I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Mai Văn Phấn sinh năm 1955, quê ở Ninh Bình. Ông sáng tác thơ và viết tiểu luận phê bình. Thơ Mai Văn Phấn rất phong phú về đề tài, có nhiều cách tân về nội dung và nghệ thuật; một số bài thơ của ông đã được dịch ra nhiều thứ tiếng.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: bài thơ Con chào mào được trích trong tập Bầu trời không mái che (NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2010).
• Thể loại: thơ tự do.

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (khổ 1): Hình ảnh và tiếng hót của con chào mào.
• Phần 2 (khổ 2, 3, 4): Suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật “tôi” muốn giữ con chim ở lại bên mình.
• Phần 3 (còn lại): Hình ảnh và tiếng chim chào mào được nhân vật “tôi” lưu giữ trong kí ức.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Bài thơ miêu tả vẻ đẹp của con chim chào mào, qua đó thể hiện vẻ đẹp của thiên nhiên và tình yêu, sự trân trọng của con người dành cho thiên nhiên.
• Nghệ thuật: thể thơ tự do phù hợp với mạch cảm xúc; sử dụng điệp ngữ (chuỗi âm thanh triu… uýt… huýt… tu hìu…) để nhấn mạnh vẻ đẹp tiếng hót và làm nổi bật cảm xúc của chủ thể trữ tình.

II. Trả lời câu hỏi

Câu 1 (trang 76 SGK)

Em có thể tưởng tượng, hình dung những hình ảnh gì khi đọc ba dòng thơ đầu?

• Cách 1: Em hình dung một chú chim chào mào lông điểm đốm trắng, chiếc mào đỏ rực, đang say sưa cất tiếng hót lảnh lót trên một cành cây cao chót vót, giữa khung cảnh thiên nhiên trong trẻo, bình yên.
• Cách 2: Em tưởng tượng ra một buổi sáng thanh bình nơi làng quê: trên ngọn cây cao, chú chào mào xinh đẹp đang hót vang những âm thanh trong veo, khiến cả không gian bừng sức sống.
• Cách 3: Trước mắt em hiện lên hình ảnh chú chim nhỏ với bộ lông rực rỡ đậu trên cành cao, tiếng hót “triu… uýt… huýt… tu hìu…” ngân nga, gợi vẻ đẹp tự do, tươi vui của thiên nhiên.

Câu 2 (trang 76 SGK)

Hãy nêu những ý nghĩ, cảm xúc của nhân vật “tôi” khi “vội vẽ chiếc lồng trong ý nghĩ”.

Khi “vội vẽ chiếc lồng trong ý nghĩ”, nhân vật “tôi” thể hiện sự yêu thích, say mê trước vẻ đẹp và tiếng hót của con chào mào. Vì quá thích nên “tôi” muốn giữ con chim lại cho riêng mình, sợ nó bay đi mất. “Chiếc lồng” chính là khao khát níu giữ, “độc chiếm” vẻ đẹp ấy — một cảm xúc rất tự nhiên của con người trước cái đẹp.

Câu 3 (trang 76 SGK)

Vì sao lúc đầu, nhân vật “tôi” “sợ chim bay đi” nhưng kết thúc bài thơ lại khẳng định: Chẳng cần chim lại bay về / Tiếng hót ấy giờ tôi nghe rất rõ?

• Cách 1: Lúc đầu, “tôi” sợ chim bay đi vì muốn giữ vẻ đẹp ấy cho riêng mình. Về sau, “tôi” hiểu rằng chào mào là một phần của thiên nhiên, thuộc về bầu trời tự do; tiếng hót đã in sâu trong tâm hồn nên “tôi” không cần níu giữ nữa mà vẫn nghe được rất rõ.
• Cách 2: Sự thay đổi cho thấy nhân vật “tôi” đã trưởng thành trong cách yêu cái đẹp: từ chỗ muốn chiếm giữ chuyển sang trân trọng và để cho con chim được tự do. Vẻ đẹp thiên nhiên một khi đã được yêu thương thật sự thì sẽ sống mãi trong kí ức.
• Cách 3: Vì tình yêu thiên nhiên chân thành, “tôi” nhận ra giữ con chim trong lồng (dù chỉ là chiếc lồng tưởng tượng) là ích kỉ. Khi để chim bay về với tự do, “tôi” lại thấy hạnh phúc và tiếng hót vẫn vang vọng rõ ràng trong tâm tưởng.

Câu 4 (trang 76 SGK)

Dòng thơ nào được lặp lại trong bài thơ? Theo em, việc lặp lại như vậy có tác dụng gì?

• Dòng thơ được lặp lại: triu… uýt… huýt… tu hìu… (xuất hiện hai lần — ở đầu và gần cuối bài thơ).
• Tác dụng: việc lặp lại tạo nên kết cấu vòng tròn (đầu cuối tương ứng) cho bài thơ; gợi cảm giác tiếng chim ngân vang, lan tỏa, sống mãi trong tâm hồn nhân vật “tôi”. Tuy là cùng một chuỗi âm thanh nhưng lần sau gợi cảm xúc trọn vẹn hơn, cho thấy “tôi” đã thực sự lưu giữ được vẻ đẹp của thiên nhiên trong kí ức.

Giải thích nhanh: việc lặp lại một dòng thơ là biện pháp điệp ngữ, dùng để nhấn mạnh và tạo nhạc điệu, sự liên kết cho bài thơ.

III. Viết kết nối với đọc

Câu 5 (trang 76 SGK)

Con chim chào mào đã bay đi rồi nhưng nhân vật “tôi” vẫn có thể nghe “rất rõ” tiếng chim hót. Viết một đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) miêu tả một hình ảnh thiên nhiên tươi đẹp được em lưu giữ trong kí ức.

Đoạn văn tham khảo:

Hình ảnh thiên nhiên tươi đẹp mãi in đậm trong kí ức em là cánh đồng lúa chín quê nội vào một buổi sáng mùa thu. Cả cánh đồng trải ra một màu vàng óng, trĩu nặng những bông lúa mẩy tròn. Nắng sớm dịu dàng rải xuống, làm mặt ruộng lấp lánh như dát vàng. Mỗi khi cơn gió nhẹ thổi qua, những bông lúa lại rung rinh, dập dờn như những đợt sóng nối nhau chạy mãi tới chân trời. Trong không gian thoang thoảng mùi hương lúa mới ngọt ngào, ngai ngái mà thân thương đến lạ. Đâu đó vang lên tiếng chim ríu rít và tiếng cười nói rộn ràng của các bác nông dân đi gặt. Khung cảnh bình yên ấy đã nuôi dưỡng tuổi thơ em và sẽ theo em đi suốt cuộc đời.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng