Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Lý thuyết trọng tâm
1. Phân loại cây trồng
Cây trồng là những loại cây đã được con người thuần hoá, chọn lọc và đưa vào sản xuất nông nghiệp. Sản phẩm thu hoạch từ cây trồng phục vụ nhiều mục đích: làm lương thực, thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, nguyên liệu công nghiệp chế biến, xuất khẩu…
Có nhiều tiêu chí để phân loại cây trồng, phổ biến nhất là ba cách sau:
1.1. Phân loại theo nguồn gốc
Dựa vào vùng khí hậu xuất xứ, cây trồng được chia thành ba nhóm:
Nhóm cây ôn đới: Có nguồn gốc từ vùng khí hậu ôn đới, phù hợp với nơi có mùa đông lạnh, mùa hè mát. Tại Việt Nam, nhóm này thường được trồng ở các tỉnh miền núi phía Bắc (Điện Biên, Sơn La, Lai Châu, Lào Cai…). Ví dụ: một số giống dâu tây, mận, lê, táo đỏ…
Nhóm cây nhiệt đới: Xuất xứ từ vùng nhiệt đới, không chịu được khí hậu lạnh hay băng giá nhưng thích nghi tốt với hầu hết các điều kiện khí hậu khác. Đa số cây trồng ở nước ta thuộc nhóm này. Ví dụ: vải thiều, xoài, ổi, mít…
Nhóm cây á nhiệt đới: Về cơ bản sinh trưởng được trong điều kiện tương tự cây nhiệt đới, tuy nhiên cần có giai đoạn nhiệt độ lạnh nhất định để ra hoa, kết quả. Vì vậy, cây á nhiệt đới thích hợp trồng ở nơi có mùa đông lạnh và mùa hè nóng ẩm. Ví dụ: bơ, cherry…
1.2. Phân loại theo đặc tính sinh vật học
Căn cứ vào đặc điểm sinh học, cây trồng có thể chia thành nhiều cặp nhóm khác nhau:
- Cây hằng năm và cây lâu năm
- Cây thân thảo và cây thân gỗ
- Cây một lá mầm và cây hai lá mầm
- …
Ví dụ: cây hằng năm có giá trị kinh tế cao ở Việt Nam gồm lúa, ngô, sắn, khoai lang…; cây lâu năm gồm cà phê, cao su, hồ tiêu, chè, điều…
1.3. Phân loại theo mục đích sử dụng
Tuỳ vào công dụng chính, cây trồng được xếp vào các nhóm:
| Nhóm | Ví dụ |
|---|---|
| Cây lương thực | Lúa, ngô, khoai, sắn |
| Cây ăn quả | Bưởi, cam, na, xoài, nhãn, vải |
| Cây rau | Rau cải, rau ngót, rau muống, bí, mướp |
| Cây dược liệu | Đinh lăng, nghệ, hương nhu, bạc hà |
| Cây lấy gỗ | Bạch đàn, thông |
| Cây hoa | Hoa hồng, hoa cúc, hoa lan… |
Lưu ý: Thế giới cây trồng vô cùng đa dạng, nhiều loại cây có thể sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau (vừa làm thực phẩm, vừa làm thuốc, vừa làm cảnh…). Do đó, việc phân loại cây trồng chỉ mang tính tương đối.
2. Một số yếu tố chính trong trồng trọt
Quá trình sinh trưởng, phát triển của cây trồng chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. Dưới đây là 7 yếu tố chính cần nắm vững:
2.1. Giống cây trồng
Giống là yếu tố quan trọng hàng đầu trong trồng trọt. Giống quyết định:
- Năng suất và phẩm chất nông sản
- Khả năng chống chịu sâu bệnh
- Mức độ thích ứng với các điều kiện bất lợi của môi trường
Trong cùng một điều kiện chăm sóc, giống khác nhau sẽ cho kết quả sinh trưởng, năng suất và chất lượng khác nhau.
2.2. Ánh sáng
Ánh sáng là yếu tố không thể thiếu đối với mọi loại cây trồng. Vai trò chính:
- Cung cấp năng lượng cho quá trình quang hợp, giúp cây tổng hợp chất hữu cơ để sinh trưởng và phát triển
- Thiếu ánh sáng sẽ khiến cây sinh trưởng kém, vống, yếu ớt
Các loại cây trồng có nhu cầu ánh sáng khác nhau: một số ưa cường độ ánh sáng mạnh, một số lại thích hợp với ánh sáng yếu hơn. Ngoài ra, độ dài chiếu sáng trong ngày (quang chu kì) còn chi phối khả năng ra hoa của một số loại cây. Vì vậy, cần tìm hiểu kỹ nhu cầu ánh sáng của từng cây trồng để áp dụng biện pháp kĩ thuật phù hợp.
2.3. Nhiệt độ
Nhiệt độ tác động trực tiếp đến các hoạt động sống của cây: hô hấp, quang hợp, thoát hơi nước, hấp thụ nước và dinh dưỡng. Từ đó ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng nông sản.
- Khoảng nhiệt độ phù hợp với phần lớn cây trồng: 15°C – 40°C
- Mỗi loại cây cần nhiệt độ khác nhau; thậm chí cùng một cây ở các giai đoạn sinh trưởng khác nhau cũng cần mức nhiệt khác nhau
Trong thực tế, người trồng trọt cần nắm rõ yêu cầu nhiệt độ của từng loại cây để bố trí thời vụ và vùng trồng phù hợp.
2.4. Nước và độ ẩm
Nước đóng vai trò rất lớn đối với cây trồng:
- Tham gia trực tiếp vào quang hợp – quá trình tạo chất hữu cơ nuôi cây
- Là môi trường hoà tan muối khoáng và chất dinh dưỡng trong đất, giúp rễ cây hấp thụ
- Điều hoà nhiệt độ cho cây thông qua quá trình thoát hơi nước
Về độ ẩm đất: nếu quá thấp hoặc quá cao đều gây hại – ức chế hoạt động vi sinh vật đất, cản trở phân giải chất hữu cơ, làm ngưng trệ quá trình chuyển hoá dinh dưỡng, khiến cây phát triển kém. Cây bị thừa hoặc thiếu nước kéo dài có thể chết.
2.5. Đất trồng
Đất trồng đảm nhiệm ba chức năng chính:
- Dự trữ và cung cấp chất dinh dưỡng, nước, không khí cho cây
- Giữ cho cây đứng vững (nâng đỡ cơ học)
Mỗi loại cây phù hợp với một hoặc một vài loại đất nhất định. Do đó, cần chọn cây trồng tương thích với từng loại đất để đạt hiệu quả canh tác cao nhất.
2.6. Dinh dưỡng
Cây trồng cần được cung cấp đầy đủ và cân đối chất dinh dưỡng. Cả thiếu lẫn thừa đều gây hậu quả xấu:
| Tình trạng | Biểu hiện |
|---|---|
| Thiếu dinh dưỡng | Cây còi cọc, chậm lớn, giảm năng suất, nông sản kém chất lượng |
| Thừa dinh dưỡng | Rối loạn sinh trưởng, phát triển bất thường, có thể gây ngộ độc cho cây |
Mỗi loại cây có nhu cầu dinh dưỡng riêng, vì vậy cần bón phân phù hợp với từng đối tượng cây trồng.
2.7. Kĩ thuật canh tác
Kĩ thuật canh tác là tổng hợp các tác động có chủ đích của con người trong quy trình trồng trọt, bao gồm: làm đất, bón phân, luân canh cây trồng, bố trí thời vụ, mật độ gieo trồng…
Mục đích:
- Tạo điều kiện sinh thái thuận lợi cho cây sinh trưởng, phát triển tốt
- Ngăn ngừa sự phát sinh và lây lan mầm bệnh, dịch hại
Mỗi loại cây trồng có yêu cầu sinh thái khác nhau → cần lựa chọn kĩ thuật canh tác phù hợp để trồng trọt đạt hiệu quả cao.
II. Sơ đồ tư duy
┌──────────────────────────────────────────────────┐
│ BÀI 2: CÂY TRỒNG VÀ CÁC YẾU TỐ CHÍNH │
│ TRONG TRỒNG TRỌT │
└────────────────────────┬─────────────────────────┘
│
┌──────────────────┴──────────────────┐
▼ ▼
┌───────────────────┐ ┌─────────────────────┐
│ I. PHÂN LOẠI │ │ II. CÁC YẾU TỐ │
│ CÂY TRỒNG │ │ CHÍNH │
└────────┬──────────┘ └──────────┬──────────┘
│ │
┌───────────┼───────────┐ ┌────────┬───────┼───────┬────────┐
▼ ▼ ▼ ▼ ▼ ▼ ▼ ▼
┌─────────┐┌─────────┐┌──────────┐┌────────┐┌───────┐┌──────┐┌──────┐┌────────┐
│1. Theo ││2. Theo ││3. Theo ││1.Giống ││2. Ánh ││3. ││4. ││5. Đất │
│nguồn ││đặc tính ││mục đích ││cây ││sáng ││Nhiệt ││Nước &││trồng │
│gốc ││sinh vật ││sử dụng ││trồng ││ ││độ ││độ ẩm ││ │
│ ││học ││ ││ ││ ││ ││ ││ │
│• Ôn đới││• Hằng ││• Lương ││Quy định││Quang ││15°C ││Quang ││Dự trữ │
│• Nhiệt ││ năm/ ││ thực ││năng ││hợp → ││– 40°C││hợp, ││dinh │
│ đới ││ lâu năm││• Ăn quả ││suất, ││chất ││ ││hoà ││dưỡng, │
│• Á ││• Thân ││• Rau ││phẩm ││hữu cơ ││Ảnh ││tan ││nước, │
│ nhiệt ││ thảo/ ││• Dược ││chất, ││ ││hưởng ││muối ││không │
│ đới ││ thân gỗ││ liệu ││chống ││Quang ││hô hấp││khoáng││khí │
│ ││• 1 lá ││• Lấy gỗ ││chịu ││chu kì ││quang ││ ││ │
│ ││ mầm/ ││• Hoa ││sâu ││→ ra ││hợp ││Điều ││Giữ cây │
│ ││ 2 lá ││ ││bệnh ││hoa ││ ││hoà ││đứng │
│ ││ mầm ││ ││ ││ ││ ││nhiệt ││vững │
└─────────┘└─────────┘└──────────┘└────────┘└───────┘└──────┘└──────┘└────────┘
│
┌────────┴────────┐
▼ ▼
┌──────────┐ ┌────────────┐
│6. Dinh │ │7. Kĩ thuật │
│dưỡng │ │canh tác │
│ │ │ │
│Thiếu → │ │Làm đất, │
│còi cọc │ │bón phân, │
│ │ │luân canh, │
│Thừa → │ │thời vụ, │
│ngộ độc │ │mật độ… │
└──────────┘ └────────────┘
III. Bảng sai lầm thường gặp
| STT | Sai lầm | Đính chính |
|---|---|---|
| 1 | Nhầm lẫn cây á nhiệt đới và cây nhiệt đới là giống nhau vì đều sống được ở nơi nóng ẩm. | Cây á nhiệt đới tuy sinh trưởng được ở điều kiện tương tự cây nhiệt đới, nhưng cần giai đoạn lạnh nhất định để ra hoa, kết quả – đây là điểm khác biệt then chốt. |
| 2 | Cho rằng việc phân loại cây trồng là tuyệt đối, mỗi cây chỉ thuộc một nhóm duy nhất. | Nhiều cây trồng có thể phục vụ nhiều mục đích khác nhau (vừa là thực phẩm, vừa là dược liệu, vừa làm cảnh…). Do đó, phân loại cây trồng chỉ mang tính tương đối. |
| 3 | Nghĩ rằng tất cả cây trồng đều có nhu cầu ánh sáng giống nhau – càng nhiều ánh sáng càng tốt. | Các loại cây khác nhau có nhu cầu ánh sáng khác nhau: có cây ưa sáng mạnh, có cây thích ánh sáng yếu. Ngoài ra, quang chu kì (độ dài chiếu sáng/ngày) còn ảnh hưởng đến khả năng ra hoa. |
| 4 | Cho rằng nhiệt độ chỉ cần phù hợp chung cho cả vòng đời cây trồng. | Ngay cả cùng một loại cây, ở các giai đoạn sinh trưởng khác nhau lại cần mức nhiệt độ khác nhau. Cần bố trí thời vụ và vùng trồng phù hợp với yêu cầu nhiệt độ theo từng giai đoạn. |
| 5 | Nghĩ rằng chỉ thiếu nước mới có hại, thừa nước không sao. | Cả thừa lẫn thiếu nước đều gây hại nghiêm trọng. Thừa nước (ngập úng) → ức chế vi sinh vật đất, ngưng trệ chuyển hoá dinh dưỡng, cây có thể chết. Thiếu nước (hạn hán) → cây héo, chết. |
| 6 | Nhầm lẫn giữa “thiếu dinh dưỡng” và “thừa dinh dưỡng”, cho rằng bón nhiều phân luôn tốt cho cây. | Thừa dinh dưỡng có thể làm rối loạn sinh trưởng, gây ngộ độc cho cây – không kém phần nguy hiểm so với thiếu dinh dưỡng. Cần bón phân đúng loại, đúng lượng, đúng thời điểm. |
| 7 | Khi phân tích mối quan hệ cây trồng – yếu tố trồng trọt, chỉ liệt kê các yếu tố mà không nêu được ảnh hưởng cụ thể. | Cần phân tích rõ từng yếu tố ảnh hưởng như thế nào đến sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng cây trồng, kèm ví dụ nếu có. |
ThS. Hồ Thị Thư
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Công Nghệ THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Công nghệ, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ STEM, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Hoa Thám