I. Lý thuyết trọng tâm

1. Nghĩa của từ ngữ

Hiểu đúng nghĩa của từ giúp ta dùng từ chính xác và cảm nhận được sự tinh tế của nhà thơ. Bên cạnh đó, một số từ ghép đẳng lập có thể đảo trật tự hai thành tố mà vẫn giữ nghĩa (ví dụ: trụi trần ↔ trần trụi, bế bồng ↔ bồng bế).

2. Biện pháp so sánh

So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng (thường có từ như, bằng, là…) để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.

3. Biện pháp nhân hóa

Nhân hóa là gọi hoặc tả con vật, cây cối, đồ vật… bằng những từ ngữ vốn dùng để gọi, tả con người, làm cho chúng trở nên sống động, gần gũi.

4. Biện pháp điệp ngữ

Điệp ngữ là biện pháp lặp lại một từ ngữ (đôi khi cả câu) để nhấn mạnh ý, tạo nhịp điệu. Có 3 dạng: điệp ngữ cách quãng, điệp ngữ nối tiếp và điệp ngữ chuyển tiếp (điệp ngữ vòng).

II. Hướng dẫn trả lời câu hỏi

Nghĩa của từ ngữ

Câu 1 (trang 43 SGK)

Đọc đoạn thơ sau và thực hiện các yêu cầu:

Mắt trẻ con sáng lắm / Nhưng chưa thấy gì đâu! / Mặt trời mới nhô cao / Cho trẻ con nhìn rõ.

a. Giải thích nghĩa của từ nhô.

b. Trong đoạn thơ trên, có thể dùng từ lên để thay thế cho từ nhô được không? Hãy chỉ ra sự tinh tế của nhà thơ trong việc sử dụng từ nhô.

a. Nhô (động từ): chỉ hành động đưa phần trên hoặc phần đầu của một vật vượt hẳn lên cao (hoặc ra phía trước) so với những vật xung quanh.

b. Về mặt ngữ pháp, có thể dùng từ lên để thay cho nhô mà câu vẫn đúng. Tuy nhiên, không nên thay, bởi lên chỉ diễn tả nét nghĩa chung là di chuyển lên cao; còn nhô vừa gợi sự vươn lên, vừa gợi cảm giác đột ngột, chủ động và sinh động — như thể mặt trời đang cố vươn cao để cho trẻ con nhìn rõ mọi vật. Đó chính là sự tinh tế trong cách dùng từ của nhà thơ.

Câu 2 (trang 44 SGK)

Trong bài thơ có các từ như trụi trần, bế bồng,… Trong tiếng Việt cũng có những từ như trần trụi, bồng bế,… Tìm thêm ở trong và ngoài văn bản những từ có thể đảo trật tự các thành tố để có từ khác đồng nghĩa.

• Trong văn bản: thơ ngây (↔ ngây thơ), khao khát (↔ khát khao), màu sắc (↔ sắc màu).
• Ngoài văn bản: quần áo (↔ áo quần), mong ước (↔ ước mong), tả tơi (↔ tơi tả), đau đớn (↔ đớn đau).

Giải thích nhanh: đây là những từ ghép đẳng lập — hai thành tố bình đẳng về nghĩa nên có thể đảo vị trí mà nghĩa cơ bản không đổi.

Biện pháp tu từ

Câu 3 (trang 44 SGK)

Hãy chỉ ra những dòng thơ có sử dụng biện pháp tu từ so sánh trong khổ hai của bài thơ. Nêu tác dụng của biện pháp tu từ so sánh đó trong việc thể hiện nội dung khổ thơ.

• Những dòng thơ có so sánh:
  • Cây cao bằng gang tay
  • Lá cỏ bằng sợi tóc
  • Cái hoa bằng cái cúc
  • Tiếng hót trong bằng nước
  • Tiếng hót cao bằng mây
• Tác dụng: nhà thơ lấy những sự vật nhỏ bé, gần gũi (gang tay, sợi tóc, cái cúc, nước, mây) để so sánh, gợi tả một thế giới buổi đầu còn non nớt, bé bỏng và đáng yêu như chính trẻ thơ. Phép so sánh khiến câu thơ giàu hình ảnh, gợi hình gợi cảm, đồng thời thể hiện cái nhìn trong trẻo, hồn nhiên về thế giới vừa mới sinh ra.

Câu 4 (trang 44 SGK)

Nhà thơ đã sử dụng biện pháp tu từ gì trong dòng thơ Những làn gió thơ ngây? Nêu tác dụng của biện pháp tu từ ấy.

• Biện pháp tu từ: nhân hóa (gán đặc điểm “thơ ngây” của con người cho làn gió).
• Tác dụng: khiến làn gió trở nên sống động, gần gũi, mang nét hồn nhiên, đáng yêu như chính trẻ thơ; qua đó cho thấy cả thiên nhiên cũng trong trẻo, dịu dàng như tâm hồn trẻ em.

Câu 5 (trang 44 SGK)

Hãy ghi lại những dòng thơ sử dụng biện pháp tu từ điệp ngữ và nêu tác dụng của việc sử dụng biện pháp tu từ đó trong đoạn thơ từ Nhưng còn cần cho trẻ đến Từ bãi sông cát vắng.

Trong đoạn thơ có hai điệp ngữ:

• Điệp ngữ “Từ”: lặp lại ở đầu nhiều dòng liên tiếp — “Từ cái bống cái bang”, “Từ cái hoa rất thơm”… cho đến “Từ bãi sông cát vắng”.
• Điệp ngữ “rất”: rất thơm, rất trắng, rất đắng.

Tác dụng: điệp ngữ “Từ” (điệp cách quãng) có tác dụng liệt kê, nhấn mạnh cội nguồn phong phú của lời ru — tình mẹ được kết tinh từ những điều thân thuộc, bình dị nhất quanh ta; điệp ngữ “rất” nhấn mạnh mức độ, đặc điểm của từng hình ảnh. Cả hai góp phần khắc sâu tình yêu thương bao la, dịu dàng mà mẹ dành cho con.

Giải thích nhanh: điệp ngữ “Từ” đặt ở đầu các dòng cách nhau là dạng điệp ngữ cách quãng.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng