I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri (1900 – 1944) là nhà văn lớn người Pháp, đồng thời là phi công và từng tham gia Chiến tranh thế giới thứ hai. Hầu hết tác phẩm của ông lấy cảm hứng từ những chuyến bay và cuộc sống người phi công. Ngòi bút của ông đậm chất trữ tình, trong trẻo, giàu cảm hứng lãng mạn. Ngoài kiệt tác Hoàng tử bé, ông còn có Bay đêm, Cõi người ta, Phi công thời chiến…

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Trích chương XXI của Hoàng tử bé (1943) — tác phẩm nổi tiếng nhất của tác giả, từng được bình chọn là tác phẩm văn học hay nhất thế kỉ XX của Pháp, dịch ra hơn 250 thứ tiếng.
• Thể loại: Truyện (có yếu tố đồng thoại — loài vật được nhân hóa).
• Ngôi kể: Toàn tác phẩm kể theo ngôi thứ nhất (nhân vật “tôi” — viên phi công); đoạn trích chủ yếu ghi lại cuộc đối thoại giữa hoàng tử bé và con cáo.

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (từ đầu → “mình chưa được cảm hóa”): Bối cảnh cuộc gặp gỡ giữa hoàng tử bé và con cáo.
• Phần 2 (tiếp → “duy nhất trên đời”): Cuộc trò chuyện và sự cảm hóa của hoàng tử bé dành cho cáo.
• Phần 3 (phần còn lại): Chia tay và những bài học về tình bạn.

4. Nội dung chính

Đoạn trích kể về cuộc gặp gỡ bất ngờ giữa hoàng tử bé và con cáo trên Trái Đất. Qua lời con cáo, tác phẩm nói lên ý nghĩa và cách thức chân chính để xây dựng một tình bạn: muốn có bạn thì phải “cảm hóa” — kiên nhẫn, dành thời gian và yêu thương chân thành. Từ đó, câu chuyện gửi gắm những bài học sâu sắc về tình bạn và cách nhìn cuộc sống bằng trái tim.

II. Trước khi đọc

Câu 1 (trang 21 SGK)

Hãy ghi lại một số từ miêu tả cảm xúc của em khi nghĩ về một người bạn thân. Điều gì khiến các em trở thành đôi bạn thân?

• Cách 1: Một số từ chỉ cảm xúc: vui vẻ, tin tưởng, gắn bó, biết ơn. Chúng em trở thành bạn thân vì có chung sở thích, hay giúp đỡ và chia sẻ buồn vui cùng nhau.
• Cách 2: Một số từ chỉ cảm xúc: ấm áp, an tâm, đồng cảm, quý mến. Chúng em thân nhau vì luôn hiểu, tôn trọng và ở bên nhau những lúc khó khăn.
• Cách 3: Một số từ chỉ cảm xúc: hạnh phúc, thân thiết, tự hào. Chúng em trở thành đôi bạn thân nhờ cùng học, cùng chơi và có nhiều kỉ niệm chung.

Câu 2 (trang 21 SGK)

Em và người bạn thân ấy đã làm quen với nhau như thế nào?

• Cách 1: Chúng em ngồi cùng bàn từ lớp 1, hay giúp nhau học bài rồi dần trở nên thân thiết.
• Cách 2: Bạn ấy là hàng xóm của em, chúng em chơi cùng nhau từ nhỏ và lớn lên lại học chung trường.
• Cách 3: Chúng em quen nhau trong một buổi học nhóm, thấy hợp tính nên ngày càng gắn bó.

III. Đọc văn bản (Trong khi đọc)

Theo dõi 1 (trang 21 SGK)

Những lời đối thoại giữa hoàng tử bé và cáo.

Đó là cuộc trò chuyện làm quen của hai nhân vật xa lạ lần đầu gặp nhau: lời lẽ lịch sự, dè dặt rồi dần cởi mở, xoay quanh việc “cảm hóa” và mong muốn kết bạn.

Theo dõi 2 (trang 21 SGK)

Chú ý từ “cảm hóa” mỗi khi nó xuất hiện.

Từ “cảm hóa” được lặp lại nhiều lần, xuyên suốt cuộc trò chuyện → đây là từ khóa, là vấn đề trung tâm mà tác giả muốn gửi gắm.

Theo dõi 3 (trang 23 SGK)

Cảm nhận khác nhau của cáo về tiếng những bước chân và về cánh đồng lúa mì.

• Tiếng bước chân: bước chân người khác chỉ khiến cáo trốn vào lòng đất; còn bước chân của hoàng tử bé sẽ gọi cáo ra khỏi hang, như tiếng nhạc.
• Cánh đồng lúa mì: vốn vô nghĩa với cáo (vì cáo không ăn bánh mì); nhưng nếu được cảm hóa, màu vàng óng của lúa mì sẽ gợi nhớ mái tóc vàng của hoàng tử bé, trở nên đáng yêu.

Theo dõi 4 (trang 24 SGK)

Cáo đã chỉ cho hoàng tử bé cách “cảm hóa” mình như thế nào?

Cần phải rất kiên nhẫn: trước tiên ngồi xa nhau một chút trên cỏ, không nói gì (vì “lời nói là nguồn gốc của mọi sự hiểu lầm”), chỉ lặng lẽ liếc nhìn nhau; rồi mỗi ngày ngồi xích lại gần hơn.

Theo dõi 5 (trang 24 SGK)

Điều gì khiến những bông hồng trên Trái Đất và bông hồng của hoàng tử bé khác hẳn nhau?

Những bông hồng trên Trái Đất chưa được ai cảm hóa và cũng chưa cảm hóa ai nên giống hệt mọi bông hồng khác. Còn bông hồng của hoàng tử bé được cậu dành thời gian chăm sóc, yêu thương (“cảm hóa”) nên trở thành duy nhất trên đời.

Theo dõi 6 (trang 24 SGK)

Hoàng tử bé đã nhắc lại lời nói nào của cáo?

Hoàng tử bé nhắc lại: “Điều cốt lõi vô hình trong mắt trần.”

IV. Sau khi đọc

Câu 1 (trang 26 SGK)

Hoàng tử bé đến từ đâu và gặp cáo trong hoàn cảnh nào?

• Hoàng tử bé đến từ một hành tinh khác (tiểu tinh cầu B612); cậu rời hành tinh của mình, đi qua nhiều hành tinh rồi đáp xuống Trái Đất.
• Cậu gặp cáo khi đang đi tìm con người, tìm bạn bè. Lúc ấy cậu đang buồn bã, thất vọng vì vừa phát hiện cả một vườn hồng trên Trái Đất, ngỡ rằng bông hồng của mình không còn là duy nhất.

Câu 2 (trang 26 SGK)

Từ cảm hóa xuất hiện bao nhiêu lần trong đoạn trích? Qua những lời giải thích của cáo, em hiểu cảm hóa nghĩa là gì?

Số lần xuất hiện

Từ “cảm hóa” xuất hiện 15 lần trong đoạn trích. (Một vài tài liệu đếm 13 lần do cách tính khác nhau, nhưng 15 là con số được dùng phổ biến.)

Nghĩa của từ “cảm hóa”

Theo lời cáo, “cảm hóa” nghĩa là “làm cho gần gũi hơn”: dùng tình cảm, sự quan tâm chân thành, dành thời gian kiên nhẫn để tìm hiểu và gắn bó với nhau, khiến hai bên trở nên cần đến nhau và trở thành “duy nhất” với nhau.

Giải thích nhanh: ở đây “cảm hóa” không mang nghĩa thuần hóa hay dạy bảo, mà là sự kết nối yêu thương, làm cho nhau trở nên đặc biệt.

Câu 3 (trang 26 SGK)

Điều gì ở hoàng tử bé khiến cáo thiết tha mong được kết bạn với cậu?

• Cách 1: Vì hoàng tử bé dễ thương, không phải thợ săn nên không làm hại cáo; trong khi cuộc sống của cáo lại đơn điệu, buồn chán (“mình săn gà, con người săn mình…”). Kết bạn với cậu sẽ khiến đời cáo “được chiếu sáng”.
• Cách 2: Giữa cuộc sống tẻ nhạt, nơi mọi thứ đều giống nhau, cáo khao khát một mối quan hệ đặc biệt. Hoàng tử bé hiền lành, chân thành nên cáo tha thiết mong được cậu cảm hóa.
• Cách 3: Cáo nhận ra hoàng tử bé đang cô đơn đi tìm bạn, còn mình cũng cô đơn; cả hai đều cần nhau, vì thế cáo mong được kết bạn cùng cậu.

Câu 4 (trang 26 SGK)

Nếu được hoàng tử bé “cảm hóa”, cuộc sống của cáo sẽ thay đổi như thế nào? Qua đó, em cảm nhận được ý nghĩa gì của tình bạn?

Cuộc sống của cáo sẽ thay đổi

Đời cáo sẽ “được chiếu sáng”: bước chân của hoàng tử bé sẽ gọi cáo ra khỏi hang như một tiếng nhạc; màu vàng óng của lúa mì (vốn vô nghĩa) sẽ gợi nhớ mái tóc vàng của bạn. Mọi thứ xung quanh cáo trở nên ấm áp và ý nghĩa hơn.

Ý nghĩa của tình bạn

• Cách 1: Tình bạn làm cho thế giới của ta tươi đẹp, ý nghĩa hơn, khiến cả những điều bình thường cũng trở nên đặc biệt.
• Cách 2: Tình bạn chân thành xua tan nỗi cô đơn, đem lại niềm vui và sự gắn bó; ta cảm nhận tình bạn bằng chính trái tim mình.
• Cách 3: Có một người bạn nghĩa là có một người khiến mình trở nên “duy nhất”, khiến cuộc sống trở nên đáng sống hơn.

Câu 5 (trang 26 SGK)

Khi chia tay hoàng tử bé, cáo đã có những cảm xúc gì? Những cảm xúc ấy có khiến cáo hối tiếc về việc kết bạn với hoàng tử bé không?

• Cảm xúc: Cáo buồn bã, lưu luyến, thậm chí “sẽ khóc mất” khi phải xa hoàng tử bé.
• Có hối tiếc không: Cáo không hề hối tiếc. Dù buồn, cáo vẫn thấy mình “được” — bởi “còn có màu lúa mì” mãi gợi nhớ về bạn. Tình bạn đã để lại cho cáo những kỉ niệm và ý nghĩa đẹp đẽ, nên việc kết bạn là hoàn toàn xứng đáng.

Câu 6 (trang 26 SGK)

Hoàng tử bé đã nhắc lại những lời nói nào của cáo “để cho nhớ”? Nêu cảm nhận của em về ý nghĩa của một trong những lời nói đó.

Những lời được nhắc lại

• “Điều cốt lõi vô hình trong mắt trần.”
• “Chính thời gian mà mình bỏ ra cho bông hồng của mình…”
• “Mình có trách nhiệm với bông hồng của mình…”

Cảm nhận (chọn một lời)

• Cách 1 — về “điều cốt lõi vô hình trong mắt trần”: những điều quý giá nhất như tình yêu, tình bạn không thể nhìn thấy bằng mắt thường mà phải cảm nhận bằng trái tim.
• Cách 2 — về “thời gian bỏ ra cho bông hồng”: điều khiến một người hay một vật trở nên quan trọng chính là thời gian và sự quan tâm mà ta dành cho họ.
• Cách 3 — về “trách nhiệm với bông hồng”: khi đã yêu thương, gắn bó với ai, ta phải có trách nhiệm gìn giữ, không được bỏ rơi họ.

Câu 7 (trang 26 SGK)

Cáo đã chia sẻ với hoàng tử bé nhiều bài học về tình bạn. Em thấy bài học nào gần gũi và có ý nghĩa nhất với chính mình?

• Cách 1: Em tâm đắc nhất bài học “người ta chỉ thấy rõ với trái tim” — phải dùng tấm lòng chân thành để cảm nhận và thấu hiểu bạn bè, đừng vội đánh giá qua vẻ bề ngoài.
• Cách 2: Em thấy ý nghĩa nhất là bài học về sự “cảm hóa” — muốn có một người bạn, ta phải kiên nhẫn, dành thời gian và chân thành làm quen, vun đắp.
• Cách 3: Với em, gần gũi nhất là bài học “phải có trách nhiệm với những gì mình đã cảm hóa” — đã là bạn thì phải trân trọng, gìn giữ và không bỏ rơi nhau.

Câu 8 (trang 26 SGK)

Theo em, nhân vật cáo có phải là một nhân vật của truyện đồng thoại không? Vì sao?

Giải thích nhanh: truyện đồng thoại là thể loại văn học cho thiếu nhi, lấy loài vật (hoặc cây cỏ, đồ vật) làm nhân vật, được nhân hóa để mang đặc điểm con người nhưng vẫn giữ những nét vốn có của loài vật.

Theo em, nhân vật cáo là một nhân vật của truyện đồng thoại, vì:

• Cáo được nhân hóa: biết nói, biết suy nghĩ, có cảm xúc và khao khát tình bạn như con người.
• Cáo vẫn giữ những đặc điểm thật của loài cáo: săn gà, sợ thợ săn, trốn vào hang.
• Câu chuyện hướng tới đối tượng thiếu nhi, gửi gắm bài học nhẹ nhàng, gần gũi.

V. Viết kết nối với đọc

Tưởng tượng và viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) miêu tả cảm xúc của nhân vật cáo sau khi từ biệt hoàng tử bé.

Đoạn văn tham khảo:

Khi bóng hoàng tử bé khuất dần phía chân trời, lòng cáo nghẹn lại, hai mắt cay cay. Nó ngồi lặng bên cánh đồng lúa mì, nhớ tiếng bước chân quen thuộc từng gọi mình ra khỏi hang như một khúc nhạc. Cáo buồn vì phải xa người bạn duy nhất, nhưng trong nỗi buồn ấy vẫn ánh lên một niềm hạnh phúc dịu dàng. Từ nay, mỗi lần ngọn gió lùa qua đồng lúa vàng óng, cáo lại như thấy mái tóc của cậu bé hiện về. Nó khẽ mỉm cười, bởi dù phải chia xa, tình bạn ấy đã khiến cả thế giới của nó được chiếu sáng. Cáo thầm hứa sẽ mãi nhớ và trân trọng những ngày tháng được cảm hóa. “Cảm ơn cậu, hoàng tử bé,” cáo thì thầm trong gió.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng