Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Lý thuyết trọng tâm
1. Cụm động từ
- Khái niệm: cụm động từ là tổ hợp từ gồm một động từ trung tâm và một số từ ngữ phụ thuộc bổ nghĩa cho nó.
- Cấu tạo (dạng đầy đủ): gồm ba phần – phần phụ trước, động từ trung tâm, phần phụ sau.
- Phần phụ trước thường bổ sung ý nghĩa: thời gian, sự khẳng định, phủ định, tiếp diễn… (đã, sẽ, đang, không, vẫn…).
- Phần phụ sau thường bổ sung ý nghĩa: đối tượng, địa điểm, thời gian… của hành động.
Ví dụ: không / mặc / áo rét – trung tâm là mặc; không (phủ định) đứng trước; áo rét (đối tượng) đứng sau.
2. Cụm tính từ
- Khái niệm: cụm tính từ là tổ hợp từ gồm một tính từ trung tâm và một số từ ngữ phụ thuộc bổ nghĩa cho nó.
- Cấu tạo (dạng đầy đủ): gồm ba phần — phần phụ trước, tính từ trung tâm, phần phụ sau.
- Phần phụ trước thường bổ sung ý nghĩa: mức độ, thời gian, sự tiếp diễn… (rất, hơi, vẫn, còn…).
- Phần phụ sau thường bổ sung ý nghĩa: phạm vi, mức độ, sự so sánh… (quá, lắm, hơn mọi hôm…).
Ví dụ: vẫn / rét / quá – trung tâm là rét; vẫn (tiếp diễn) đứng trước; quá (mức độ) đứng sau.
II. Hướng dẫn trả lời câu hỏi
Cụm động từ
Câu 1 (trang 74 SGK)
Tìm một cụm động từ trong truyện Gió lạnh đầu mùa. Từ động từ trung tâm của cụm từ đó, hãy tạo ra ba cụm động từ khác.
- Cụm động từ trong văn bản: chơi cỏ gà ở ngoài cánh đồng.
- Động từ trung tâm: chơi.
- Ba cụm động từ khác (từ động từ chơi):
- đang chơi ở ngoài sân
- sẽ chơi kéo co với các bạn
- chơi trốn tìm rất vui
Câu 2 (trang 74 SGK)
Tìm cụm động từ trong những câu sau. Xác định động từ trung tâm và những ý nghĩa mà động từ đó được bổ sung.
a. Nhìn ra ngoài sân, Sơn thấy đất khô trắng.
b. Mẹ Sơn lật cái vỉ buồm, lục đống quần áo rét.
c. Với lòng ngây thơ của tuổi trẻ, chị Lan hăm hở chạy về nhà lấy áo.
| Câu | Cụm động từ | Động từ trung tâm | Ý nghĩa được bổ sung |
|---|---|---|---|
| a | nhìn ra ngoài sân; thấy đất khô trắng | nhìn; thấy | hướng, địa điểm của hành động nhìn; đối tượng của hành động thấy |
| b | lật cái vỉ buồm; lục đống quần áo rét | lật; lục | đối tượng của hành động lật, lục |
| c | hăm hở chạy về nhà lấy áo | chạy | cách thức, hướng, địa điểm của hành động chạy |
Câu 3 (trang 74 SGK)
Trong truyện ngắn Gió lạnh đầu mùa, Thạch Lam thường sử dụng kiểu câu có vị ngữ là một chuỗi cụm động từ, chẳng hạn: “Mẹ Sơn nghe thấy, đặt chén nước chè xuống, bảo chị Lan”. Hãy tìm thêm trong văn bản này hai câu có vị ngữ là một chuỗi cụm động từ và cho biết tác dụng của cách diễn đạt đó.
- Hai câu (ví dụ):
- Chị Sơn và mẹ Sơn đã trở dậy, đang ngồi quạt hỏa lò để pha nước chè uống.
- Sơn lo quá, sắp ăn, bỏ đũa đứng dậy, van.
- Tác dụng: kiểu câu có vị ngữ là một chuỗi cụm động từ giúp thông báo một chuỗi hành động kế tiếp nhau (câu 1) hoặc thể hiện quan hệ nguyên nhân – kết quả (câu 2: vì lo quá nên bỏ đũa đứng dậy, van). Nhờ vậy, câu văn diễn tả được hành động, tâm lí nhân vật một cách liền mạch, sinh động.
Giải thích nhanh: “chuỗi cụm động từ” là nhiều cụm động từ nối tiếp trong cùng một vị ngữ, cùng nói về một chủ ngữ.
Cụm tính từ
Câu 4 (trang 74 SGK)
Tìm một cụm tính từ trong truyện ngắn Gió lạnh đầu mùa. Từ tính từ trung tâm của cụm từ đó, hãy tạo ra ba cụm tính từ khác.
- Cụm tính từ trong văn bản: đã cũ (chiếc áo bông đã cũ).
- Tính từ trung tâm: cũ.
- Ba cụm tính từ khác (từ tính từ cũ):
- chưa cũ lắm
- cũ quá rồi
- rất cũ kĩ
Câu 5 (trang 74 SGK)
Tìm một cụm tính từ trong những câu sau. Xác định tính từ trung tâm và những ý nghĩa mà tính từ đó được bổ sung.
a. Nhưng chân trời trong hơn mọi hôm, những làng ở xa, Sơn thấy rõ như gần.
b. Sơn bấy giờ mới nhớ ra là mẹ cái Hiên rất nghèo, chỉ có nghề đi mò cua bắt ốc thì còn lấy đâu ra tiền mà sắm áo cho con nữa.
| Câu | Cụm tính từ | Tính từ trung tâm | Ý nghĩa được bổ sung |
|---|---|---|---|
| a | trong hơn mọi hôm | trong | phần phụ sau bổ sung ý nghĩa so sánh |
| b | rất nghèo | nghèo | phần phụ trước bổ sung ý nghĩa chỉ mức độ |
Câu 6 (trang 75 SGK)
Các câu sau có vị ngữ là một tính từ. Hãy mở rộng vị ngữ thành cụm tính từ:
a. Trời rét.
b. Tòa nhà cao.
c. Cô ấy đẹp.
- a. Trời rét → Trời rét hơn mọi hôm. (hoặc: rét quá, rét như cắt da)
- b. Tòa nhà cao → Tòa nhà cao lênh khênh. (hoặc: cao quá, cao vút lên trời)
- c. Cô ấy đẹp → Cô ấy đẹp vô cùng. (hoặc: rất đẹp, đẹp dịu dàng)
Giải thích nhanh: để mở rộng vị ngữ thành cụm tính từ, ta thêm phần phụ trước (chỉ mức độ, tiếp diễn: rất, vẫn…) và/hoặc phần phụ sau (chỉ mức độ, so sánh: quá, lắm, hơn mọi hôm…) cho tính từ trung tâm.
III. Vận dụng
Hãy tưởng tượng và viết đoạn văn (5 – 7 câu) về cảnh Sơn và Lan cho Hiên chiếc áo bông cũ, trong đoạn văn có ít nhất một cụm động từ và một cụm tính từ làm thành phần vị ngữ của câu.
Đoạn văn tham khảo:
Buổi sáng hôm ấy, trời vẫn rét buốt như cắt da cắt thịt. Nhìn thấy bé Hiên co ro bên cột quán trong manh áo rách, hai chị em Sơn động lòng thương vô cùng. Chị Lan vội vàng chạy về nhà lấy chiếc áo bông cũ của em Duyên mang ra cho bạn. Khi khoác chiếc áo ấm lên người Hiên, gương mặt cô bé rạng rỡ hẳn lên. Đứng lặng nhìn bạn, Sơn thấy trong lòng ấm áp, vui vui. Hóa ra, cho đi một chút yêu thương cũng đủ làm tan đi cái lạnh của ngày đầu đông.
Chú thích:
- Cụm động từ làm vị ngữ: vội vàng chạy về nhà lấy chiếc áo bông cũ của em Duyên; thấy trong lòng ấm áp, vui vui.
- Cụm tính từ làm vị ngữ: vẫn rét buốt như cắt da cắt thịt; động lòng thương vô cùng; rạng rỡ hẳn lên.
Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng