A. Lý thuyết trọng tâm

I. Bánh xe ô tô

1. Vai trò

Bánh xe là bộ phận của ô tô tiếp xúc trực tiếp với mặt đường. Bánh xe đảm nhận các vai trò chính sau:

• Đỡ toàn bộ trọng lượng của xe.
• Tiếp nhận các phản lực từ mặt đường tác dụng lên xe.
• Góp phần giảm lực va đập từ mặt đường không bằng phẳng, giúp xe chuyển động an toàn.

2. Cấu tạo

Cấu tạo của bánh xe (Hình 23.2) bao gồm: vành (liền đĩa) (1), lốp (2), van khí (3) và có thể có săm.

a) Vành bánh xe

Vành bánh xe được chế tạo khác nhau tuỳ loại ô tô:

b) Lốp xe

Lốp được chế tạo từ cao su, có cấu tạo nhiều lớp khá phức tạp gồm 7 thành phần:

c) Không gian chứa khí

Không gian tạo bởi lốp và vành được bơm căng khí nén thông qua van khí. Chính áp suất khí nén này tạo ra áp lực giữa lốp và vành, giúp giữ nguyên vị trí của lốp đối với vành.

II. Hệ thống treo

1. Nhiệm vụ

Cùng với lốp bơm hơi, hệ thống treo có tác dụng giảm các lực va đập giữa bánh xe với phần mấp mô trên mặt đường truyền đến người và hàng hoá trên xe, giúp xe chuyển động được êm dịu và an toàn.

Hệ thống treo được phân loại thành hai loại chính:

2. Cấu tạo

Hệ thống treo của ô tô gồm ba bộ phận chính nối cụm bánh xe (hoặc cầu xe) với thân xe (Hình 23.6):

a) Bộ phận đàn hồi (1)

Bộ phận đàn hồi nối bánh xe với thân xe, có nhiệm vụ giảm lực va đập từ mặt đường truyền lên thân xe. Bộ phận đàn hồi có nhiều dạng khác nhau tuỳ loại xe:

b) Bộ phận giảm chấn (2)

Bộ phận giảm chấn được thiết kế để tạo ra lực cản chống lại sự dịch chuyển của bánh xe, giúp dập tắt nhanh chóng dao động của bánh xe và thân xe. Nói cách khác, giảm chấn chuyển đổi năng lượng dao động thành nhiệt năng toả ra môi trường.

c) Bộ phận liên kết (3)

Bộ phận liên kết gồm các thanh đòn và khớp nối, giúp truyền các thành phần phản lực của mặt đường tác dụng vào bánh xe (theo phương dọc và phương ngang đối với thân xe) lên thân xe.

Lưu ý: Trong hệ thống treo phụ thuộc, bộ phận đàn hồi loại nhíp lá thường đảm nhận luôn vai trò là bộ phận liên kết.

3. Nguyên lí hoạt động

Khi xe chuyển động qua mặt đường không bằng phẳng, nhờ có bộ phận đàn hồi liên kết giữa bánh xe và thân xe, lực va đập (xóc) được giảm thiểu trước khi truyền lên thân xe. Đồng thời, bộ phận giảm chấn tạo ra lực cản chống lại dao động, dập tắt nhanh chóng dao động đó, giúp xe chuyển động êm dịu và an toàn.

III. Sử dụng và bảo dưỡng

1. Bảo dưỡng hệ thống treo

Hệ thống treo cần được kiểm tra, bảo dưỡng định kì, bao gồm:

• Kiểm tra các khớp nối các thanh liên kết với khung xe và với bánh xe, cầu xe → điều chỉnh hoặc thay bạc lót mới nếu cần.
• Kiểm tra giảm chấn → nếu thấy giảm chấn bị chảy dầu, cần thay giảm chấn mới.

2. Bảo dưỡng lốp xe

Lốp xe ảnh hưởng rất lớn đến tính năng an toàn của ô tô trong quá trình chuyển động. Các nội dung kiểm tra, bảo dưỡng lốp bao gồm:

• Theo dõi áp suất: Thường xuyên kiểm tra áp suất và bơm đủ áp suất cho lốp xe, nhằm đảm bảo lốp vận hành hiệu quả, an toàn, giảm sự cố lốp nhanh mòn và hư hỏng.
• Đảo lốp định kì: Lốp thường được đảo vị trí cho nhau sau mỗi hành trình khoảng 10 000 km để các lốp mòn đồng đều. Cách đảo phổ biến nhất: lốp phía trước bên phải đổi cho lốp phía sau bên trái; lốp phía trước bên trái đổi cho lốp phía sau bên phải (Hình 23.8).
• Thay lốp khi mòn: Khi lốp xe bị mòn nhiều, cần thay lốp mới đúng kích thước và các chỉ số khác tương đương lốp xe đang sử dụng.
• Kiểm tra mòn lệch: Khi thấy lốp mòn lệch một bên → cần kiểm tra và điều chỉnh góc đặt bánh xe.
• Thay lốp theo thời gian: Không sử dụng lốp đã quá số năm kể từ ngày sản xuất theo khuyến cáo của nhà sản xuất.

B. Phương pháp giải các dạng bài tập

Dạng: So sánh cấu tạo và chức năng các bộ phận của bánh xe, hệ thống treo giữa các loại phương tiện

Phương pháp giải:

• Nắm vững cấu tạo bánh xe ô tô (vành, lốp, van khí) và phân biệt rõ vành ô tô con (hợp kim nhôm đúc liền) với vành ô tô tải (thép hàn rời).
• Nắm vững cấu tạo hệ thống treo gồm 3 bộ phận chính: đàn hồi, giảm chấn, liên kết – và phân biệt hai loại treo: độc lập (ô tô con) và phụ thuộc (ô tô tải).
• Khi so sánh giữa ô tô và xe máy: chú ý sự khác biệt về số lượng bánh xe, cấu trúc lốp (có/không có săm), loại hệ thống treo, vị trí và số lượng giảm chấn.
• Khi nhận diện chi tiết: lớp sợi mành là cấu trúc chịu lực chính của lốp; tanh lốp giữ vị trí lốp trên vành; lớp hoa lốp tăng bám đường.

Bài tập 1 (Luyện tập – SGK): Hãy cho biết lớp cấu trúc nào chịu lực chính của lốp.

Lời giải:

Lớp cấu trúc chịu lực chính của lốp là các lớp sợi mành (số 3 trên Hình 23.4). Các lớp sợi mành được bố trí bên trong lốp, tạo thành bộ khung chịu lực giúp lốp giữ được hình dạng và chống chịu được áp suất khí nén bên trong cũng như các lực tác dụng từ mặt đường khi xe vận hành.

Bài tập 2 (Vận dụng – SGK): Hãy so sánh cấu tạo của bánh xe ô tô và bánh xe máy.

Lời giải:

Bài tập 3 (Vận dụng – SGK): So sánh hệ thống treo của xe máy và hệ thống treo của ô tô.

Lời giải:

C. Sơ đồ tư duy

                                ┌─ Vai trò: đỡ trọng lượng xe,
                                │  tiếp nhận phản lực mặt đường,
              ┌─ I. BÁNH XE    │  giảm va đập, giúp xe an toàn
              │   Ô TÔ         │
              │                 └─ Cấu tạo:
              │                    ├─ Vành (liền đĩa)
              │                    │  (HK nhôm – ô tô con)
              │                    │  (Thép hàn – ô tô tải)
              │                    ├─ Lốp (7 lớp cấu trúc)
              │                    │  Sợi mành = chịu lực chính
              │                    │  Tanh lốp = giữ vị trí lốp
              │                    │  Hoa lốp = tăng bám đường
              │                    └─ Van khí (bơm khí nén)
              │
  BÁNH XE VÀ  │                 ┌─ Nhiệm vụ: giảm va đập
  HỆ THỐNG   │                 │  từ mặt đường → êm dịu,
  TREO Ô TÔ  ├─ II. HỆ THỐNG  │  an toàn
              │   TREO          │
              │                 ├─ Phân loại:
              │                 │  Độc lập (ô tô con)
              │                 │  Phụ thuộc (ô tô tải)
              │                 │
              │                 ├─ Cấu tạo 3 bộ phận:
              │                 │  ├─ (1) Đàn hồi: lò xo xoắn,
              │                 │  │     nhíp lá, bóng khí nén
              │                 │  ├─ (2) Giảm chấn: tạo lực
              │                 │  │     cản, dập tắt dao động
              │                 │  └─ (3) Liên kết: thanh đòn,
              │                 │        khớp nối
              │                 │
              │                 └─ Nguyên lí: đàn hồi giảm
              │                    va đập + giảm chấn dập
              │                    tắt nhanh dao động
              │
              │                 ┌─ Hệ thống treo:
              │                 │  kiểm tra khớp nối,
              └─ III. SỬ DỤNG  │  thay giảm chấn khi
                 & BẢO DƯỠNG   │  chảy dầu
                                │
                                └─ Lốp xe:
                                   ├─ Theo dõi áp suất
                                   ├─ Đảo lốp / 10 000 km
                                   ├─ Thay lốp mòn đúng
                                   │  kích thước
                                   ├─ Mòn lệch → chỉnh
                                   │  góc đặt bánh xe
                                   └─ Không dùng lốp quá
                                      hạn sử dụng

ThS. Hồ Thị Thư

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Công Nghệ THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Công nghệ, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ STEM, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Hoa Thám