A. Lý thuyết trọng tâm

I. Vai trò của ô tô trong đời sống và sản xuất

Trước khi ô tô xuất hiện, việc di chuyển và vận chuyển hàng hoá chủ yếu dựa vào sức người và sức kéo của gia súc. Quãng đường vận chuyển thường ngắn, khối lượng hàng hoá hạn chế, phụ thuộc nhiều vào thời tiết và thời gian giao hàng kéo dài. Sự ra đời và phát triển của ngành công nghiệp ô tô đã tạo nên bước ngoặt lớn cho hoạt động giao thông vận tải.

Ngày nay, ô tô đóng vai trò quan trọng đối với cả đời sống lẫn sản xuất, thể hiện ở các khía cạnh sau:

Phương tiện vận tải đường bộ chủ lực: Ô tô là phương tiện giao thông vận tải chủ yếu trên đường bộ. Phần lớn hàng hoá cỡ vừa và nhỏ đều được vận chuyển bằng ô tô (xe tải, xe đầu kéo, container…). Ưu điểm nổi bật của vận tải đường bộ là tính linh hoạt cao, thời gian giao hàng nhanh và hàng hoá được vận chuyển thẳng từ nơi gửi đến nơi nhận mà không phải qua trung gian bốc dỡ.

Cơ giới hoá các hoạt động sản xuất: Ô tô góp phần thực hiện cơ giới hoá nhiều hoạt động lao động như vệ sinh môi trường đô thị, nâng và vận chuyển cấu kiện xây dựng, chở máy móc thiết bị công trình, cứu nạn cứu hộ…

Mặt tiêu cực cần lưu ý: Bên cạnh những đóng góp to lớn, ô tô cũng gây ra một số vấn đề: tai nạn giao thông đường bộ, ô nhiễm môi trường sinh thái, góp phần làm cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, tạo áp lực lên hệ thống đường giao thông. Vì vậy, người sử dụng ô tô cần nâng cao ý thức trách nhiệm đối với xã hội và môi trường.

Kết nối nghề nghiệp: Một số nghề nghiệp liên quan đến lĩnh vực vận tải ô tô gồm: đào tạo lái xe các hạng B, C, D, E; lái máy công trình, nâng hạ trong nhà máy, xí nghiệp, công trình xây dựng…

II. Cấu tạo chung của ô tô

Ngành công nghiệp ô tô đã hình thành từ cuối thế kỉ XIX và không ngừng phát triển nhằm nâng cao tính năng kinh tế cùng sự an toàn khi sử dụng. Mặc dù ô tô điện đang ngày càng hoàn thiện và trở nên quen thuộc, ô tô sử dụng động cơ đốt trong vẫn rất phổ biến ở thời điểm hiện tại. Cấu tạo chung của ô tô (sử dụng động cơ đốt trong) bao gồm các bộ phận chính sau đây:

1. Động cơ

Động cơ là bộ phận có chức năng tạo ra nguồn cơ năng (mô men quay) cho ô tô hoạt động. Mô men được lấy ra ở đầu trục khuỷu rồi truyền đến hệ thống truyền lực, từ đó giúp xe chuyển động.

2. Hệ thống truyền lực

Hệ thống truyền lực đảm nhận nhiệm vụ truyền và biến đổi mô men chủ động từ động cơ đến các bánh xe chủ động, giúp bánh xe quay và ô tô di chuyển. Ngoài ra, hệ thống này còn có khả năng nối hoặc ngắt dòng truyền công suất giữa động cơ với các bánh xe chủ động.

Các cụm chính trong hệ thống truyền lực gồm: li hợp, hộp số, trục các đăng, truyền lực chính và bộ vi sai.

3. Bánh xe và hệ thống treo

Bánh xe cùng hệ thống treo có chức năng đỡ toàn bộ trọng lượng của xe, đồng thời tiếp nhận các lực tác dụng từ mặt đường lên xe. Nhờ đó, ô tô có thể chuyển động êm dịu và an toàn trên nhiều loại địa hình khác nhau.

4. Hệ thống lái

Hệ thống lái dùng để điều khiển hướng chuyển động của ô tô. Sự hoạt động ổn định và tin cậy của hệ thống lái có vai trò rất quan trọng đối với sự an toàn trong quá trình xe vận hành.

5. Hệ thống phanh

Hệ thống phanh được sử dụng để điều khiển giảm tốc độ chuyển động của xe hoặc giữ xe đứng yên trong thời gian dài. Hệ thống này đóng vai trò then chốt đối với an toàn giao thông.

Cấu tạo của hệ thống phanh gồm hai phần chính: cơ cấu phanh và bộ phận dẫn động điều khiển phanh (bao gồm bàn đạp phanh, xi lanh chính, ống dẫn dầu, xi lanh công tác).

6. Khung vỏ xe

Khung vỏ đóng vai trò là giá đỡ chính để lắp đặt toàn bộ các bộ phận khác của ô tô. Đồng thời, khung vỏ tạo nên các khoang chức năng riêng biệt: khoang chứa động cơ, khoang hành khách, khoang chở hàng…

7. Hệ thống điện, điện tử

Hệ thống điện, điện tử giúp cho ô tô hoạt động an toàn, hiệu quả và tiện nghi hơn. Ngoài ra, trên ô tô còn có thể được trang bị hệ thống điều hoà không khí và nhiều thiết bị tiện nghi khác.

Bảng tổng hợp cấu tạo chung của ô tô:

Kết nối nghề nghiệp: Kĩ sư công nghệ ô tô là người làm việc trong lĩnh vực kĩ thuật công nghệ ô tô. Họ cần có kiến thức vững về toán học, khoa học tự nhiên, có tư duy thiết kế và năng lực giải quyết vấn đề một cách sáng tạo.

B. Sơ đồ tư duy

                            ┌─ Phương tiện vận tải
                            │  đường bộ chủ yếu
            ┌─ I. VAI TRÒ ─┼─ Cơ giới hoá hoạt động
            │   TRONG ĐỜI   │  sản xuất (vệ sinh đô thị,
            │   SỐNG &       │  nâng chuyển, cứu hộ...)
            │   SẢN XUẤT    └─ Mặt tiêu cực: tai nạn GT,
            │                  ô nhiễm MT, cạn kiệt TN
            │
            │               ┌─ 1. Động cơ
            │               │  → Tạo nguồn cơ năng
            │               │
  KHÁI QUÁT │               ├─ 2. Hệ thống truyền lực
  CHUNG     │               │  → Truyền & biến đổi mô men
  VỀ Ô TÔ  │               │  (Li hợp, hộp số, các đăng,
            │               │   truyền lực chính, vi sai)
            │               │
            │               ├─ 3. Bánh xe & Hệ thống treo
            └─ II. CẤU TẠO │  → Đỡ trọng lượng, chuyển
               CHUNG        │    động êm dịu, an toàn
                            │
                            ├─ 4. Hệ thống lái
                            │  → Điều khiển hướng
                            │    chuyển động
                            │
                            ├─ 5. Hệ thống phanh
                            │  → Giảm tốc độ / dừng xe
                            │  (Cơ cấu phanh + dẫn động
                            │   điều khiển phanh)
                            │
                            ├─ 6. Khung vỏ
                            │  → Giá đỡ lắp bộ phận,
                            │    tạo khoang chức năng
                            │
                            └─ 7. Hệ thống điện, điện tử
                               → An toàn, hiệu quả,
                                 tiện nghi

ThS. Hồ Thị Thư

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Công Nghệ THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Công nghệ, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ STEM, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Hoa Thám