I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Lâm Thị Mỹ Dạ (1949 – 2023), quê ở Quảng Bình (nay thuộc tỉnh Quảng Trị). Thơ của bà nhẹ nhàng, đằm thắm, trong trẻo, thể hiện một tâm hồn tinh tế và giàu yêu thương.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: In trong Tuyển tập (NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2011, tr. 203).
• Thể loại: Thơ lục bát.
• Phương thức biểu đạt: Tự sự kết hợp biểu cảm.

3. Bố cục

Bài thơ là dòng cảm xúc liền mạch của nhà thơ về chuyện cổ nước mình, có thể chia làm hai ý chính:

• Phần 1: Tình yêu và những vẻ đẹp tình người mà chuyện cổ gửi gắm.
• Phần 2: Chuyện cổ là sự nối tiếp, lưu truyền lời dạy của ông cha cho đời sau.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Bài thơ thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và niềm tự hào của nhà thơ về những giá trị văn hóa, tinh thần của dân tộc, được gửi gắm qua tình yêu đối với những câu chuyện cổ.
• Nghệ thuật: thể thơ lục bát truyền thống; giọng thơ nhẹ nhàng, tâm tình; vận dụng khéo léo các hình ảnh, chi tiết quen thuộc trong truyện cổ dân gian.

II. Trước khi đọc

Câu 1 (trang 93 SGK)

Em biết những câu chuyện cổ nào của nước ta?

• Cách 1: Em biết nhiều truyện cổ như Tấm Cám, Thạch Sanh, Sọ Dừa, Cây khế.
• Cách 2: Em từng đọc các truyện cổ Cây tre trăm đốt, Sự tích trầu cau, Đẽo cày giữa đường.
• Cách 3: Em biết những câu chuyện cổ như Sơn Tinh – Thủy Tinh, Em bé thông minh, Sự tích Hồ Gươm.

Câu 2 (trang 93 SGK)

Em thích những nhân vật nào trong những câu chuyện đó? Vì sao?

• Cách 1: Em thích cô Tấm, vì tuy chịu nhiều bất hạnh nhưng cô vẫn hiền lành, chăm chỉ và cuối cùng được hưởng hạnh phúc xứng đáng.
• Cách 2: Em thích Thạch Sanh, vì chàng dũng cảm, thật thà, sẵn sàng giúp người và chiến thắng cái ác.
• Cách 3: Em thích em bé thông minh, vì cậu nhanh trí, dí dỏm và đã dùng trí khôn của mình để vượt qua nhiều thử thách khó khăn.

III. Sau khi đọc

Câu 1 (trang 95 SGK)

Bài thơ được viết theo thể thơ nào? Cho biết những dấu hiệu giúp em nhận biết ra thể thơ đó.

• Bài thơ được viết theo thể thơ lục bát, mang âm điệu nhẹ nhàng, gần với ca dao, dân ca.
• Dấu hiệu nhận biết:
  • Các dòng thơ sắp xếp thành từng cặp, một dòng sáu tiếng và một dòng tám tiếng (“Tôi yêu chuyện cổ nước tôi / Vừa nhân hậu lại tuyệt vời sâu xa”).
  • Gieo vần: tiếng cuối dòng sáu vần với tiếng thứ sáu của dòng tám (tôi – đôi, xa – ta…).
  • Ngắt nhịp chẵn (2/2/2, 2/4, 4/4).

Câu 2 (trang 95 SGK)

Qua bài thơ, em nhận ra bóng dáng của những câu chuyện cổ nào? Tìm từ ngữ, hình ảnh gợi liên tưởng đến những câu chuyện đó.

Một số câu chuyện cổ được gợi ra cùng từ ngữ, hình ảnh tương ứng:

• “Ở hiền thì lại gặp hiền” → gợi nhớ Thạch Sanh, Cây khế, Cây tre trăm đốt (triết lí ở hiền gặp lành).
• “Thị thơm thì giấu người thơm / Chăm làm thì được áo cơm cửa nhà” → gợi nhớ truyện Tấm Cám.
• “Đẽo cày theo ý người ta / Sẽ thành khúc gỗ chẳng ra việc gì” → gợi nhớ truyện Đẽo cày giữa đường.
• “Đậm đà cái tích trầu cau / Miếng trầu đỏ thắm nặng sâu tình người” → gợi nhớ Sự tích trầu cau.

Câu 3 (trang 95 SGK)

Chuyện cổ đã kể với nhà thơ những điều gì về vẻ đẹp của tình người?

Qua chuyện cổ, nhà thơ cảm nhận được những vẻ đẹp trong tâm hồn người Việt:

• Lòng nhân hậu, yêu thương con người: “Thương người rồi mới thương ta”, “Yêu nhau dù mấy cách xa cũng tìm”.
• Triết lí sống tốt đẹp: “ở hiền gặp lành”, “người ngay thì gặp người tiên độ trì” — cái thiện được đền đáp, cái ác bị trừng phạt.
• Những phẩm chất quý báu: rất công bằng, rất thông minh, độ lượng, đa tình, đa mang.
• Bài học đạo lí làm người: sống chân thật, chăm chỉ, có chính kiến (qua Tấm Cám, Đẽo cày giữa đường).

Câu 4 (trang 95 SGK)

Chỉ còn chuyện cổ thiết tha / Cho tôi nhận mặt ông cha của mình. — Tình cảm của nhà thơ với những câu chuyện cổ được thể hiện như thế nào qua hai dòng thơ trên?

• Cách 1: Hai dòng thơ thể hiện lòng biết ơn và trân quý của nhà thơ đối với chuyện cổ. Nhờ những câu chuyện ấy mà nhà thơ thấu hiểu, gắn bó với cha ông và những lời dạy về đạo lí làm người.
• Cách 2: Nhà thơ coi chuyện cổ như sợi dây nối liền các thế hệ. Dù ông cha đã đi xa, chuyện cổ vẫn còn đó để con cháu “nhận mặt” tổ tiên, gìn giữ cội nguồn của dân tộc.
• Cách 3: Qua hai dòng thơ, ta thấy tình cảm thiết tha, sâu nặng của nhà thơ: chuyện cổ chính là di sản tinh thần quý giá giúp thế hệ sau hiểu và tự hào về truyền thống cha ông.

Câu 5 (trang 95 SGK)

Tôi nghe chuyện cổ thầm thì / Lời cha ông dạy cũng vì đời sau. — Hai dòng thơ trên gợi cho em những suy nghĩ gì?

• Cách 1: Hai dòng thơ gợi cho em lòng biết ơn đối với cha ông. Mỗi câu chuyện cổ như một lời thủ thỉ, gửi gắm bao bài học quý báu cho con cháu đời sau.
• Cách 2: Em hiểu rằng chuyện cổ là tiếng nói âm thầm mà bền bỉ của tổ tiên. Đó là tình yêu thương và sự dặn dò của thế hệ trước dành cho thế hệ sau biết sống nhân hậu, đúng đắn.
• Cách 3: Hai dòng thơ khiến em suy nghĩ về trách nhiệm của mình: cần lắng nghe, trân trọng và tiếp nối những bài học đạo lí mà cha ông đã gửi gắm trong từng câu chuyện cổ.

Câu 6 (trang 95 SGK)

Vì sao với nhà thơ, những câu chuyện cổ “Vẫn luôn mới mẻ rạng ngời lương tâm”?

Với nhà thơ, những câu chuyện cổ “vẫn luôn mới mẻ rạng ngời lương tâm” vì dù thời gian trôi qua, xã hội đổi thay, những bài học và giá trị nhân văn trong đó vẫn vẹn nguyên ý nghĩa. Chuyện cổ thấm đẫm tình người, tình đời, dạy con người sống nhân hậu, công bằng, lương thiện — những điều đúng đắn ở mọi thời đại. Vì thế, chuyện cổ như viên ngọc quý vẫn mãi tỏa sáng trong đời sống hôm nay.

IV. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) nêu cảm nhận của em về đoạn thơ sau:

Đời cha ông với đời tôi / Như con sông với chân trời đã xa / Chỉ còn chuyện cổ thiết tha / Cho tôi nhận mặt ông cha của mình.

Đoạn văn tham khảo:

Đoạn thơ đã để lại trong em nhiều rung cảm sâu sắc về sự tiếp nối giữa các thế hệ. Bằng hình ảnh so sánh “Đời cha ông với đời tôi / Như con sông với chân trời đã xa”, nhà thơ gợi ra khoảng cách thời gian xa xôi giữa quá khứ và hiện tại. Thế nhưng, dù ông cha đã đi xa, những câu chuyện cổ vẫn còn đó, thiết tha và bền bỉ. Chính nhờ chuyện cổ mà con cháu hôm nay được “nhận mặt ông cha”, hiểu và trân trọng cội nguồn dân tộc. Thể thơ lục bát nhẹ nhàng cùng giọng thơ tâm tình khiến lời thơ càng thêm sâu lắng, thấm thía. Đoạn thơ giúp em thêm yêu quý chuyện cổ và biết ơn những giá trị tinh thần mà cha ông để lại.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng