I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Tạ Duy Anh sinh năm 1959, quê ở Hà Tây (nay thuộc Hà Nội). Ông là cây bút nổi lên trong thời kì đổi mới văn học những năm 1980. Truyện viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh trong sáng, đậm chất thơ và giàu ý nghĩa nhân văn.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: In trong tập Bản nhạc con đà điểu (NXB Kim Đồng, Hà Nội, 2016). Truyện từng đoạt giải Nhì trong cuộc thi viết “Tương lai vẫy gọi” của báo Thiếu niên Tiền phong.
• Thể loại: truyện ngắn.
• Ngôi kể: ngôi thứ nhất — người kể chuyện là người anh trai của Kiều Phương, xưng “tôi”.
• Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp miêu tả.
• Nhân vật: người anh, Kiều Phương (Mèo), bố, mẹ, chú Tiến Lê, bé Quỳnh. Trong đó, người anh là nhân vật trung tâm (truyện tập trung diễn tả tâm trạng của người anh); Kiều Phương được khắc họa qua cái nhìn của người anh.

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (từ đầu → “vui lắm”): Giới thiệu về em gái Kiều Phương (Mèo).
• Phần 2 (tiếp → “để nó phát huy tài năng”): Tài năng hội họa của Mèo được mọi người phát hiện.
• Phần 3 (còn lại): Diễn biến tâm trạng của người anh, đặc biệt khi đứng trước bức tranh đoạt giải.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Qua câu chuyện về người anh và cô em gái có tài năng hội họa, truyện cho thấy tình cảm trong sáng, hồn nhiên và lòng nhân hậu của người em đã giúp người anh nhận ra phần hạn chế ở chính mình.
• Nghệ thuật: ngôi kể thứ nhất tự nhiên, chân thực; nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật tinh tế, sắc sảo.

II. Trả lời câu hỏi (Sau khi đọc)

Câu 1 (trang 51 SGK)

Trong truyện ngắn Bức tranh của em gái tôi, người kể chuyện là ai, xuất hiện ở ngôi thứ mấy?

Người kể chuyện là người anh trai của Kiều Phương, xuất hiện ở ngôi thứ nhất (xưng “tôi”). Cách kể này khiến câu chuyện trở nên chân thực, tự nhiên và giúp bộc lộ trực tiếp những diễn biến tâm lí, tình cảm của nhân vật người anh.

Giải thích nhanh: kể theo ngôi thứ nhất là khi người kể xưng “tôi”, trực tiếp tham gia vào câu chuyện.

Câu 2 (trang 51 SGK)

Em thích nhất đặc điểm gì của nhân vật Mèo – Kiều Phương? Vì sao?

• Cách 1: Em thích nhất lòng nhân hậu, độ lượng của Kiều Phương. Dù bị anh lạnh nhạt, ghen tị, em vẫn yêu thương anh và vẽ anh thật đẹp trong bức tranh đoạt giải — một tấm lòng trong sáng thật đáng quý.
• Cách 2: Em thích nhất sự hồn nhiên, đáng yêu của Mèo — hay lục lọi đồ vật, tự chế màu vẽ, mặt mũi lem nhem nhưng lúc nào cũng vui vẻ, yêu đời. Nét hồn nhiên ấy khiến nhân vật rất gần gũi.
• Cách 3: Em thích nhất tài năng hội họa của Kiều Phương. Tuy còn nhỏ, em đã vẽ rất đẹp và đoạt giải Nhất cuộc thi quốc tế. Tài năng cùng niềm say mê ấy thật đáng ngưỡng mộ.

Câu 3 (trang 51 SGK)

Em có nhận xét gì về cảm xúc, thái độ, hành động của nhân vật “tôi” trước khi xem bức chân dung của mình do em gái vẽ?

Trước khi xem bức chân dung, nhân vật “tôi” có sự thay đổi rõ rệt:

• Lúc đầu thân thiết với em, có phần coi thường (đặt cho em biệt danh “Mèo”, trêu chọc em).
• Khi tài năng hội họa của Mèo được phát hiện và cả nhà quan tâm, người anh sinh ra mặc cảm, tự ti (“luôn cảm thấy mình bất tài”), rồi ghen tị, đố kị với em.
• Cậu trở nên cáu gắt, xa lánh em, thậm chí lén xem trộm tranh của em rồi thở dài.

→ Đó là tâm lí ích kỉ, nhỏ nhen rất đời thường của tuổi mới lớn.

Câu 4 (trang 51 SGK)

Nhân vật “tôi” đã thay đổi ra sao sau khi xem bức chân dung của mình do em gái vẽ? Vì sao có sự thay đổi ấy?

• Sự thay đổi: Đứng trước bức tranh “Anh trai tôi”, người anh giật sững, lần lượt trải qua các cung bậc cảm xúc: thoạt tiên là sự ngỡ ngàng, rồi đến hãnh diện, sau đó là xấu hổ. Cuối cùng cậu muốn khóc và thầm nhận ra rằng đó chính là “tâm hồn và lòng nhân hậu của em gái” mình.
• Vì sao: vì cậu nhận ra em gái đã vẽ mình thật đẹp, hoàn hảo bằng tất cả tình yêu thương và lòng nhân hậu — trong khi bản thân lại đối xử với em nhỏ nhen, ích kỉ. Chính tấm lòng trong sáng, bao dung của em đã cảm hóa, giúp người anh nhận ra và hối hận về phần xấu trong con người mình.

Câu 5 (trang 51 SGK)

Từ các văn bản Chuyện cổ tích về loài người, Mây và sóng, Bức tranh của em gái tôi, em nhận thấy điều quan trọng nhất có thể gắn kết các thành viên trong gia đình là gì?

• Cách 1: Điều quan trọng nhất gắn kết các thành viên trong gia đình là tình yêu thương. Chính tình yêu thương khiến mẹ chăm sóc con, khiến em bé chọn ở bên mẹ, khiến người em vẽ anh thật đẹp.
• Cách 2: Đó là sự thấu hiểu, vị tha và lòng nhân hậu — biết bỏ qua lỗi lầm, sự ích kỉ để yêu thương, nâng đỡ nhau, như cách người em đã cảm hóa người anh.
• Cách 3: Điều gắn kết gia đình là tình cảm chân thành và sự quan tâm, hi sinh dành cho nhau; nhờ đó mỗi người biết vượt qua thói xấu, mặc cảm để sống tốt đẹp hơn.

III. Luyện tập – Vận dụng

Cảm nhận của em về vẻ đẹp của nhân vật người anh trong đoạn trích (viết đoạn văn khoảng 5 – 7 câu).

Đoạn văn tham khảo:

Nhân vật người anh trong Bức tranh của em gái tôi đã để lại trong em nhiều suy ngẫm. Ban đầu, anh mang trong mình thói ghen tị, mặc cảm tầm thường khi thấy em gái tài giỏi hơn mình. Thế nhưng, điều đáng quý là cuối cùng anh đã tự nhận ra lỗi lầm của bản thân. Đứng trước bức tranh em vẽ, anh thấy ngỡ ngàng, hãnh diện rồi xấu hổ và biết hối hận. Sự thức tỉnh ấy cho thấy người anh vẫn có một tâm hồn trung thực và biết hướng thiện. Qua nhân vật này, em hiểu rằng ai cũng có lúc mắc sai lầm, điều quan trọng là biết nhận ra và sửa chữa để hoàn thiện mình.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng