A. Lý thuyết trọng tâm

I. Vai trò của chăn nuôi

Chăn nuôi là một ngành sản xuất nông nghiệp giữ vai trò quan trọng đối với đời sống con người và nền kinh tế. Cụ thể, chăn nuôi đóng góp vào nhiều lĩnh vực khác nhau:

Lưu ý: Chăn nuôi không có vai trò cung cấp lương thực cho xuất khẩu. Lương thực (gạo, ngô, khoai…) là sản phẩm của ngành trồng trọt. Chăn nuôi cung cấp thực phẩm (thịt, trứng, sữa) và nguyên liệu (da, lông) cho chế biến và xuất khẩu.

II. Một số thành tựu nổi bật của việc ứng dụng công nghệ cao trong chăn nuôi

1. Thành tựu trong công tác giống vật nuôi

Nhờ ứng dụng công nghệ cao, đặc biệt là công nghệ sinh học, công tác giống vật nuôi đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật:

Ví dụ: Người chăn nuôi bò sữa lựa chọn các phôi cái, người chăn nuôi bò thịt lựa chọn phôi đực.

2. Thành tựu trong nuôi dưỡng, chăm sóc vật nuôi

Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, nhiều công nghệ cao đã được ứng dụng trong nuôi dưỡng, chăm sóc vật nuôi, bao gồm:

• Công nghệ cảm biến và Internet vạn vật (IoT)
• Công nghệ thông tin và truyền thông (ICT)
• Cơ giới hoá, tự động hoá trong các khâu: cho ăn tự động, tắm rửa, vệ sinh chuồng trại, vắt sữa, thu gom trứng…

Nhờ đó, quá trình nuôi dưỡng và chăm sóc vật nuôi trở nên chính xác và khoa học hơn, mang lại hiệu quả cao, giúp giải phóng sức lao động cho người chăn nuôi. Việc ứng dụng công nghệ cao trong chăn nuôi là nền tảng để phát triển chăn nuôi bền vững, chăn nuôi thông minh.

3. Thành tựu trong xử lí chất thải và bảo vệ môi trường

Chất thải chăn nuôi nếu không được thu gom, xử lí tốt sẽ gây ra ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khoẻ con người và chất lượng sản phẩm chăn nuôi. Nhờ ứng dụng công nghệ cao, đặc biệt là công nghệ vi sinh, việc xử lí chất thải đã đạt hiệu quả cao:

Nhờ đó, giảm thiểu đáng kể ô nhiễm môi trường và mang lại hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi.

III. Triển vọng của chăn nuôi trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0

1. Phát triển để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao

Mức tiêu thụ thịt, trứng, sữa bình quân đầu người của nước ta hiện đang còn thấp so với thế giới và khu vực. Ngành chăn nuôi có triển vọng phát triển để đáp ứng cho sự gia tăng dân số và nhu cầu ngày càng tăng trong thời gian tới.

Theo Quyết định số 1520/QĐ-TTg năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chiến lược phát triển chăn nuôi giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2045”:

2. Phát triển để đáp ứng nhu cầu xuất khẩu

Trong thời gian tới, do quá trình đô thị hoá nhanh trên toàn cầu, diện tích đất đai giảm mạnh, dân số tăng lên, thu nhập bình quân đầu người ngày càng cao → nhu cầu về thực phẩm động vật như thịt, trứng, sữa sẽ tăng hơn 70% trong khoảng 3 – 5 thập kỉ tới, do đó các nước sẽ phải nhập khẩu nhiều thực phẩm có nguồn gốc động vật hơn.

Nước ta rất giàu tiềm năng để phát triển chăn nuôi. Trong tương lai, việc áp dụng công nghệ cao trong chăn nuôi, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn, chăn nuôi thông minh… không chỉ đáp ứng cho nhu cầu trong nước mà còn có thể mở rộng xuất khẩu.

3. Phát triển nhờ ứng dụng khoa học công nghệ

Trong thời đại công nghiệp 4.0, với hơn một nửa dân số đã kết nối và sử dụng internet, tốc độ phát triển công nghệ diễn ra rất nhanh chóng. Các công nghệ như máy tính, cảm biến, điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo sẽ ngày càng được ứng dụng nhiều trong sản xuất, trong đó ngành chăn nuôi sẽ được công nghiệp hoá ở hầu hết các khâu: từ sản xuất, chế biến, bảo quản đến kết nối thị trường tiêu thụ sản phẩm.

4. Nhà nước có nhiều chính sách hỗ trợ

Chính phủ Việt Nam đã có chiến lược phát triển mạnh ngành chăn nuôi đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 với một số nội dung cụ thể:

• Phát triển công nghệ sản xuất giống vật nuôi, chế biến thức ăn chăn nuôi và công nghệ chuồng trại, xử lí chất thải chăn nuôi nhằm bảo vệ sức khoẻ vật nuôi và cộng đồng, đảm bảo đối xử nhân đạo với vật nuôi, giảm phát thải khí nhà kính.
• Phát triển công nghiệp giết mổ, chế biến theo chuỗi, từ trang trại đến bàn ăn.
• Tích cực đào tạo để cung cấp đủ lao động chất lượng cao cho ngành chăn nuôi, thú y, chế biến thực phẩm.
• Ban hành các chính sách phù hợp nhằm hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi về đất đai, thuế, vốn vay… để ngành chăn nuôi phát triển mạnh và vững chắc.

IV. Yêu cầu cơ bản đối với người lao động của một số ngành nghề phổ biến trong chăn nuôi

Người lao động làm việc trong các ngành nghề chăn nuôi cần có một số yêu cầu cơ bản sau:

Yêu cầu về thể chất và thái độ:

• Có sức khoẻ tốt, chăm chỉ, chịu khó và có trách nhiệm cao trong công việc.
• Tuân thủ an toàn lao động, có ý thức bảo vệ môi trường trong chăn nuôi.

Yêu cầu về kiến thức và kĩ năng:

• Có kiến thức, kĩ năng cơ bản về chăn nuôi.
• Có khả năng sử dụng, vận hành các thiết bị, máy móc trong chăn nuôi.

Yêu cầu về đam mê và sở thích:

• Có niềm đam mê và yêu thích vật nuôi, yêu thích công việc chăm sóc vật nuôi.
• Say mê công việc khám phá quá trình sinh trưởng, phát triển của vật nuôi.
• Có khả năng nhớ tên và phân loại vật nuôi.
• Yêu thích các chương trình, thông tin về thế giới vật nuôi nói riêng và thế giới động vật nói chung.
• Yêu thích các môn học như Công nghệ, Sinh học, Địa lí…

B. Phương pháp giải các dạng bài tập

Dạng: Phân tích vai trò, triển vọng chăn nuôi và liên hệ thực tiễn

Phương pháp giải:

• Nắm vững 4 vai trò chính của chăn nuôi: cung cấp thực phẩm giàu protein, cung cấp nguyên liệu cho chế biến và xuất khẩu, cung cấp sức kéo, cung cấp phân bón cho trồng trọt. Phân biệt rõ thực phẩm (thịt, trứng, sữa) và lương thực (gạo, ngô, khoai – thuộc trồng trọt).
• Khi trình bày triển vọng: nêu 4 cơ sở (nhu cầu tiêu dùng tăng, nhu cầu xuất khẩu tăng, ứng dụng KHCN, chính sách nhà nước) kết hợp với số liệu minh hoạ (Bảng 1.1).
• Khi liên hệ thực tiễn: nêu các mô hình chăn nuôi thực tế tại địa phương (trang trại bò sữa, nuôi gà công nghiệp, nuôi lợn ứng dụng biogas…), phân tích điểm mạnh/hạn chế, sau đó đề xuất giải pháp phát triển gắn với ứng dụng công nghệ cao.

Bài tập 1 (Luyện tập – SGK): Trình bày vai trò của chăn nuôi đối với đời sống con người và nền kinh tế. Liên hệ với thực tiễn của gia đình và địa phương em.

Lời giải:

Vai trò của chăn nuôi đối với đời sống con người và nền kinh tế:

Chăn nuôi là một ngành sản xuất nông nghiệp quan trọng, đóng góp vào nhiều lĩnh vực:

• Đối với đời sống con người: Chăn nuôi cung cấp nguồn thực phẩm giàu protein thiết yếu cho bữa ăn hàng ngày như thịt, trứng, sữa – đây là nguồn dinh dưỡng quan trọng giúp con người phát triển thể chất và trí tuệ.
• Đối với trồng trọt: Chăn nuôi cung cấp sức kéo (trâu, bò kéo cày) và nguồn phân bón hữu cơ (phân chuồng) phục vụ cho hoạt động canh tác nông nghiệp.
• Đối với công nghiệp chế biến: Sản phẩm chăn nuôi như da, lông, sừng, xương… là nguyên liệu đầu vào cho nhiều ngành công nghiệp chế biến (da giày, dệt may, thực phẩm…).
• Đối với xuất khẩu: Các sản phẩm chăn nuôi và chế biến từ chăn nuôi tham gia xuất khẩu, mang lại nguồn ngoại tệ đáng kể cho đất nước.

Liên hệ thực tiễn (gợi ý): Tại địa phương em, nhiều hộ gia đình nuôi gà, lợn, bò để lấy thịt, trứng, sữa phục vụ bữa ăn hàng ngày và bán ra thị trường tạo thu nhập. Phân gia súc, gia cầm được sử dụng làm phân bón cho vườn rau, ruộng lúa. Một số trang trại quy mô lớn đã áp dụng công nghệ chuồng kín, cho ăn tự động để nâng cao hiệu quả sản xuất.

Bài tập 2 (Luyện tập – SGK): Hãy trình bày triển vọng của chăn nuôi ở Việt Nam và trên thế giới.

Lời giải:

Ngành chăn nuôi có triển vọng phát triển mạnh mẽ cả ở Việt Nam và trên thế giới, dựa trên 4 cơ sở chính:

1. Đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao: Dân số tăng, mức sống nâng cao → nhu cầu về thịt, trứng, sữa ngày càng lớn. Tại Việt Nam, theo Chiến lược phát triển chăn nuôi giai đoạn 2021–2030, mục tiêu sản lượng thịt xẻ bình quân đầu người đến năm 2030 đạt 58–62 kg/người/năm, trứng đạt 220–225 quả/người/năm, sữa tươi đạt 24–26 kg/người/năm.

2. Đáp ứng nhu cầu xuất khẩu: Nhu cầu thực phẩm động vật toàn cầu dự kiến tăng hơn 70% trong 3–5 thập kỉ tới. Việt Nam giàu tiềm năng phát triển chăn nuôi, có thể mở rộng xuất khẩu thông qua áp dụng chăn nuôi công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ.

3. Phát triển nhờ ứng dụng khoa học công nghệ: Trong thời đại công nghiệp 4.0, các công nghệ như cảm biến, IoT, điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo sẽ ngày càng được ứng dụng nhiều, giúp công nghiệp hoá ngành chăn nuôi ở hầu hết các khâu.

4. Nhà nước có nhiều chính sách hỗ trợ: Chính phủ Việt Nam đã có chiến lược phát triển chăn nuôi dài hạn với các chính sách hỗ trợ về đất đai, thuế, vốn vay, đào tạo lao động chất lượng cao và phát triển chuỗi giá trị từ trang trại đến bàn ăn.

Bài tập 3 (Luyện tập – SGK): Nội dung nào sau đây không phải vai trò của chăn nuôi?

A. Cung cấp nguồn thực phẩm giàu protein (thịt, trứng, sữa) cho con người. B. Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến. C. Cung cấp lương thực cho xuất khẩu. D. Cung cấp sức kéo cho trồng trọt.

Đáp án: C

Giải thích: Lương thực (gạo, ngô, khoai, sắn…) là sản phẩm của ngành trồng trọt, không phải của ngành chăn nuôi. Chăn nuôi cung cấp thực phẩm (thịt, trứng, sữa) và nguyên liệu (da, lông) chứ không cung cấp lương thực.

Bài tập 4 (Vận dụng – SGK): Phân tích thực trạng chăn nuôi ở địa phương em và đề xuất một số giải pháp để phát triển chăn nuôi trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.

Lời giải (gợi ý):

Thực trạng (tuỳ theo địa phương, học sinh có thể nêu):

• Chăn nuôi chủ yếu theo quy mô hộ gia đình, nhỏ lẻ, phân tán.
• Một số trang trại đã áp dụng mô hình chăn nuôi tập trung nhưng chưa phổ biến.
• Vấn đề xử lí chất thải chăn nuôi còn hạn chế, gây ô nhiễm môi trường.
• Việc ứng dụng công nghệ cao còn ít do chi phí đầu tư lớn, trình độ lao động chưa cao.

Đề xuất giải pháp phát triển chăn nuôi trong bối cảnh CMCN 4.0:

• Chuyển đổi từ chăn nuôi nhỏ lẻ sang mô hình trang trại tập trung, áp dụng quy trình chăn nuôi khoa học.
• Ứng dụng công nghệ cao trong chăn nuôi: hệ thống cho ăn tự động, cảm biến theo dõi sức khoẻ vật nuôi, IoT quản lí chuồng trại.
• Áp dụng công nghệ xử lí chất thải (biogas, đệm lót sinh học) để bảo vệ môi trường và tạo thêm nguồn năng lượng.
• Nâng cao trình độ lao động thông qua đào tạo, tập huấn về kĩ thuật chăn nuôi hiện đại.
• Tận dụng các chính sách hỗ trợ của Nhà nước về đất đai, thuế, vốn vay để mở rộng quy mô sản xuất.
• Xây dựng chuỗi liên kết từ sản xuất – chế biến – tiêu thụ để nâng cao giá trị sản phẩm.

C. Sơ đồ tư duy

                              ┌─ Cung cấp thực phẩm giàu
              ┌─ I. VAI TRÒ  │  protein (thịt, trứng, sữa)
              │   CỦA CHĂN   ├─ Cung cấp nguyên liệu cho
              │   NUÔI       │  chế biến & xuất khẩu (da, lông)
              │               ├─ Cung cấp sức kéo
              │               └─ Cung cấp phân bón
              │                  cho trồng trọt
              │
              │               ┌─ 1. Giống vật nuôi:
              │               │  cấy truyền phôi, thụ tinh
              ├─ II. THÀNH   │  nhân tạo, công nghệ gene
              │   TỰU ỨNG    │
              │   DỤNG CN    ├─ 2. Nuôi dưỡng, chăm sóc:
  VAI TRÒ &  │   CAO        │  cảm biến, IoT, ICT,
  TRIỂN VỌNG  │               │  cơ giới hoá, tự động hoá
  CHĂN NUÔI  │               │
              │               └─ 3. Xử lí chất thải:
              │                  biogas, đệm lót sinh học,
              │                  chế phẩm vi sinh
              │
              │               ┌─ 1. Đáp ứng nhu cầu tiêu
              │               │  dùng ngày càng cao
              ├─ III. TRIỂN  ├─ 2. Đáp ứng nhu cầu
              │   VỌNG       │  xuất khẩu (tăng 70%)
              │   (CMCN 4.0) ├─ 3. Nhờ ứng dụng KHCN:
              │               │  AI, IoT, điện toán đám mây
              │               └─ 4. Chính sách hỗ trợ
              │                  của Nhà nước
              │
              │               ┌─ Sức khoẻ tốt, chăm chỉ,
              └─ IV. YÊU CẦU │  trách nhiệm cao
                 VỚI NGƯỜI   ├─ Kiến thức, kĩ năng chăn
                 LAO ĐỘNG    │  nuôi, vận hành máy móc
                              ├─ An toàn LĐ, bảo vệ MT
                              └─ Đam mê, yêu thích vật nuôi

ThS. Hồ Thị Thư

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Công Nghệ THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Công nghệ, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ STEM, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Hoa Thám