Do sản phẩm cơ khí vô cùng đa dạng và có mặt trong hầu hết các hoạt động sản xuất lẫn sinh hoạt, ngành nghề thuộc lĩnh vực này cũng rất phong phú. Có thể phân chia thành bốn nhóm công việc chủ yếu: thiết kế sản phẩm cơ khí, gia công cơ khí, lắp ráp sản phẩm cơ khí, và bảo dưỡng – sửa chữa thiết bị cơ khí.

I. Thiết kế sản phẩm cơ khí

1. Nội dung công việc

Nhóm công việc thiết kế tập trung vào việc nghiên cứu và vận dụng các kiến thức toán học, khoa học cùng kĩ thuật để giải quyết bài toán chọn vật liệu, tính toán kích thước và các thông số của chi tiết máy, đảm bảo sản phẩm đạt cả yêu cầu kinh tế lẫn kĩ thuật. Chẳng hạn, khi thiết kế một hộp giảm tốc trong bộ truyền động, người kĩ sư cần xác định hình dáng kết cấu, tính toán kích thước, thông số kĩ thuật và lựa chọn vật liệu phù hợp cho từng chi tiết bên trong.

Trong thực tế, người thiết kế phải lập kế hoạch theo đúng tiến độ, đồng thời sử dụng các phần mềm chuyên dụng – ví dụ 3D Solidworks, AutoCAD, Draftsight – để xây dựng phương án, dựng mô hình 3D chi tiết và hoàn thiện các bản vẽ gia công 2D.

2. Yêu cầu đối với người thực hiện

Người làm công việc thiết kế cần nắm vững kiến thức chuyên sâu liên quan đến quy trình sản xuất cơ khí, nguyên lí truyền động, kĩ thuật lắp ghép các chi tiết. Bên cạnh đó, khả năng tính toán thiết kế, am hiểu về gia công cơ khí, thành thạo phần mềm thiết kế và mô phỏng là không thể thiếu. Tố chất cần có gồm óc sáng tạo và tư duy nhanh nhạy.

3. Vị trí việc làm

Các vị trí phổ biến gồm kĩ sư kĩ thuật cơ khí, kĩ sư cơ điện tử. Nơi làm việc thường là phòng kĩ thuật tại các nhà máy cơ khí, trung tâm nghiên cứu phát triển hoặc doanh nghiệp chuyên sản xuất sản phẩm cơ khí.

4. Ngành đào tạo

Để đảm nhiệm nhóm công việc này, người thực hiện cần được đào tạo theo các chuyên ngành như: công nghệ kĩ thuật cơ khí, công nghệ chế tạo máy, công nghệ kĩ thuật cơ điện tử, công nghệ kĩ thuật nhiệt. Ngoài ra còn có nhóm ngành kĩ thuật cơ khí và cơ kĩ thuật, bao gồm kĩ thuật cơ khí, kĩ thuật cơ điện tử, kĩ thuật nhiệt…

II. Gia công cơ khí

1. Nội dung công việc

Gia công cơ khí thực chất là quá trình sử dụng máy móc, công cụ và ứng dụng các nguyên lí vật lí để biến vật liệu ban đầu thành sản phẩm hoàn chỉnh. Hiện nay có rất nhiều phương pháp gia công khác nhau: đúc, hàn, rèn, khoan, tiện, phay, cắt laser… Tuỳ theo yêu cầu kĩ thuật của sản phẩm mà có thể áp dụng một hoặc phối hợp nhiều phương pháp.

Cụ thể, người làm gia công cần thiết lập chế độ làm việc và vận hành các loại máy công cụ để chế tạo sản phẩm đạt đúng yêu cầu kĩ thuật, đảm bảo năng suất và an toàn. Công việc còn bao gồm vận hành, giám sát máy công cụ (tiện, phay, bào, khoan, mài…), quan sát hoạt động máy nhằm phát hiện lỗi kịp thời và điều chỉnh. Ngoài ra, người thợ thường xuyên kiểm tra sản phẩm bằng dụng cụ đo kiểm để đảm bảo đạt yêu cầu.

2. Yêu cầu đối với người thực hiện

Người gia công cơ khí cần có kiến thức và kinh nghiệm trong các mặt sau: sử dụng thành thạo các máy công cụ thông dụng cũng như máy công cụ điều khiển số CNC; chọn đúng và dùng đúng các loại dụng cụ cắt, dụng cụ đo kiểm, đồ gá cùng các trang bị công nghệ; có khả năng tổ chức, điều hành và trực tiếp thực hiện gia công sản xuất.

Về tố chất cá nhân, công việc đòi hỏi sức khoẻ tốt, tính cẩn thận tỉ mỉ, sự bình tĩnh, phản ứng nhanh nhạy, tinh thần sáng tạo, khả năng hợp tác với đồng nghiệp và đặc biệt phải tuân thủ tuyệt đối quy tắc an toàn lao động.

3. Vị trí việc làm

Nhóm nghề phổ biến gồm thợ cắt gọt kim loại, thợ hàn, thợ rèn dập… hoặc các nghề thợ phù hợp khác. Nơi làm việc thường là các phân xưởng sản xuất tại nhà máy sản xuất phụ tùng ô tô, xe máy, đóng tàu…

4. Ngành đào tạo

Người thực hiện nhóm công việc này cần được đào tạo chuyên ngành, nghề phù hợp như: cắt gọt kim loại, vận hành máy công cụ…

III. Lắp ráp sản phẩm cơ khí

1. Nội dung công việc

Mỗi sản phẩm cơ khí đều là tổ hợp của nhiều chi tiết khác nhau. Nếu quá trình gia công chi tiết là giai đoạn chủ yếu nhằm đáp ứng yêu cầu kĩ thuật thì lắp ráp chính là giai đoạn cuối cùng – nơi toàn bộ các chi tiết được tổ hợp lại để tạo thành thiết bị hoặc sản phẩm hoàn chỉnh.

Người thực hiện công việc lắp ráp cần dựa vào bản vẽ lắp sản phẩm để thiết kế quy trình công nghệ lắp hợp lí, đồng thời tìm ra các biện pháp kĩ thuật tối ưu nhằm đảm bảo chất lượng kĩ thuật sản phẩm, nâng cao năng suất và góp phần hạ giá thành.

2. Yêu cầu đối với người thực hiện

Người làm công việc lắp ráp cần có kiến thức chuyên môn liên quan đến quy trình sản xuất cơ khí, nguyên lí truyền động, kĩ thuật lắp ghép các chi tiết cũng như hiểu biết về kĩ thuật gia công cơ khí. Ngoài ra còn cần sức khoẻ tốt, trình độ đào tạo phù hợp, kĩ năng nghề nghiệp thành thạo và ý thức tuân thủ tuyệt đối các quy tắc an toàn lao động.

3. Vị trí việc làm

Các vị trí gồm: kĩ sư, kĩ thuật viên kĩ thuật cơ khí, kĩ thuật viên máy, công cụ… Nơi làm việc phổ biến là các phân xưởng lắp ráp sản phẩm tại nhà máy cơ khí, nhà máy chế tạo ô tô, xe máy…

4. Ngành đào tạo

Nhóm ngành đào tạo rất đa dạng, bao gồm: công nghệ kĩ thuật cơ khí, công nghệ chế tạo máy, công nghệ kĩ thuật nhiệt, công nghệ hàn. Nhóm ngành kĩ thuật cơ khí và cơ kĩ thuật gồm các ngành: chế tạo thiết bị cơ khí, lắp đặt thiết bị lạnh, cắt gọt kim loại, hàn, rèn dập, nguội chế tạo…

IV. Bảo dưỡng, sửa chữa thiết bị cơ khí

1. Nội dung công việc

Bảo dưỡng và sửa chữa thiết bị cơ khí là tập hợp các hoạt động chăm sóc, kiểm tra, chẩn đoán trạng thái kĩ thuật của máy móc; theo dõi thường xuyên để ngăn ngừa hỏng hóc; xử lí sự cố và khắc phục sai hỏng – tất cả nhằm duy trì sự vận hành ổn định, đảm bảo độ tin cậy, an toàn và kéo dài tuổi thọ cho thiết bị.

Những nhiệm vụ cụ thể bao gồm: kiểm tra tình trạng hoạt động và phát hiện lỗi của máy; bảo trì và xử lí các hư hỏng phát sinh; kiểm tra định kì khả năng làm việc của thiết bị; thường xuyên theo dõi để đưa ra phương án cải thiện, bảo trì, phòng tránh hư hỏng; lập kế hoạch cùng quy trình tháo lắp và sửa chữa.

2. Yêu cầu đối với người thực hiện

Người đảm nhận công việc này phải nắm vững nguyên lí hoạt động của các thiết bị cơ khí; có kiến thức chuyên sâu về tháo lắp, kiểm tra, bảo dưỡng, sửa chữa, điều chỉnh, chẩn đoán và xử lí hư hỏng. Bên cạnh đó cần có sức khoẻ tốt, trình độ đào tạo phù hợp, kĩ năng nghề nghiệp thành thạo, kĩ năng giao tiếp tốt, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt quy trình và nội quy lao động.

3. Vị trí việc làm

Các vị trí gồm: kĩ sư, kĩ thuật viên kĩ thuật cơ khí, kĩ thuật viên máy, công cụ. Nơi làm việc có thể là phòng kĩ thuật của các cơ sở sản xuất cơ khí, các doanh nghiệp chuyên bảo trì – bảo dưỡng thiết bị, hoặc các công ty chuyên cung cấp thiết bị cơ khí, máy công cụ, máy CNC…

4. Ngành đào tạo

Người thực hiện cần được đào tạo theo các chuyên ngành phù hợp như: kĩ thuật cơ khí, kĩ thuật nhiệt, kĩ thuật cơ điện tử…

ThS. Hồ Thị Thư

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Công Nghệ THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Công nghệ, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ STEM, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Hoa Thám