I. Lý thuyết trọng tâm

1. Mở rộng thành phần chính của câu bằng cụm từ

Thành phần chính của câu (chủ ngữ, vị ngữ) có thể là một từ hoặc một cụm từ. Việc mở rộng thành phần chính bằng cụm từ giúp câu văn cụ thể, đầy đủ và giàu thông tin hơn.

Ví dụ:

• Tuyết / rơi. → mỗi thành phần chính chỉ là một từ.
• Tuyết trắng / rơi đầy trên đường. → mỗi thành phần chính là một cụm từ; nhờ vậy câu cho biết thêm màu sắc của tuyết và mức độ, địa điểm rơi.

2. Cụm danh từ

• Khái niệm: cụm danh từ là tổ hợp gồm danh từ và một hoặc một số từ ngữ phụ bổ nghĩa cho danh từ đó (ví dụ: những em bé chăm ngoan ấy, tất cả những ngôi nhà kia).
• Cấu tạo (dạng đầy đủ): gồm ba phần.
  • Phần trung tâm (ở giữa): là danh từ.
  • Phần phụ trước: thường chỉ số lượng của sự vật.
  • Phần phụ sau: thường nêu đặc điểm của sự vật hoặc xác định vị trí của sự vật trong không gian, thời gian.

Ví dụ: Tất cả những / học sinh / chăm chỉ — trong đó học sinh là trung tâm, tất cả những là phần phụ trước (chỉ số lượng), chăm chỉ là phần phụ sau (chỉ đặc điểm).

II. Hướng dẫn trả lời câu hỏi

Cụm danh từ

Câu 1 (trang 66 SGK)

Tìm cụm danh từ trong những câu sau:

a. Nhưng trời rét quá, khách qua đường đều rảo bước rất nhanh, chẳng ai đoái hoài đến lời chào hàng của em.

b. Tất cả các ngọn nến bay lên, bay lên mãi rồi biến thành những ngôi sao trên trời.

Câu a:

• khách qua đường — trung tâm: khách; phần phụ sau qua đường (nêu đặc điểm).
• lời chào hàng của em — trung tâm: lời; phần phụ sau chào hàng, của em (miêu tả, hạn định).

Câu b:

• tất cả các ngọn nến — trung tâm: ngọn nến; phần phụ trước tất cả các (chỉ tổng thể và số lượng).
• những ngôi sao trên trời — trung tâm: ngôi sao; phần phụ trước những (chỉ số lượng), phần phụ sau trên trời (miêu tả, hạn định).

Câu 2 (trang 66 SGK)

Tìm một cụm danh từ trong truyện Cô bé bán diêm. Từ danh từ trung tâm trong cụm từ đó, hãy tạo ra ba cụm danh từ khác.

Chọn cụm danh từ: một em gái có đôi má hồng và đôi môi đang mỉm cười (danh từ trung tâm: em gái).

Từ danh từ em gái, tạo ba cụm danh từ khác:

• em gái của tôi
• một em gái nhỏ nhắn, dễ thương
• hai em gái mặc áo đỏ kia

(Có thể chọn cụm khác, ví dụ “tất cả những que diêm còn lại trong bao” → que diêm → “những que diêm cháy sáng”, “một que diêm bị ngấm nước”, “rất nhiều que diêm trong hộp”.)

Câu 3 (trang 66 SGK)

So sánh những câu văn sau đây và rút ra nhận xét về tác dụng của việc dùng cụm danh từ làm thành phần chính của câu:

a. – Em bé vẫn lang thang trên đường. – Em bé đáng thương, bụng đói rét vẫn lang thang trên đường.

b. – Em gái đang dò dẫm trong đêm tối. – Một em gái nhỏ đầu trần, chân đi đất, đang dò dẫm trong đêm tối.

• Câu a: chủ ngữ “Em bé” là danh từ; chủ ngữ “Em bé đáng thương, bụng đói rét” là cụm danh từ.
• Câu b: chủ ngữ “Em gái” là danh từ; chủ ngữ “Một em gái nhỏ đầu trần, chân đi đất” là cụm danh từ.

Nhận xét — tác dụng: dùng cụm danh từ làm chủ ngữ giúp câu cung cấp nhiều thông tin hơn so với chủ ngữ chỉ là một danh từ:

• Cho biết số lượng (một) và đặc điểm tội nghiệp, nhỏ bé, đáng thương của nhân vật (đáng thương, bụng đói rét; nhỏ, đầu trần, chân đi đất).
• Qua đó thể hiện thái độ thương cảm, xót xa của người kể chuyện đối với cảnh ngộ khốn khổ của cô bé bán diêm.

Câu 4 (trang 67 SGK)

Các câu sau có chủ ngữ là một danh từ. Hãy mở rộng chủ ngữ thành cụm danh từ.

a. Gió vẫn thổi rít vào trong nhà.

b. Lửa tỏa ra hơi nóng dịu dàng.

Câu a (chủ ngữ: Gió) — mở rộng thành cụm danh từ:

• Những cơn gió lạnh vẫn thổi rít vào trong nhà.
• Từng cơn gió mùa đông vẫn thổi rít vào trong nhà.

Câu b (chủ ngữ: Lửa) — mở rộng thành cụm danh từ:

• Ngọn lửa hồng tỏa ra hơi nóng dịu dàng.
• Ngọn lửa nhỏ trong lò tỏa ra hơi nóng dịu dàng.

Giải thích nhanh: để mở rộng chủ ngữ thành cụm danh từ, ta thêm phần phụ trước (chỉ số lượng: những, từng, một…) và/hoặc phần phụ sau (nêu đặc điểm, vị trí: lạnh, hồng, trong lò…) cho danh từ trung tâm.

Câu 5 (trang 67 SGK)

Hãy tưởng tượng và viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về cảnh cô bé bán diêm gặp lại người bà của mình, trong đoạn văn có ít nhất một cụm danh từ làm thành phần chủ ngữ của câu.

Đoạn văn tham khảo:

Sau khi que diêm cuối cùng vụt sáng, cô bé bán diêm thấy mình đang đứng giữa một khu vườn ngập tràn ánh sáng ấm áp. Người bà hiền hậu của em mỉm cười, dang rộng đôi tay đón em vào lòng. Bà ôm em thật chặt, đôi mắt rưng rưng vì vui mừng và xót thương. Cô bé nhỏ bé, gầy gò vội kể cho bà nghe về những ngày đói rét, cô đơn nơi trần thế. Bà nhẹ nhàng lau nước mắt cho em và thì thầm rằng từ nay hai bà cháu sẽ mãi ở bên nhau, không bao giờ phải xa cách nữa. Xung quanh hai bà cháu, muôn ngàn vì sao lấp lánh như đang reo vui. Lần đầu tiên sau bao ngày khốn khổ, gương mặt em rạng ngời hạnh phúc.

Chú thích cụm danh từ làm chủ ngữ:

• Người bà hiền hậu của em (trung tâm: bà).
• Cô bé nhỏ bé, gầy gò (trung tâm: cô bé).
• Muôn ngàn vì sao lấp lánh (trung tâm: vì sao).

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng