Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 88
Đề bài: Năm 1911, người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành đã ra đi tìm đường cứu nước. Vậy bối cảnh nào thúc đẩy Người sang phương Tây? Con đường và những hoạt động của Người có gì khác so với các nhà yêu nước tiền bối như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh?
Lời giải:
- Bối cảnh thúc đẩy Nguyễn Tất Thành sang phương Tây:
- Việt Nam bị thực dân Pháp đô hộ, đời sống nhân dân vô cùng cơ cực.
- Các cuộc đấu tranh của nhân dân ta nổ ra liên tục nhưng đều không giành được thắng lợi.
- Nguyễn Tất Thành rất khâm phục các nhà yêu nước tiền bối nhưng không tán thành đường lối đấu tranh của họ, quyết định tìm con đường cứu nước mới cho dân tộc.
- Điểm khác biệt:
- Phan Bội Châu chọn sang Nhật Bản để cầu viện và học tập (theo hướng bạo động).
- Phan Châu Trinh chủ trương dựa vào Pháp để cải cách.
- Nguyễn Tất Thành lại đi sang phương Tây (Pháp và các nước châu Âu) để tìm hiểu nguồn gốc kẻ thù và tìm con đường cứu nước mới.
1. Tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp ở Việt Nam
Câu hỏi 1 trang 90
Đề bài: Quan sát hình 19.2 và khai thác tư liệu trên, em biết được điều gì về tình cảnh người lao động Việt Nam trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp?
Lời giải:
Qua hình 19.2 và tư liệu trên, em biết được tình cảnh người lao động Việt Nam:
- Cuộc sống vô cùng cơ cực: Phải làm những công việc nặng nhọc, nguy hiểm (như khai mỏ trong điều kiện thô sơ), bị bóc lột sức lao động tàn tệ.
- Bị áp bức, bóc lột nặng nề từ nhiều phía: bị thực dân Pháp, các quan cai trị, bọn phong kiến tay sai và nhà thờ “ăn cắp, cướp bóc, tước đoạt”.
- Đời sống bấp bênh: Khi mất mùa thì chết đói.
- Người nông dân và công nhân Việt Nam là những người chịu thiệt thòi nhất trong cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp.
Câu hỏi 2 trang 90
Đề bài: Hãy nêu tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp đối với tình hình Việt Nam đầu thế kỉ XX.
Lời giải:
Tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất đối với Việt Nam:
- Về tính chất xã hội: Việt Nam từ một nước phong kiến độc lập trở thành nước thuộc địa nửa phong kiến, với hai mâu thuẫn cơ bản:
- Mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc Việt Nam với thực dân Pháp.
- Mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ phong kiến.
- Về chính trị: Quyền lực nằm trong tay người Pháp. Một bộ phận địa chủ phong kiến bị biến thành tay sai, công cụ thống trị và bóc lột của chính quyền thực dân.
- Về kinh tế: Việt Nam trở thành nơi khai thác tài nguyên, cung cấp sức lao động rẻ mạt và là thị trường tiêu thụ hàng hóa của Pháp. Kinh tế Việt Nam phát triển chậm chạp, què quặt, lạc hậu, ngày càng lệ thuộc vào nền kinh tế Pháp.
- Về văn hóa, xã hội:
- Văn hóa phương Tây du nhập ngày càng mạnh (lối sống, trình độ học thức và tư duy).
- Đô thị phát triển ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam.
- Cơ cấu xã hội thay đổi: Đa số vẫn là nông dân nghèo khổ; xuất hiện tầng lớp mới (tiểu tư sản, học sinh, sinh viên); số lượng công nhân tăng nhanh, tập trung trong các cơ sở kinh tế của Pháp.
2. Hoạt động yêu nước của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh
Câu hỏi trang 91
Đề bài: Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh đã có những hoạt động yêu nước nào trong những năm đầu thế kỉ XX?
Lời giải:
a) Hoạt động yêu nước của Phan Bội Châu (1867 – 1940):
- Chủ trương đấu tranh bằng phương pháp bạo động, “xuất dương cầu ngoại viện” để khôi phục nước Việt Nam, lập ra một chính phủ độc lập.
- Năm 1904: Cùng các nhà yêu nước khác thành lập Hội Duy tân, với mục đích đấu tranh lập nên nước Việt Nam độc lập.
- Đầu năm 1905: Sang Nhật Bản nhờ giúp đỡ về khí giới, tiền bạc để đánh Pháp. Sau đó, Hội Duy tân phát động phong trào Đông du, đưa các thanh niên Việt Nam yêu nước sang Nhật Bản học tập.
- Năm 1909: Phan Bội Châu bị trục xuất khỏi Nhật Bản, phong trào Đông du tan rã.
- Năm 1912: Tại Quảng Đông (Trung Quốc), ông thành lập Việt Nam Quang phục hội, nhằm “Đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục Việt Nam, thành lập Cộng hòa Dân quốc Việt Nam”.
- Đầu năm 1913: Quang phục hội đưa người về nước thực hiện một số cuộc ám sát các tên thực dân đầu sỏ và tay sai, nhưng thất bại. Phan Bội Châu bị bắt và bị cầm tù ở Quảng Đông.
b) Hoạt động yêu nước của Phan Châu Trinh (1872 – 1926):
- Chủ trương đấu tranh bằng phương pháp cải cách, dựa vào Pháp để “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”.
- Năm 1906: Cùng nhóm sĩ phu tiến bộ mở cuộc vận động Duy tân ở Trung Kì trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội.
- Nội dung cụ thể:
- Tuyên truyền mở mang công thương nghiệp, phát triển sản xuất.
- Mở trường học kiểu mới.
- Tổ chức diễn thuyết về các đề tài sinh hoạt xã hội.
- Đả phá hủ tục lạc hậu, hô hào cắt tóc ngắn, mặc áo ngắn, chế giễu bọn quan tham.
- Năm 1908: Cuộc vận động Duy tân đã châm ngòi cho phong trào chống sưu thuế của nhân dân Trung Kì. Thực dân Pháp thẳng tay đàn áp, bắt bớ nhiều nhà yêu nước, trong đó có Phan Châu Trinh. Phong trào tan rã.
3. Buổi đầu hoạt động cứu nước của Nguyễn Tất Thành
Câu hỏi trang 92
Đề bài: Hãy tóm tắt những hoạt động yêu nước của Nguyễn Tất Thành từ năm 1911 đến năm 1917. Vì sao Nguyễn Tất Thành chọn hướng đi mới, khác với các nhà yêu nước tiền bối?
Lời giải:
a) Tóm tắt hoạt động yêu nước của Nguyễn Tất Thành (1911 – 1917):
| Thời gian | Hoạt động |
|---|---|
| Ngày 5 – 6 – 1911 | Tại cảng Nhà Rồng, Nguyễn Tất Thành xin làm phụ bếp trên một chiếc tàu buôn của Pháp, bắt đầu hành trình sang phương Tây. |
| 1911 – 1917 | Đi qua nhiều nước ở châu Âu, châu Phi và châu Mỹ để tìm hiểu và khảo sát. |
| Năm 1917 | Trở lại Pháp, làm nhiều nghề để kiếm sống, tích cực hoạt động trong Hội những người Việt Nam yêu nước và phong trào công nhân Pháp. |
| Cùng năm 1917 | Thắng lợi của Cách mạng tháng Mười Nga đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến tư tưởng của Người. |
→ Những hoạt động này là điều kiện quan trọng để Nguyễn Tất Thành xác định con đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc Việt Nam.
b) Vì sao Nguyễn Tất Thành chọn hướng đi mới, khác với các nhà yêu nước tiền bối?
- Nguyễn Tất Thành rất khâm phục tinh thần yêu nước của các nhà yêu nước tiền bối như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, nhưng không tán thành đường lối đấu tranh của họ.
- Theo Người, các con đường cứu nước trước đó đều không phù hợp và đã thất bại:
- Phan Bội Châu sang Nhật cầu viện → giống như “đưa hổ cửa trước, rước beo cửa sau”.
- Phan Châu Trinh dựa vào Pháp để cải cách → giống như “xin giặc rủ lòng thương”.
- Người muốn sang phương Tây, đến tận đất nước của kẻ thù để tìm hiểu nguồn gốc của những từ “Tự do, Bình đẳng, Bác ái”, xem xét họ làm như thế nào rồi trở về giúp đồng bào đánh đuổi thực dân.
→ Đây là hướng đi mới mẻ, sáng tạo, thể hiện tầm nhìn xa và bản lĩnh của một nhà yêu nước trẻ tuổi.
Luyện tập và Vận dụng
Luyện tập 1 trang 92
Đề bài: Lập và hoàn thành bảng tóm tắt (theo gợi ý dưới đây vào vở) về những tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp đối với Việt Nam.
Lời giải:
| Lĩnh vực | Tác động |
|---|---|
| Chính trị | – Quyền lực nằm trong tay người Pháp.
– Việt Nam bị chia thành ba kì với ba chế độ cai trị khác nhau. – Một bộ phận địa chủ phong kiến bị biến thành tay sai, công cụ thống trị và bóc lột của chính quyền thực dân. |
| Kinh tế | – Việt Nam trở thành nơi khai thác tài nguyên, cung cấp sức lao động rẻ mạt và là thị trường tiêu thụ hàng hóa của Pháp.
– Kinh tế phát triển chậm chạp, què quặt, lạc hậu, ngày càng lệ thuộc vào nền kinh tế Pháp. |
| Văn hóa, giáo dục | – Văn hóa phương Tây du nhập ngày càng mạnh (lối sống, trình độ học thức, tư duy).
– Đô thị phát triển ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam. – Cơ cấu xã hội thay đổi: xuất hiện tầng lớp mới (tiểu tư sản, học sinh, sinh viên); số lượng công nhân tăng nhanh. |
Luyện tập 2 trang 92
Đề bài: Chủ trương cứu nước của Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh có điểm gì giống và khác nhau?
Lời giải:
a) Điểm giống nhau:
- Đều là những nhà yêu nước tiêu biểu đầu thế kỉ XX, xuất thân từ tầng lớp sĩ phu tiến bộ.
- Đều có mục tiêu chung là đánh đuổi thực dân Pháp, giành lại độc lập cho dân tộc.
- Đều chịu ảnh hưởng của tư tưởng dân chủ tư sản từ phương Tây và phong trào duy tân ở Nhật Bản, Trung Quốc.
- Đều không thành công: Phan Bội Châu bị bắt, Phan Châu Trinh bị bắt, phong trào tan rã.
b) Điểm khác nhau:
| Nội dung | Phan Bội Châu | Phan Châu Trinh |
|---|---|---|
| Chủ trương | Bạo động để giành độc lập. | Cải cách, không dùng bạo lực. |
| Phương pháp | “Xuất dương cầu ngoại viện” – cầu viện Nhật Bản để đánh Pháp. | Dựa vào Pháp để “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”. |
| Hoạt động tiêu biểu | Thành lập Hội Duy tân (1904), phát động phong trào Đông du; thành lập Việt Nam Quang phục hội (1912). | Mở cuộc vận động Duy tân ở Trung Kì (1906); mở trường học, tuyên truyền tư tưởng mới, đả phá hủ tục. |
| Mục tiêu chính trị | Thành lập Cộng hòa Dân quốc Việt Nam. | Cải cách xã hội, dần dần tiến tới độc lập. |
Vận dụng trang 92
Đề bài: Sưu tầm tư liệu (câu chuyện, hình ảnh hoặc con tem, bài thơ, bài hát, câu nói,…) và viết đoạn văn thể hiện suy nghĩ của em (khoảng 7 – 10 câu) về một trong ba nhân vật lịch sử trong bài. Em rút ra được bài học gì từ nhân vật đó?
Lời giải:
Đây là câu hỏi vận dụng, em tự chọn nhân vật và sưu tầm tư liệu. Dưới đây là đoạn văn gợi ý về Nguyễn Tất Thành:
Nguyễn Tất Thành (sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh) là vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam mà em vô cùng kính yêu và ngưỡng mộ. Sinh ngày 19 – 5 – 1890 trong một gia đình nhà nho yêu nước ở xã Kim Liên, huyện Nam Đàn (tỉnh Nghệ An), từ nhỏ Người đã chứng kiến cảnh đất nước bị Pháp đô hộ và nhân dân lầm than. Khác với các nhà yêu nước tiền bối, Người đã chọn hướng đi mới: sang phương Tây để tìm hiểu kẻ thù và tìm con đường cứu nước. Ngày 5 – 6 – 1911, tại cảng Nhà Rồng, người thanh niên Nguyễn Tất Thành lúc đó mới 21 tuổi đã xin làm phụ bếp trên tàu buôn của Pháp, bắt đầu hành trình tìm đường cứu nước đầy gian khổ. Trong suốt nhiều năm, Người đi qua nhiều nước ở châu Âu, châu Phi, châu Mỹ, làm đủ nghề để kiếm sống và tham gia tích cực vào phong trào công nhân Pháp. Chính những hoạt động yêu nước trong thời gian này đã giúp Người tìm ra con đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc Việt Nam. Từ tấm gương của Nguyễn Tất Thành, em rút ra được nhiều bài học quý báu: lòng yêu nước nồng nàn, ý chí kiên cường, tinh thần dám nghĩ dám làm, biết học hỏi và đổi mới để vượt qua khó khăn. Là học sinh, em sẽ cố gắng học tập tốt, rèn luyện đạo đức để xứng đáng với công lao to lớn của Người và góp phần xây dựng đất nước ngày càng giàu đẹp.
(Lưu ý: em có thể chọn viết về Phan Bội Châu hoặc Phan Châu Trinh theo ý thích của mình.)
Thầy Võ Thành Luận
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Lịch Sử & Địa Lí THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sử-Địa, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2
Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại THCS Lê Thánh Tôn