quân chúa Trịnh từ Đàng Ngoài đánh vào, chiếm được Phú Xuân (Huế); phía nam là quân chúa Nguyễn.
• Trước tình hình đó, Nguyễn Nhạc buộc phải tạm hòa hoãn với quân Trịnh để dồn sức đánh quân Nguyễn.
• Nghĩa quân Tây Sơn đã bốn lần đánh vào Gia Định. Trong lần tiến quân năm 1777, chúa Nguyễn bị bắt và bị giết, chỉ còn Nguyễn Ánh chạy thoát. Chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong bị lật đổ.

Câu hỏi 1 trang 39 (mục b – Đánh tan quân Xiêm)

Đề bài: Quan sát lược đồ hình 8.4 và cho biết: Vì sao Nguyễn Huệ chọn khúc sông từ Rạch Gầm đến Xoài Mút làm trận địa quyết chiến?

Lời giải:

Nguyễn Huệ chọn khúc sông từ Rạch Gầm đến Xoài Mút làm trận địa quyết chiến vì khu vực này có địa thế hiểm trở, thuận lợi cho việc mai phục:

• Đoạn sông từ Rạch Gầm đến Xoài Mút dài khoảng 6 km, rộng hơn 1 km, có chỗ gần 2 km.
• Giữa dòng sông có cù lao Thới Sơn thuận lợi để giấu quân.
• Hai bên bờ sông có cây cối rậm rạp và nhiều kênh rạch nhỏ, rất phù hợp cho việc bố trí trận địa mai phục thủy – bộ.

Câu hỏi 2 trang 39 (mục b – Đánh tan quân Xiêm)

Đề bài: Mô tả những nét chính (thời gian, địa điểm, cách đánh, kết quả) về trận Rạch Gầm – Xoài Mút trên lược đồ. Chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút có ý nghĩa quan trọng như thế nào?

Lời giải:

a) Những nét chính về trận Rạch Gầm – Xoài Mút:

• Hoàn cảnh: Thất bại trước quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh cầu cứu vua Xiêm. Cuối tháng 7 – 1784, khoảng 5 vạn quân Xiêm theo hai đường thủy, bộ kéo sang nước ta, chiếm hết miền Tây Gia Định.
• Thời gian: Ngày 19 – 1 – 1785.
• Địa điểm: Khúc sông Tiền, đoạn từ Rạch Gầm đến Xoài Mút (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp).
• Cách đánh: Chọn cách đánh nghi binh, nhử quân Xiêm vào trận địa mai phục. Nghĩa quân bất ngờ chặn đánh, kết hợp dùng thuyền, bè lửa đốt cháy thuyền giặc.
• Kết quả: Quân Xiêm bị tiêu diệt gần hết. Chỉ trong một ngày, quân Tây Sơn giành thắng lợi hoàn toàn.

b) Ý nghĩa quan trọng của chiến thắng:

• Là một trong những trận thủy chiến lớn trong lịch sử chống ngoại xâm của nhân dân ta.
• Đập tan âm mưu xâm lược của quân Xiêm, bảo vệ độc lập dân tộc.
• Từ đây, cuộc khởi nghĩa Tây Sơn trở thành phong trào dân tộc.

Câu hỏi trang 39 (mục c – Lật đổ chính quyền chúa Trịnh)

Đề bài: Hãy cho biết các cuộc tiến quân của Nguyễn Huệ ra Bắc trong những năm 1786 – 1788 đạt được kết quả như thế nào?

Lời giải:

Các cuộc tiến quân của Nguyễn Huệ ra Bắc trong những năm 1786 – 1788 đạt được kết quả:

• Tháng 5 – 1786: Nguyễn Huệ chỉ huy quân tiến đánh Phú Xuân và nhanh chóng hạ thành. Thừa thắng, quân Tây Sơn tiến ra phía nam sông Gianh, giải phóng toàn bộ vùng đất Đàng Trong.
• Tháng 7 – 1786: Với danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh”, quân Tây Sơn tiến vào thành Thăng Long, lật đổ chúa Trịnh, rồi giao lại chính quyền cho vua Lê.
• Giữa năm 1788: Tình hình Bắc Hà rối loạn, Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc lần thứ hai để dẹp loạn. Vua Lê Chiêu Thống bỏ trốn. Đến đây, chính quyền phong kiến Lê – Trịnh hoàn toàn sụp đổ.

→ Như vậy, qua các cuộc tiến quân ra Bắc, quân Tây Sơn đã lật đổ cả chính quyền chúa Trịnh và triều Lê, đặt cơ sở cho việc khôi phục nền thống nhất quốc gia.

Câu hỏi trang 40 (mục d – Đại phá quân Thanh)

Đề bài: Khai thác hình 8.5, 8.6, hãy mô tả trận đại phá quân Thanh xâm lược năm 1789 của quân Tây Sơn.

Lời giải:

a) Hoàn cảnh:

• Cuối năm 1788, nhân cơ hội vua Lê Chiêu Thống cầu cứu, nhà Thanh cử Tôn Sĩ Nghị chỉ huy 29 vạn quân Thanh tiến vào xâm lược nước ta.
• Trước thế mạnh của giặc, quân Tây Sơn rút khỏi Thăng Long, lui về phòng thủ phía nam: quân thủy đóng ở Biện Sơn (Thanh Hóa), quân bộ đóng ở Tam Điệp (Ninh Bình).
• Tháng 12 – 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung, chỉ huy năm đạo quân Tây Sơn tiến ra Thăng Long.

b) Diễn biến chính (chỉ trong 5 ngày):

• Đêm 30 Tết (25 – 1 – 1789): Quân Tây Sơn vượt sông Gián Khẩu (sông Đáy), tiêu diệt đồn tiền tiêu của giặc.
• Đêm mồng 3 Tết (28 – 1 – 1789): Quân Tây Sơn vây đồn Hà Hồi (Hà Nội). Quân Thanh bị đánh bất ngờ, hoảng sợ, hạ khí giới đầu hàng.
• Mồng 5 Tết (30 – 1 – 1789):
  • Sáng sớm: Quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của vua Quang Trung tấn công đồn Ngọc Hồi.
  • Cùng lúc đó: Đạo quân của Đô đốc Long tấn công đồn Đống Đa. Tướng giặc Sầm Nghi Đống khiếp sợ thắt cổ tự tử. Tôn Sĩ Nghị nghe tin đại bại vội vã bỏ trốn.
  • Đến trưa: Vua Quang Trung cùng đoàn quân chiến thắng tiến vào kinh thành Thăng Long.

c) Kết quả – ý nghĩa:

• Chỉ trong vòng 5 ngày, quân Tây Sơn đã quét sạch 29 vạn quân Thanh, giải phóng kinh thành Thăng Long, bảo vệ độc lập của đất nước.
• Đây là một trong những chiến công vĩ đại và hiển hách nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta.

3. Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của phong trào Tây Sơn

Câu hỏi trang 40

Đề bài: Khai thác tư liệu 3 và thông tin trong mục, hãy cho biết nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của phong trào Tây Sơn.

Lời giải:

a) Nguyên nhân thắng lợi:

• Tinh thần yêu nước, sự đồng lòng và ý chí chiến đấu dũng cảm của quân dân ta.
• Sự lãnh đạo tài tình, sáng suốt của vua Quang Trung – Nguyễn Huệ và bộ chỉ huy nghĩa quân. Qua tư liệu 3, lời dụ tướng sĩ của Quang Trung “Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ” đã thể hiện rõ quyết tâm đánh giặc, bảo vệ độc lập dân tộc.

b) Ý nghĩa lịch sử:

• Lật đổ các chính quyền phong kiến Nguyễn, Trịnh; xóa bỏ tình trạng chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài, đặt cơ sở cho việc khôi phục nền thống nhất quốc gia.
• Đánh tan các cuộc xâm lược của quân Xiêm (1785) và quân Thanh (1789), bảo vệ vững chắc nền độc lập và chủ quyền lãnh thổ của Tổ quốc.

4. Quang Trung bước đầu xây dựng đất nước

Câu hỏi trang 41

Đề bài: Hãy cho biết đánh giá của em về vai trò của vua Quang Trung – Nguyễn Huệ trong phong trào Tây Sơn và lịch sử dân tộc.

Lời giải:

Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ có vai trò rất to lớn trong phong trào Tây Sơn và lịch sử dân tộc:

a) Trong phong trào Tây Sơn:

• Là một trong ba người lãnh đạo phong trào Tây Sơn ngay từ ngày đầu (1771).
• Là vị tướng tài giỏi, chỉ huy nhiều chiến thắng quan trọng: đánh đổ chính quyền chúa Nguyễn, chúa Trịnh, đại thắng quân Xiêm tại Rạch Gầm – Xoài Mút (1785) và quân Thanh trong trận Ngọc Hồi – Đống Đa (1789).

b) Trong lịch sử dân tộc:

• Bảo vệ vững chắc nền độc lập và chủ quyền lãnh thổ trước hai cuộc xâm lược của Xiêm và Thanh.
• Đặt cơ sở cho sự thống nhất đất nước, xóa bỏ tình trạng chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài kéo dài hàng trăm năm.
• Bước đầu xây dựng đất nước với nhiều chính sách tiến bộ:
  • Kinh tế: Ban hành “Chiếu khuyến nông”, giảm nhẹ thuế, “mở cửa ải, thông chợ búa”.
  • Văn hóa: Ban bố “Chiếu lập học”, cho phép sử dụng chữ Nôm làm chữ viết chính thức của Nhà nước.
  • Quân sự – ngoại giao: Xây dựng quân đội mạnh, thực hiện chính sách ngoại giao mềm dẻo, kiên quyết.

→ Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ xứng đáng là vị anh hùng dân tộc kiệt xuất, có công lao to lớn đối với lịch sử Việt Nam. Như Công chúa Ngọc Hân đã ca ngợi: “Mà nay áo vải cờ đào, Giúp dân dựng nước, xiết bao công trình.”

Luyện tập và Vận dụng

Luyện tập 1 trang 41

Đề bài: Hãy lập bảng về những sự kiện chính của phong trào Tây Sơn từ năm 1771 đến năm 1789 theo các tiêu chí: thời gian, thắng lợi tiêu biểu.

Lời giải:

Luyện tập 2 trang 41

Đề bài: Có ý kiến cho rằng: Quyết định tiêu diệt quân Thanh vào dịp Tết Kỷ Dậu (1789) thể hiện thiên tài quân sự của vua Quang Trung. Em đồng ý với ý kiến đó không? Vì sao?

Lời giải:

Em đồng ý với ý kiến trên. Quyết định tiêu diệt quân Thanh vào dịp Tết Kỷ Dậu (1789) thể hiện thiên tài quân sự của vua Quang Trung vì:

• Chọn thời điểm bất ngờ: Tết Nguyên đán là dịp lễ lớn, quân Thanh chủ quan, lơ là, không phòng bị → bị đánh bất ngờ, không kịp ứng phó.
• Chọn cách đánh thần tốc, táo bạo: Chỉ trong vòng 5 ngày (từ đêm 30 đến mồng 5 Tết), quân Tây Sơn đã quét sạch 29 vạn quân Thanh – một đội quân đông gấp nhiều lần quân ta.
• Tổ chức tiến công khoa học: Kết hợp nhiều mũi tiến công cùng lúc (Gián Khẩu, Hà Hồi, Ngọc Hồi, Đống Đa), khiến giặc bị rối loạn, không thể trở tay kịp.
• Khích lệ tinh thần quân sĩ: Quang Trung đã đọc lời dụ tướng sĩ trước trận đánh, khơi dậy lòng yêu nước và quyết tâm chiến đấu.

→ Như vậy, quyết định đánh quân Thanh vào dịp Tết Kỷ Dậu là một quyết định sáng suốt, táo bạo và đúng đắn, thể hiện thiên tài quân sự của vua Quang Trung.

Vận dụng 1 trang 41

Đề bài: Tìm hiểu thông tin từ sách, báo và internet, em hãy viết bài giới thiệu (khoảng 7 – 10 câu) về vị anh hùng dân tộc Quang Trung theo gợi ý:

• Vai trò.
• Điều khiến em có ấn tượng nhất về ông.
• Những con đường, ngôi trường, di tích lịch sử,… mang tên ông.

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em tự sưu tầm tư liệu và viết theo cách của mình. Dưới đây là bài viết gợi ý:

Quang Trung – Nguyễn Huệ là một trong những vị anh hùng dân tộc kiệt xuất nhất của lịch sử Việt Nam. Ông là một trong ba thủ lĩnh của phong trào Tây Sơn, đã có công lớn trong việc lật đổ chính quyền chúa Nguyễn, chúa Trịnh và triều Lê, đặt cơ sở cho sự thống nhất đất nước. Đặc biệt, ông là vị tướng tài ba đã chỉ huy quân ta đánh tan 5 vạn quân Xiêm tại Rạch Gầm – Xoài Mút (1785) và 29 vạn quân Thanh trong trận Ngọc Hồi – Đống Đa (1789), bảo vệ vững chắc nền độc lập của dân tộc. Sau chiến thắng, ông tiếp tục bước đầu xây dựng đất nước với nhiều chính sách tiến bộ như “Chiếu khuyến nông”, “Chiếu lập học”. Điều khiến em ấn tượng nhất về ông là tài quân sự thiên tài và lòng yêu nước nồng nàn: chỉ trong 5 ngày Tết Kỷ Dậu, ông đã quét sạch quân xâm lược nhà Thanh – một chiến công hiển hách trong lịch sử dân tộc. Để tri ân công lao của ông, hiện nay ở nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước đều có đường Quang Trung, trường Quang Trung, cũng như nhiều di tích lịch sử mang tên ông như Bảo tàng Quang Trung (Gia Lai), di tích Gò Đống Đa (Hà Nội), di tích Rạch Gầm – Xoài Mút (Đồng Tháp),… Những di tích và tên gọi đó là minh chứng cho lòng biết ơn của các thế hệ người Việt đối với vị anh hùng áo vải cờ đào.

Vận dụng 2 trang 41

Đề bài: Nếu được tham quan học tập tại một trong các địa điểm sau: Bảo tàng Quang Trung (tỉnh Gia Lai), di tích Rạch Gầm – Xoài Mút (tỉnh Đồng Tháp), di tích Gò Đống Đa (thành phố Hà Nội), em chọn địa điểm nào? Vì sao em chọn địa điểm đó?

Lời giải:

Đây là câu hỏi vận dụng, em hãy chọn theo sở thích và viết theo cách của mình. Dưới đây là bài viết gợi ý:

Nếu được tham quan học tập, em sẽ chọn di tích Gò Đống Đa (thành phố Hà Nội). Em chọn địa điểm này vì:

• Gò Đống Đa là nơi ghi dấu chiến thắng vĩ đại nhất của vua Quang Trung và quân Tây Sơn: trận đại phá 29 vạn quân Thanh xâm lược vào mồng 5 Tết Kỷ Dậu (1789) – một trong những chiến công hiển hách nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.
• Khu di tích đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt, là nơi tổ chức lễ hội kỉ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa hằng năm vào mồng 5 Tết Nguyên đán.

• Đến đây, em sẽ được hiểu rõ hơn về lịch sử hào hùng của dân tộc, được tận mắt nhìn thấy nơi quân ta đã làm nên chiến thắng vẻ vang, qua đó bồi đắp lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc.

Thầy Võ Thành Luận

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn