I. Tìm hiểu chung

1. Thể loại

Truyện cổ tích – loại truyện dân gian có nhiều yếu tố hư cấu, kì ảo, kể về số phận và cuộc đời của các nhân vật trong những mối quan hệ xã hội. Truyện cổ tích thể hiện cái nhìn về hiện thực, bộc lộ quan niệm đạo đức, lẽ công bằng và ước mơ về một cuộc sống tốt đẹp hơn của người lao động xưa. Thạch Sanh thuộc kiểu truyện cổ tích về người dũng sĩ.

2. Ngôi kể và nhân vật

• Ngôi kể: ngôi thứ ba (người kể giấu mình).
• Nhân vật chính: Thạch Sanh — kiểu nhân vật dũng sĩ.

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (từ đầu → “mọi phép thần thông”): Giới thiệu lai lịch, nguồn gốc của Thạch Sanh.
• Phần 2 (tiếp → “hóa kiếp bọ hung”): Những chiến công của Thạch Sanh.
• Phần 3 (còn lại): Thạch Sanh lấy công chúa và lên ngôi vua.

4. Tóm tắt

Thạch Sanh là chàng trai mồ côi, nghèo khổ, sống một mình dưới gốc đa. Bị Lý Thông lừa kết nghĩa anh em rồi lợi dụng, Thạch Sanh đi canh miếu thay và giết được trăn tinh, nhưng bị Lý Thông cướp công. Chàng tiếp tục bắn đại bàng, lần theo cứu công chúa và con vua Thủy Tề, lại bị Lý Thông lấp cửa hang hãm hại. Nhờ tiếng đàn thần trong ngục, Thạch Sanh được giải oan, mẹ con Lý Thông bị trừng phạt. Cuối cùng, chàng dùng tiếng đàn và niêu cơm thần khiến quân mười tám nước chư hầu quy phục, được vua gả công chúa và nhường ngôi.

5. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Truyện kể về người dũng sĩ Thạch Sanh diệt trăn tinh, đại bàng, cứu người và đánh lui quân chư hầu. Qua đó, nhân dân gửi gắm ước mơ, niềm tin về công lí xã hội, về chiến thắng cuối cùng của cái thiện, của những con người chính nghĩa, lương thiện.
• Nghệ thuật: sử dụng nhiều chi tiết tưởng tượng kì ảo; sắp xếp tình tiết tự nhiên, khéo léo; kết cấu hai tuyến nhân vật thiện – ác đối lập; kết thúc có hậu.

II. Trước khi đọc

Câu 1 (trang 25 SGK)

Trong thế giới tưởng tượng, những con vật kì ảo thường được hình dung là có nhiều đặc điểm kì lạ, biết nói tiếng người, có nhiều phép thần thông, biến hóa, có thể hại người hoặc giúp ích cho người. Việc sáng tạo ra những con vật kì ảo thường đem lại sự hấp dẫn, thú vị cho câu chuyện. Hãy tưởng tượng, vẽ một con vật kì ảo và giới thiệu về con vật đó.

• Cách 1: Em tưởng tượng ra một con rồng thần mình dài, vảy vàng óng ánh, biết bay và phun ra mây mưa. Rồng thần hiền lành, thường giúp dân làng có mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
• Cách 2: Em hình dung một con rùa thần khổng lồ, mai xanh biếc, sống nghìn năm dưới đáy hồ. Rùa thần biết nói tiếng người và thường hiện lên giúp đỡ những người tốt bụng, ban cho họ vật báu.
• Cách 3: Em vẽ một con chim phượng hoàng lửa lông đỏ rực, đuôi dài như dải lụa. Mỗi khi cất tiếng hót, phượng hoàng có thể chữa lành bệnh tật và xua tan bóng tối.

Câu 2 (trang 25 SGK)

Em cũng có thể làm tương tự với việc tưởng tượng ra các đồ vật kì ảo. Trình bày về đặc điểm và chức năng của đồ vật đó.

• Cách 1: Em tưởng tượng một cây bút thần: vẽ vật gì thì vật ấy biến thành thật. Cây bút giúp người nghèo có cơm ăn áo mặc và trừng trị kẻ tham lam.
• Cách 2: Em hình dung một chiếc đèn thần: chỉ cần xoa nhẹ là một vị thần hiện ra, thực hiện những điều ước tốt đẹp cho người sở hữu nó.
• Cách 3: Em nghĩ đến một đôi hia bảy dặm: ai đi vào sẽ bước một bước là vượt qua bảy dặm đường, giúp con người đi khắp nơi cứu giúp mọi người thật nhanh chóng.

III. Đọc văn bản (Trong khi đọc)

Dự đoán (trang 26 SGK)

Điều gì sẽ xảy ra tiếp sau đó?

Khi Thạch Sanh về sống cùng mẹ con Lý Thông, nhiều chuyện không hay sẽ xảy đến với chàng, bởi Lý Thông kết nghĩa anh em với Thạch Sanh không phải vì tình cảm chân thành mà vì thấy chàng khỏe mạnh, muốn lợi dụng sức của chàng.

Tưởng tượng (trang 28 SGK)

Thế giới do vua Thủy Tề cai trị có những đặc điểm gì?

Thế giới do vua Thủy Tề cai trị là Thủy phủ — dinh thự ở dưới nước, một thế giới thần kì, có nhiều phép lạ. Đó còn là một thế giới giàu có và trọng ân nghĩa: vua Thủy Tề sung sướng được gặp lại con, đãi Thạch Sanh rất hậu và biếu rất nhiều vàng bạc để tạ ơn.

IV. Sau khi đọc

Câu 1 (trang 30 SGK)

Em có thích truyện Thạch Sanh không? Vì sao?

• Cách 1: Em rất thích truyện Thạch Sanh, vì truyện có nhiều chi tiết kì ảo hấp dẫn (cung tên vàng, đàn thần, niêu cơm thần) và mang đến bài học sâu sắc: người hiền lành sẽ được đền đáp, kẻ gian ác sẽ bị trừng trị.
• Cách 2: Em thích truyện này vì nhân vật Thạch Sanh vừa dũng cảm, tài giỏi lại nhân hậu, khoan dung. Đọc truyện, em được tiếp thêm niềm tin vào lẽ công bằng và cái thiện trong cuộc sống.
• Cách 3: Em thích truyện Thạch Sanh bởi cốt truyện li kì, nhiều thử thách gay cấn, đồng thời thể hiện được ước mơ đẹp đẽ của nhân dân về một xã hội công bằng, hòa bình.

Câu 2 (trang 30 SGK)

Gia cảnh của Thạch Sanh có gì đặc biệt?

Gia cảnh của Thạch Sanh rất đặc biệt: chàng mồ côi cả cha lẫn mẹ từ sớm, đơn độc không người thân thích (tứ cố vô thân), sống lủi thủi một mình trong túp lều cũ dựng dưới gốc đa. Cả gia tài chỉ có một lưỡi búa, hằng ngày phải lên rừng đốn củi để kiếm sống.

Giải thích nhanh: cách xây dựng nhân vật xuất thân nghèo khổ, thấp hèn là motip quen thuộc của truyện cổ tích, nhằm cất lên tiếng nói cảm thông và gửi gắm ước mơ đổi đời cho những con người bất hạnh.

Câu 3 (trang 30 SGK)

Truyện Thạch Sanh có những con vật kì ảo nào? Chúng có đặc điểm gì khác thường?

Truyện có hai con vật kì ảo là trăn tinh và đại bàng:

• Trăn tinh: một con trăn đã tu luyện thành yêu quái khổng lồ, có nhiều phép lạ, biết tàng hình, thường ăn thịt người khiến cả vùng khiếp sợ, quan quân nhiều lần vây bắt mà không trừ được.
• Đại bàng: vốn là một con yêu tinh ở trên núi, có nhiều phép lạ, mỏ và vuốt sắc nhọn, sức mạnh ghê gớm, dám quắp công chúa đi ngay giữa ban ngày.

→ Điểm chung: cả hai đều là loài vật khác thường, hung dữ, độc ác, đại diện cho cái ác gây tai họa cho con người; chúng đều bị Thạch Sanh tiêu diệt, qua đó làm nổi bật phẩm chất và tài năng của người dũng sĩ.

Câu 4 (trang 30 SGK)

Sau khi được Lý Thông kéo lên từ hang của đại bàng và đưa trở lại cung, công chúa đã bị câm. Theo em, điều gì sẽ xảy ra nếu công chúa không bị như vậy?

• Cách 1: Nếu công chúa không bị câm, nàng sẽ lập tức kể cho nhà vua nghe sự thật: chính Thạch Sanh đã cứu mình còn Lý Thông là kẻ cướp công, lấp cửa hang hãm hại chàng. Khi ấy Lý Thông sẽ bị vạch mặt ngay, Thạch Sanh được minh oan sớm và câu chuyện kết thúc nhanh, mất đi phần kịch tính.
• Cách 2: Nếu công chúa vẫn nói được, có lẽ Thạch Sanh đã không phải chịu cảnh tù oan, không có dịp gảy đàn thần trong ngục. Như vậy, những chi tiết hấp dẫn nhất của truyện (tiếng đàn giải oan, niêu cơm thần) sẽ không xuất hiện, truyện kém hấp dẫn hơn nhiều.
• Cách 3: Theo em, chi tiết công chúa bị câm là một dụng ý nghệ thuật. Nếu nàng không bị câm thì mâu thuẫn được giải quyết quá dễ dàng; nhờ nàng bị câm mà tiếng đàn của Thạch Sanh mới có cơ hội cất lên, vừa chữa bệnh cho công chúa vừa minh oan cho chàng, khiến mạch truyện thêm li kì và ý nghĩa.

Câu 5 (trang 30 SGK)

Truyện Thạch Sanh có nhiều đồ vật kì ảo. Hãy kể tên các đồ vật đó và nêu đặc điểm, tác dụng của chúng.

Truyện có hai đồ vật kì ảo tiêu biểu:

• Cây đàn thần: vừa là nhạc cụ, vừa là một thứ vũ khí đặc biệt. Tiếng đàn giúp Thạch Sanh được giải oan, chữa khỏi bệnh câm cho công chúa và vạch mặt Lý Thông; sau đó còn khiến quân mười tám nước chư hầu bủn rủn tay chân, phải cuốn giáp xin hàng. Cây đàn tượng trưng cho công lí, cho tình yêu và tinh thần yêu chuộng hòa bình.
• Niêu cơm thần: niêu cơm bé xíu nhưng mấy vạn quân ăn mãi không hết, cứ vơi lại đầy. Niêu cơm thể hiện tấm lòng nhân đạo, khoan dung và ước mơ về cuộc sống ấm no, hòa bình của nhân dân.

→ Các đồ vật kì ảo góp phần tô đậm vẻ đẹp diệu kì của truyện và làm nổi bật khát vọng công lí, hòa bình.

Câu 6 (trang 30 SGK)

Trong truyện, hai nhân vật Thạch Sanh và Lý Thông luôn đối lập nhau về hành động. Lập bảng so sánh để thấy rõ sự đối lập đó. Qua đó, em có nhận xét gì về đặc điểm của hai nhân vật này?

Nhận xét: Hai nhân vật được xây dựng hoàn toàn đối lập, đại diện cho hai tuyến thiện – ác. Sự đối lập ấy làm nổi bật vẻ đẹp của Thạch Sanh và sự xấu xa của Lý Thông; đồng thời thể hiện quan niệm, ước mơ của nhân dân về đạo đức và công lí: cái thiện nhất định chiến thắng cái ác.

Câu 7 (trang 30 SGK)

Kết thúc truyện, Thạch Sanh được nhà vua gả công chúa và nhường ngôi. Qua cách kết thúc này, tác giả dân gian muốn thể hiện điều gì?

• Cách 1: Đây là một kết thúc có hậu: người tốt như Thạch Sanh được hưởng hạnh phúc xứng đáng, kẻ ác như mẹ con Lý Thông bị trừng trị. Qua đó, tác giả dân gian thể hiện ước mơ và niềm tin vào lẽ công bằng — “ở hiền gặp lành, ác giả ác báo”.
• Cách 2: Cách kết thúc cho thấy quan niệm đạo đức của nhân dân: người hiền lành, dũng cảm, có công với dân với nước thì xứng đáng được đền đáp bằng vinh hoa và hạnh phúc. Việc Thạch Sanh lên ngôi còn gửi gắm khát vọng về một người lãnh đạo tài đức, vì dân.
• Cách 3: Tác giả dân gian muốn khẳng định chiến thắng cuối cùng luôn thuộc về cái thiện và chính nghĩa. Phần thưởng dành cho Thạch Sanh chính là sự thể hiện ước mơ đổi đời của những con người lao động nghèo khổ trong xã hội xưa.

Câu 8 (trang 30 SGK)

Về kết cục của mẹ con Lý Thông, ở văn bản do Huỳnh Lý và Nguyễn Xuân Lân kể có chi tiết: “Mẹ con Lý Thông về quê đến nửa đường thì bị Thiên Lôi giáng sấm sét đánh chết, rồi bị hóa kiếp làm con bọ hung”. Bản của Anh Động (và nhân dân một số vùng Nam Bộ) kể: “Lý Thông được tha nhưng y về dọc đường mưa to, sấm sét đánh tan thây ra từng mảnh, mỗi mảnh hóa thành một con ễnh ương…”. Em có nhận xét gì về những cách kết thúc này?

• Cách 1: Cả hai cách kết thúc đều cho mẹ con Lý Thông bị trời trừng phạt và bị hóa kiếp thành con vật, thể hiện rõ quan niệm “ác giả ác báo” của nhân dân. Dù được Thạch Sanh tha tội (thể hiện lòng khoan dung của chàng), nhưng kẻ ác vẫn không thoát khỏi sự trừng phạt của công lí.
• Cách 2: Hai cách kết thúc về cơ bản giống nhau ở ý nghĩa, chỉ khác ở chi tiết hóa kiếp (bọ hung / ễnh ương). Việc tồn tại nhiều bản kể cho thấy đặc trưng của truyện cổ tích: được lưu truyền bằng miệng nên ở mỗi vùng miền lại có dị bản khác nhau.
• Cách 3: Theo em, cách kết thúc trong bản của Anh Động dữ dội và rùng rợn hơn (thây bị đánh tan thành nhiều mảnh), nên về mặt giáo dục có tính răn đe cao hơn. Cả hai kết thúc đều nhằm khẳng định: kẻ gian ác, vong ân bội nghĩa cuối cùng đều phải nhận lấy hậu quả thích đáng.

V. Viết kết nối với đọc

Dũng sĩ là người có lòng dũng cảm, chiến đấu diệt trừ cái ác, bảo vệ cuộc sống của cộng đồng. Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) kể về một dũng sĩ mà em gặp ngoài đời hoặc biết qua sách báo, truyện kể.

Cách 1 — Kể về một “dũng sĩ” đời thường:

Người dũng sĩ để lại trong em nhiều ấn tượng nhất là anh Nguyễn Ngọc Mạnh — người đã cứu sống một em bé rơi từ tầng cao chung cư. Anh chỉ là một người lao động bình thường, không hề có sức mạnh phi thường nào. Thế nhưng khi thấy em bé chới với trên ban công, anh đã không một chút đắn đo, lập tức trèo lên mái tôn để đỡ lấy em. Trong khoảnh khắc nguy hiểm ấy, lòng dũng cảm và tình thương con người đã thôi thúc anh hành động. Nhờ vậy, em bé được cứu sống trong gang tấc. Với em, anh chính là một người dũng sĩ thật sự giữa đời thường, dạy em bài học về lòng can đảm và sự tử tế.

Cách 2 — Kể về một dũng sĩ trong truyện kể:

Trong các truyện cổ tích đã đọc, Thạch Sanh là người dũng sĩ mà em yêu mến nhất. Chàng là một chàng trai nghèo, mồ côi nhưng vô cùng khỏe mạnh, dũng cảm và tốt bụng. Một mình chàng đã chém chết trăn tinh hung dữ, bắn hạ đại bàng khổng lồ để cứu công chúa và con vua Thủy Tề. Dù nhiều lần bị Lý Thông lừa gạt, hãm hại, Thạch Sanh vẫn giữ tấm lòng nhân hậu, sẵn sàng tha thứ cho kẻ ác. Đặc biệt, chàng còn dùng tiếng đàn và niêu cơm thần để thu phục quân mười tám nước chư hầu mà không cần đổ máu. Hình ảnh Thạch Sanh giúp em thêm tin yêu vào những con người dũng cảm, chính nghĩa và yêu chuộng hòa bình.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng