I. Tìm hiểu chung

1. Thể loại và xuất xứ

• Thể loại: Truyện cổ tích (truyện cổ Grimm của nước Đức).
• Xuất xứ: Theo bản dịch của Lương Văn Hồng (Truyện cổ Grimm, NXB Văn học, Hà Nội, 2018).

2. Ngôi kể

Truyện được kể theo ngôi thứ ba; cuối truyện, người kể bất ngờ xưng “tôi” để trò chuyện với người đọc, tạo nét dí dỏm riêng.

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (từ đầu → “đi qua hoàng cung”): Công chúa kiêu ngạo giễu cợt mọi người và bị vua cha trừng phạt.
• Phần 2 (tiếp → “tính ngông cuồng thích nhạo báng người khác của em”): Cuộc sống khổ cực của công chúa và những thử thách của “người hát rong”.
• Phần 3 (còn lại): Công chúa nhận ra lỗi lầm, được tha thứ và làm đám cưới với Vua chích chòe.

4. Giá trị nội dung và nghệ thuật

• Nội dung: Truyện kể về cô công chúa xinh đẹp nhưng kiêu ngạo, ngông cuồng, thích nhạo báng người khác. Vua chích chòe đã đóng giả người hát rong, đặt ra nhiều thử thách để dạy cho nàng một bài học. Cuối cùng, công chúa nhận ra lỗi lầm, sửa đổi và được hưởng hạnh phúc.
• Ý nghĩa: Truyện khuyên con người không nên kiêu căng, coi thường người khác; phải biết tôn trọng và sống hòa nhã với mọi người. Đồng thời thể hiện sự bao dung, độ lượng với những người biết nhận lỗi và sửa chữa.
• Nghệ thuật: cách kể chuyện hấp dẫn, sinh động; xây dựng mô típ nhân vật đóng giả (người hát rong) quen thuộc của cổ tích; lời kể xen yếu tố hài hước.

II. Trả lời câu hỏi

Câu 1 (trang 41 SGK)

Trong bữa tiệc kén chọn phò mã, công chúa đã giễu cợt mọi người ra sao? Điều đó thể hiện đặc điểm gì của nhân vật?

Trong bữa tiệc kén phò mã, công chúa không tha một ai, người nào nàng cũng tìm cớ chê bai, nhạo báng dựa vào ngoại hình:

• Người quá mập thì bị đặt tên là Thùng tô-nô.
• Người quá mảnh khảnh thì nàng chê “gió thổi bay”.
• Người vừa lùn vừa mập thì bị chê “vụng về lắm”.
• Người mặt mày xanh xao bị đặt tên Nhợt nhạt như chết đuối.
• Người mặt đỏ như gấc bị gọi là Xung đồng đỏ.
• Người dáng hơi cong bị chê là Cây non sấy lò cong cớn.
• Người có cằm hơi cong thì bị nàng giễu là giống chim chích chòe có mỏ (từ đó vị vua ấy có tên Vua chích chòe).

→ Những lời giễu cợt ấy cho thấy công chúa có tính cách kiêu ngạo, ngông cuồng, coi thường người khác và chỉ chú ý đến vẻ bề ngoài.

Câu 2 (trang 41 SGK)

Nhà vua đã dùng hình phạt nào dành cho công chúa? Hình phạt này đã dẫn đến những thay đổi gì trong cuộc đời của công chúa?

• Hình phạt: nhà vua nổi cơn thịnh nộ và ban truyền sẽ gả công chúa cho người ăn mày đầu tiên đi qua hoàng cung. Vì thế, nàng phải lấy người hát rong nghèo khổ và theo chồng rời khỏi cung.
• Những thay đổi trong cuộc đời công chúa: từ một nàng công chúa sống trong nhung lụa, nàng bị tước vương vị, trở thành thường dân và phải nếm trải cuộc sống khổ cực, tự tay làm đủ mọi việc nặng nhọc:
  • nhóm bếp, nấu ăn;
  • chẻ lạt đan sọt (bị tre nứa cứa chảy máu tay);
  • tập quay sợi, dệt vải (lại bị sợi cứa chảy máu);
  • đi buôn nồi và bát đĩa ngoài chợ;
  • cuối cùng làm chị phụ bếp trong cung vua.

→ Đây là một hình phạt nặng nề, buộc công chúa phải chấm dứt quãng đời nhung lụa và đối mặt với cuộc sống lao động vất vả của người bình thường.

Câu 3 (trang 41 SGK)

Ai đã đóng giả thành “người hát rong”? Người hát rong này đã yêu cầu công chúa làm những việc gì và mục đích của những yêu cầu đó?

• Người đóng giả: chính là Vua chích chòe — vị vua từng bị công chúa giễu cợt, từ chối. Vì yêu công chúa, chàng đóng giả người hát rong để ở bên và uốn nắn nàng.
• Những việc chàng yêu cầu công chúa làm: nhóm bếp nấu ăn, chẻ lạt đan sọt, quay sợi dệt vải, đi buôn nồi và bát đĩa, rồi làm chị phụ bếp trong cung.
• Mục đích: đặt ra những thử thách ấy để giúp công chúa hiểu được giá trị của lao động, thấm thía nỗi vất vả của người dân thường; từ đó uốn nắn tính kiêu ngạo, trừng phạt thói thích nhạo báng người khác và giúp nàng thay đổi để trở nên tốt đẹp hơn.

Giải thích nhanh: nhân vật “đóng giả, giả mạo” là một mô típ quen thuộc trong truyện cổ tích. Kiểu nhân vật này thường có chức năng thử thách nhân vật chính rồi ban thưởng hoặc trừng phạt; chỉ khi hoàn thành nhiệm vụ, họ mới cởi bỏ lốt hóa trang để trở về thân phận thật.

Câu 4 (trang 41 SGK)

Trong nhiều truyện kể, chủ đề của truyện chính là bài học cuộc sống mà nhân vật nhận ra từ câu chuyện của cuộc đời mình. Theo em, chủ đề của truyện này là gì?

• Cách 1: Chủ đề của truyện là phê phán thói kiêu căng, ngông cuồng, coi thường người khác. Mỗi người đều có giá trị riêng và đều bình đẳng, vì vậy cần biết tôn trọng và sống hòa nhã với mọi người.
• Cách 2: Truyện gửi gắm bài học: kẻ có địa vị mà kiêu ngạo, hay nhạo báng người khác thì cũng có ngày rơi vào cảnh thấp hèn, khổ cực và bị người đời chê cười. Bởi vậy, đừng bao giờ đánh giá con người chỉ qua vẻ bề ngoài.
• Cách 3: Theo em, chủ đề của truyện là sự thay đổi và bao dung: con người ai cũng có thể mắc sai lầm, điều quan trọng là biết nhận ra và sửa chữa; người biết hối cải, hoàn lương thì xứng đáng được tha thứ và hưởng hạnh phúc.

Câu 5 (trang 41 SGK)

Kết thúc truyện, người kể chuyện nói: “Tôi tin rằng, tôi và bạn đều có mặt trong buổi lễ cưới.”. Theo em, điều này có hợp lí không? Vì sao?

• Cách 1: Theo em, đây là một câu nói hợp lí xét về dụng ý nghệ thuật. Người kể cố ý kéo cả mình và người đọc “cùng có mặt” để câu chuyện thêm gần gũi, sinh động, như thật; đồng thời ngầm nhắn nhủ rằng ai cũng nên rút ra bài học từ câu chuyện.
• Cách 2: Nếu xét theo logic thực tế thì câu nói này không có thật, bởi đây chỉ là truyện cổ tích hư cấu, người kể và người đọc không thể thực sự dự đám cưới. Câu nói mang tính bông đùa, hài hước, cho thấy câu chuyện chỉ là sản phẩm tưởng tượng, sáng tạo của dân gian.
• Cách 3: Em cho rằng câu kết vừa hợp lí vừa thú vị: nó là một lời ướm đùa duyên dáng, vừa khép lại truyện một cách vui vẻ, vừa tạo cảm giác ấm áp như thể người đọc cũng được chia vui trong hạnh phúc của các nhân vật.

III. Vận dụng

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) nêu cảm nhận của em về truyện Vua chích chòe.

Đoạn văn tham khảo:

Trong những truyện cổ tích nước ngoài đã đọc, Vua chích chòe để lại trong em ấn tượng sâu sắc bởi bài học ý nghĩa mà nó gửi gắm. Truyện kể về cô công chúa xinh đẹp nhưng kiêu ngạo, chuyên chê bai, nhạo báng những người đến cầu hôn mình. Để dạy cho nàng một bài học, Vua chích chòe đã đóng giả người hát rong và đưa nàng qua bao thử thách khổ cực. Nhờ những ngày tháng vất vả ấy, công chúa dần hiểu được giá trị của lao động, thấm thía nỗi khổ của người dân thường và nhận ra lỗi lầm của mình. Cuối cùng, khi đã thật lòng hối cải, nàng được tha thứ và hưởng hạnh phúc bên Vua chích chòe. Qua câu chuyện, em rút ra bài học rằng không nên kiêu căng, coi thường người khác, mà phải biết sống khiêm tốn, tôn trọng và hòa nhã với mọi người.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng