Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Kiến thức cần nhớ
Truyền thuyết là loại truyện dân gian kể về các sự kiện và nhân vật ít nhiều có liên quan đến lịch sử thông qua tưởng tượng, hư cấu. Một số yếu tố cơ bản của truyền thuyết:
- Chủ đề: thường kể về cuộc đời và chiến công của nhân vật lịch sử, hoặc giải thích nguồn gốc các phong tục, sản vật theo quan điểm của tác giả dân gian.
- Nhân vật chính: thường là những người anh hùng, mang nhiều đặc điểm kì lạ, phi thường.
- Cốt truyện: các sự kiện được kết nối với nhau theo trật tự thời gian và quan hệ nguyên nhân – kết quả.
- Lời kể: cô đọng, mang sắc thái trang trọng, ngợi ca.
- Yếu tố kì ảo: (lạ, không có thật) xuất hiện đậm nét nhằm tôn vinh, lí tưởng hóa nhân vật và chiến công của họ.
II. Hướng dẫn trả lời câu hỏi
Câu 1 (trang 21 SGK)
Thảo luận về các đặc điểm của truyền thuyết và hoàn thiện theo bảng mẫu sau.
| STT | Các yếu tố | Đặc điểm |
|---|---|---|
| 1 | Chủ đề | Kể về cuộc đời, chiến công của nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc sự vật, hiện tượng, phong tục; thường gắn với những sự kiện trọng đại của cộng đồng. |
| 2 | Nhân vật | Thường là người anh hùng; kết hợp những nét đời thường với những nét phi thường, kì ảo. |
| 3 | Cốt truyện | Các sự kiện được sắp xếp theo trật tự thời gian, kết nối bằng quan hệ nguyên nhân – kết quả; thường gồm ba phần: hoàn cảnh xuất hiện và thân thế, chiến công, kết cục. |
| 4 | Lời kể | Cô đọng, mang sắc thái trang trọng, ngợi ca; có dùng một số thủ pháp tạo ấn tượng về tính xác thực của câu chuyện. |
| 5 | Yếu tố kì ảo | Các chi tiết tưởng tượng, hoang đường (sự ra đời kì lạ, phép thuật, vật thần kì…) dùng để tôn vinh nhân vật và gửi gắm ước mơ, nguyện vọng của nhân dân. |
Câu 2 (trang 21 SGK)
Sưu tầm một số bản kể của các truyền thuyết đã học. So sánh và nêu nhận xét về sự giống và khác nhau (sự kiện, chi tiết…) giữa các bản kể.
Ví dụ với truyền thuyết Thánh Gióng — so sánh bản kể trong SGK (theo Lê Trí Viễn) với một bản kể dân gian khác:
Giống nhau:
- Đều kể về cùng một nhân vật và cốt truyện chính: Gióng ra đời kì lạ, lớn lên đánh giặc Ân, rồi bay về trời.
- Đều giữ những chi tiết, sự kiện cốt lõi: bà mẹ ướm vết chân lạ, tiếng nói đầu tiên xin đi đánh giặc, đòi ngựa sắt – roi sắt – giáp sắt, vươn vai thành tráng sĩ, nhổ tre đánh giặc.
Khác nhau:
- Một số chi tiết, địa danh được kể khác nhau: ví dụ về nơi Gióng vứt khúc roi gãy, nơi tắm mát trước khi bay về trời (làng Cáo, làng Xuân Tảo, Hồ Tây…).
- Cách gọi tên một số dấu tích, vũ khí có thể thay đổi (roi sắt / gươm sắt; tre đằng ngà / tre la ngà…).
- Lời văn, cách miêu tả chi tiết ở mỗi bản kể đậm – nhạt khác nhau.
Nhận xét: Các bản kể của một truyền thuyết thường thống nhất ở cốt truyện và những sự kiện chính, nhưng có thể khác nhau ở một số chi tiết phụ, tên gọi, địa danh. Đó là đặc trưng của văn học dân gian — được lưu truyền bằng miệng qua nhiều thế hệ, nhiều vùng miền nên sinh ra các dị bản.
Câu 3 (trang 21 SGK)
Tìm hiểu, giới thiệu một tác phẩm thơ hoặc vở kịch thể hiện nội dung truyện Thánh Gióng và nội dung truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh.
- Truyện Thánh Gióng đã được nhiều tác giả tái hiện trong thơ ca, tiêu biểu là bài thơ Ngẫm về Thánh Gióng (Võ Xuân Tửu). Bài thơ ca ngợi người anh hùng Gióng lớn lên từ cơm gạo của nhân dân, đánh giặc cứu nước vì dân chứ không màng danh lợi, rồi trở về trời và hóa thành bất tử trong lòng dân tộc.
- Truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh nổi tiếng nhất qua bài thơ cùng tên của Nguyễn Nhược Pháp (trích tập Ngày xưa). Bằng giọng thơ tươi tắn, hóm hỉnh và giàu hình ảnh, nhà thơ kể lại cuộc kén rể của vua Hùng và cuộc giao tranh giữa hai vị thần, đồng thời khắc họa ngoại hình đầy tưởng tượng của Sơn Tinh và Thủy Tinh (“Sơn Tinh có một mắt ở trán / Thủy Tinh râu ria quăn xanh rì…”).
(Em có thể tìm đọc trọn vẹn hai bài thơ trên bằng cách click vào link màu xanh để cảm nhận rõ hơn cách các nhà thơ sáng tạo lại từ truyền thuyết dân gian.)
Câu 4 (trang 21 SGK)
Theo em, vì sao hội thi thể thao trong nhà trường phổ thông thường được đặt tên là Hội khỏe Phù Đổng?
Hội thi thể thao trong nhà trường phổ thông thường được đặt tên là Hội khỏe Phù Đổng vì:
- Tên gọi lấy từ hình tượng Thánh Gióng — người làng Phù Đổng, biểu tượng cho sức khỏe, sức trẻ và tinh thần yêu nước.
- Đây là hội thi dành cho lứa tuổi thiếu niên, học sinh — chính là lứa tuổi của Gióng khi vươn vai trở thành tráng sĩ, mang ý nghĩa về sức trẻ vươn lên mạnh mẽ trong thời đại mới.
- Tên gọi vừa thể hiện đạo lí “uống nước nhớ nguồn”, tri ân người anh hùng dân tộc; vừa khích lệ thanh thiếu niên chăm rèn luyện thể thao, nâng cao sức khỏe để sau này góp sức xây dựng và bảo vệ đất nước.
Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng