I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Văn bản của tác giả Ngọc Phú.

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Theo Ngọc Phú, báo điện tử Đất Việt — Diễn đàn của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kĩ thuật Việt Nam (tháng 9/2020).
• Thể loại: Văn bản thông tin (văn bản đa phương thức — kết hợp kênh chữ, hình ảnh và liên hệ với tác phẩm nghệ thuật Vua sư tử).
• Cách triển khai: chủ yếu theo quan hệ nhân quả — nguyên nhân nào dẫn đến hệ quả ấy trong đời sống các loài.

3. Bố cục (3 phần)

• Phần 1 (từ đầu → “tổn thương của nó”): Đặt vấn đề — đời sống muôn loài trên Trái Đất và sự cân bằng rất dễ bị tổn thương.
• Phần 2 (tiếp → “thế giới đẹp đẽ này”): Nội dung chính — sự đa dạng của các loài, trật tự trong đời sống muôn loài và vai trò của con người.
• Phần 3 (còn lại): Kết luận — bài học về cách ứng xử khôn ngoan với muôn loài.

4. Nội dung chính

Văn bản cho thấy sự phong phú, đa dạng của muôn loài trên Trái Đất và trật tự kì diệu mà thiên nhiên đã tạo nên để duy trì sự cân bằng. Đồng thời, văn bản chỉ ra rằng con người đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến trật tự ấy và kêu gọi mỗi người cần biết chung sống hài hòa với muôn loài, vì “tất cả chúng ta đều thuộc về vòng đời bất tận”.

II. Trước khi đọc

Câu 1 (trang 82 SGK)

Em biết những chương trình nào trên các phương tiện truyền thông, in-tơ-nét cung cấp nhiều thông tin thú vị, bổ ích về đời sống của muôn loài trên Trái Đất? Em suy nghĩ gì về việc chúng ta phải thường xuyên tìm hiểu các tài liệu đề cập đến sự đa dạng của thế giới tự nhiên?

• Cách 1: Em biết những chương trình như Thế giới động vật, Khám phá thế giới, các phim tài liệu của National Geographic, BBC Earth, Discovery Channel… Việc thường xuyên tìm hiểu các tài liệu về sự đa dạng của thế giới tự nhiên là rất cần thiết. Nó giúp em mở mang kiến thức, thêm yêu thiên nhiên và có ý thức bảo vệ môi trường sống.
• Cách 2: Em yêu thích các kênh YouTube về động vật hoang dã như Animal Planet, Wild Life, hay các bộ phim tài liệu Hành tinh của chúng ta (Our Planet). Những tài liệu này khiến em nhận ra Trái Đất là ngôi nhà chung của muôn loài; mỗi loài đều có vai trò riêng, vì vậy cần được trân trọng và bảo vệ.
• Cách 3: Em thường xem chương trình Hành tinh xanh (Blue Planet) và các bài viết trên trang National Geographic Việt Nam. Việc thường xuyên tìm hiểu giúp em hiểu rõ hơn về sự kì diệu của thế giới tự nhiên, từ đó có thái độ sống thân thiện và có trách nhiệm với môi trường hơn.

Câu 2 (trang 82 SGK)

Trong số những tài liệu, bộ phim kể về các loài sinh vật mà em đã đọc, đã xem, tài liệu, bộ phim nào để lại cho em nhiều ấn tượng nhất? Vì sao?

• Cách 1: Em ấn tượng nhất với bộ phim hoạt hình Vua sư tử (The Lion King). Phim đã tái hiện sinh động xã hội loài vật ở thảo nguyên châu Phi với tình yêu thương, lòng dũng cảm và quy luật của vòng đời. Câu nói “Tất cả chúng ta đều thuộc về vòng đời bất tận” của vua sư tử Mu-pha-sa khiến em suy ngẫm rất nhiều.
• Cách 2: Em ấn tượng nhất với bộ phim tài liệu Hành tinh của chúng ta (Our Planet). Phim cho em thấy vẻ đẹp tuyệt vời của thiên nhiên cùng những hậu quả nghiêm trọng do con người gây ra, khiến em thêm yêu và muốn bảo vệ Trái Đất.
• Cách 3: Em ấn tượng với bộ phim hoạt hình Đi tìm Nemo (Finding Nemo). Phim kể về thế giới đại dương đầy màu sắc và tình cảm gia đình của các loài cá, khiến em yêu thiên nhiên và muốn tìm hiểu thêm về đời sống dưới biển.

III. Đọc văn bản (Trong khi đọc)

Theo dõi 1 (trang 83 SGK)

Số lượng các loài sinh vật hiện tồn tại trên Trái Đất và số lượng loài đã được con người nhận biết.

• Số loài hiện tồn tại trên Trái Đất: ước tính khoảng trên 10 000 000 loài sinh vật.
• Số loài con người đã nhận biết: khoảng trên 1 400 000 loài, trong đó có hơn 300 000 loài thực vật và hơn 1 000 000 loài động vật.

→ Sự chênh lệch lớn giữa hai con số cho thấy thế giới sinh vật vô cùng phong phú và còn rất nhiều điều con người chưa khám phá hết.

Theo dõi 2 (trang 83 SGK)

Những nhân tố gây ảnh hưởng đến sự đa dạng ở từng quần xã.

Tính đa dạng ở mỗi quần xã phụ thuộc vào: (1) sự cạnh tranh giữa các loài; (2) mối quan hệ con mồi – vật ăn thịt; (3) mức độ thay đổi của các yếu tố vật lí – hóa học của môi trường.

Theo dõi 3 (trang 84 SGK)

Trật tự trong cuộc sống của muôn loài được thể hiện như thế nào?

Trật tự trong cuộc sống của muôn loài được thể hiện ở hai mặt:

• Theo tính chất của loài trong quần xã: có loài ưu thế, loài thứ yếu, loài ngẫu nhiên, loài chủ chốt, loài đặc trưng… Ví dụ: cây thông là loài ưu thế trong quần xã rừng thông; sư tử ở đồng cỏ hay cá sấu ở đầm nước châu Phi là loài chủ chốt.
• Theo sự phân bố trong không gian sống: phân bố theo chiều thẳng đứng (như sự phân tầng của thực vật trong rừng mưa nhiệt đới) hoặc theo chiều ngang (trải ra theo bề rộng của địa hình), để giảm cạnh tranh và sử dụng nguồn sống hiệu quả nhất.

Suy luận (trang 84 SGK)

Những bước tiến vượt bậc của nhân loại có ảnh hưởng đến cuộc sống muôn loài không?

Có. Những bước tiến vượt bậc của nhân loại đã ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống muôn loài:

• Sự cân bằng trong đời sống của muôn loài bị xáo trộn, phá vỡ.
• Các yếu tố vô sinh của môi trường (đất, nước, không khí…) cũng phải chịu tác động xấu.
• Nhiều loài bị suy giảm số lượng, đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

IV. Sau khi đọc

Câu 1 (trang 85 SGK)

Những con số, dữ liệu nào trong đoạn (2) (Theo ước tính… lẫn nhau của muôn loài) thể hiện sự phong phú của các loài trên Trái Đất?

Những con số, dữ liệu thể hiện sự phong phú của các loài:

• Trên Trái Đất hiện có khoảng trên 10 000 000 loài sinh vật.
• Con người mới chỉ nhận biết được khoảng trên 1 400 000 loài.
• Trong số đó có hơn 300 000 loài thực vật và hơn 1 000 000 loài động vật.

→ Sự chênh lệch lớn giữa số loài thực tế (10 triệu) và số loài đã biết (1,4 triệu) cho thấy thế giới sinh vật vô cùng phong phú; còn rất nhiều loài chưa được con người khám phá.

Câu 2 (trang 85 SGK)

Đoạn (3) (Các loài động vật… riêng từng loài) đã nói gì về sự đa dạng của các quần xã sinh vật?

Đoạn (3) cho thấy sự đa dạng của các quần xã sinh vật ở hai phương diện:

• Mỗi quần xã là một “thế giới riêng”: các loài động vật và thực vật tồn tại, phát triển thành từng quần xã trong những biome (khu sinh học) khác nhau; không quần xã nào giống quần xã nào.
• Trong nội bộ từng quần xã cũng đa dạng: có nhiều loài cùng chung sống với số lượng cá thể hết sức khác nhau ở riêng từng loài.

Giải thích nhanh: quần xã là tập hợp tất cả các sinh vật cùng loài và khác loài, cùng sống trong một khu vực xác định vào một thời gian nhất định.

Câu 3 (trang 85 SGK)

Nêu những căn cứ giúp ta hiểu được tính trật tự trong đời sống của muôn loài. Theo em, việc thiên nhiên duy trì trật tự ấy có ý nghĩa như thế nào?

Những căn cứ giúp ta hiểu được tính trật tự

• Sự phân loại theo tính chất: trong quần xã có loài ưu thế, loài thứ yếu, loài ngẫu nhiên, loài chủ chốt, loài đặc trưng… mỗi loài giữ một vai trò riêng.
• Sự phân bố trong không gian sống: theo chiều thẳng đứng (phân tầng thực vật rừng mưa nhiệt đới) hoặc chiều ngang (trải theo bề rộng địa hình).
• Mối quan hệ giữa các loài: luôn tồn tại song song quan hệ hỗ trợ và quan hệ đối kháng, tạo nên nhịp điệu chung của sự sinh sôi và phát triển.

Ý nghĩa của việc thiên nhiên duy trì trật tự

• Cách 1: Trật tự ấy giúp giảm bớt sự cạnh tranh giữa các loài, để mỗi loài đều có “chỗ đứng dưới mặt trời” và đều có cơ hội sinh trưởng. Đó là sự sắp đặt kì diệu, đảm bảo sự cân bằng và bền vững cho sự sống.
• Cách 2: Trật tự ấy tạo nên sự hài hòa trong tự nhiên: loài nào cũng có vai trò, không loài nào bị triệt tiêu hoàn toàn. Nhờ vậy, sự sống mới có thể tiếp diễn từ thế hệ này sang thế hệ khác.
• Cách 3: Việc thiên nhiên duy trì trật tự cho thấy quy luật vận hành tinh tế của thế giới sống. Con người cần học cách tôn trọng quy luật đó thay vì tự ý phá vỡ, nếu không chính chúng ta cũng sẽ phải gánh chịu hậu quả.

Câu 4 (trang 85 SGK)

Nếu chỉ tồn tại quan hệ đối kháng, sự cân bằng trong từng quần xã sinh vật sẽ bị ảnh hưởng ra sao?

Nếu chỉ tồn tại quan hệ đối kháng (cạnh tranh, kí sinh, ăn thịt lẫn nhau), sự cân bằng trong quần xã sẽ lập tức bị phá vỡ:

• Các loài yếu hơn sẽ nhanh chóng bị tiêu diệt, dẫn đến tuyệt chủng hàng loạt.
• Số lượng loài trong quần xã giảm mạnh, sự đa dạng sinh học suy giảm.
• Cả những loài “thắng cuộc” cũng sẽ gặp nguy hiểm vì mất đi con mồi, mất nguồn sống, dẫn đến suy thoái.

→ Nhờ có cả quan hệ hỗ trợ song song với quan hệ đối kháng, thiên nhiên mới tạo nên sự cân bằng tuyệt hảo, để loài nào cũng có “chỗ đứng dưới mặt trời”. Câu chuyện giữa Mu-pha-sa và Xim-ba ở đầu văn bản đã nói rất rõ điều này: linh dương ăn cỏ, sư tử ăn linh dương, rồi sư tử chết đi lại hóa thành cỏ — tất cả nằm trong vòng đời bất tận.

Câu 5 (trang 85 SGK)

Theo em, đoạn nào trong văn bản thể hiện rõ nhất cách trình bày văn bản thông tin theo quan hệ nhân quả?

Đoạn thể hiện rõ nhất cách trình bày theo quan hệ nhân quả là đoạn nói về vai trò của con người (đoạn “Trên Trái Đất, con người cũng chỉ là một loài sinh vật… thế giới đẹp đẽ này”).

Trong đoạn này, mối quan hệ nhân – quả được thể hiện rõ qua các cụm từ nối như “Chính vì điều này mà…”, “thêm vào đó…”:

• Nguyên nhân: con người trở nên quá tự kiêu, tự cho mình là chúa tể, tùy ý xếp đặt lại trật tự thiên nhiên.
• Kết quả: sự cân bằng trong đời sống muôn loài bị xáo trộn, phá vỡ; các yếu tố vô sinh của môi trường chịu tác động xấu.

Giải thích nhanh: trình bày theo quan hệ nhân quả nghĩa là sắp xếp thông tin sao cho ý trước là nguyên nhân, ý sau là kết quả (hoặc ngược lại), giúp người đọc thấy được sự liên kết logic giữa các sự việc.

Câu 6 (trang 86 SGK)

Cách mở đầu và kết thúc của văn bản thông tin này có gì đặc sắc?

• Cách 1: Cả mở đầu và kết thúc đều mượn câu nói của vua sư tử Mu-pha-sa trong phim hoạt hình Vua sư tử. Đây là cách mở – kết hô ứng, tạo nên sự thống nhất và độc đáo cho văn bản. Việc lồng tác phẩm nghệ thuật vào văn bản thông tin đã “làm mềm” đi sự khô khan thường có của thể loại này, khiến văn bản trở nên hấp dẫn, giàu cảm xúc và gợi nhiều suy nghĩ.
• Cách 2: Mở đầu và kết thúc đều nhắc đến cuộc đối thoại giữa Mu-pha-sa và Xim-ba — câu chuyện về “vòng đời bất tận”. Cách triển khai này biến những kiến thức khoa học khô khan thành một bài học sống động, dễ tiếp nhận, đồng thời nhấn mạnh thông điệp chính: con người cần biết tôn trọng và chung sống hài hòa với muôn loài.
• Cách 3: Tác giả khéo léo dùng phim Vua sư tử — một tác phẩm quen thuộc với nhiều người — làm điểm tựa cho cả mở đầu lẫn kết thúc. Điều này vừa thu hút người đọc ngay từ đầu, vừa khắc sâu thông điệp ở phần cuối, để lại dư âm sâu lắng và giàu chất nghệ thuật cho một văn bản thông tin.

Câu 7 (trang 86 SGK)

Con người có thể làm gì để bảo vệ sự phát triển phong phú của thế giới sinh vật?

• Cách 1: Trồng cây gây rừng, bảo vệ rừng nguyên sinh; nghiêm cấm săn bắn, buôn bán động vật hoang dã; xây dựng các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia để bảo vệ những loài quý hiếm.
• Cách 2: Hạn chế xả thải gây ô nhiễm môi trường (rác thải nhựa, hóa chất, khí thải…); sử dụng năng lượng sạch; tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; phân loại và tái chế rác để giảm tác động xấu đến sinh vật.
• Cách 3: Tuyên truyền, giáo dục nâng cao ý thức cộng đồng về bảo vệ đa dạng sinh học; tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường ở trường, ở địa phương; thay đổi thói quen tiêu dùng — không dùng đồ làm từ động vật hoang dã, từ chối túi ni-lông và đồ nhựa dùng một lần.

V. Viết kết nối với đọc

Hãy viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về chủ đề: Trên hành tinh đẹp đẽ này, muôn loài luôn cần thiết cho nhau.

Cách 1:

Trên hành tinh đẹp đẽ này, muôn loài luôn cần thiết cho nhau. Mỗi loài, dù là một con kiến bé nhỏ hay một chú voi khổng lồ, đều có vị trí và vai trò riêng trong vòng đời chung của tự nhiên. Cây xanh cung cấp ô-xi cho động vật, động vật lại giúp cây phát tán hạt, thụ phấn; rồi tất cả khi chết đi đều trở về với đất, nuôi dưỡng những mầm sống mới. Chính sự gắn bó ấy đã tạo nên thế cân bằng kì diệu của thiên nhiên. Nếu một mắt xích trong chuỗi sự sống bị phá vỡ, cả hệ sinh thái sẽ lao đao. Vì vậy, con người cần học cách tôn trọng và chung sống hài hòa với muôn loài. Bảo vệ các loài sinh vật cũng chính là bảo vệ chính bản thân chúng ta.

Cách 2:

Trên hành tinh đẹp đẽ này, muôn loài luôn cần thiết cho nhau. Từ những vi sinh vật li ti đến các loài thú lớn nhất, tất cả đều liên kết với nhau qua chuỗi thức ăn và mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau, tạo nên một bức tranh sự sống muôn màu. Như câu nói của vua sư tử Mu-pha-sa, “tất cả chúng ta đều thuộc về vòng đời bất tận” — không ai có thể tồn tại một mình. Đáng tiếc, con người với trí tuệ vượt trội đôi khi lại tự xem mình là chúa tể, tùy ý phá vỡ trật tự mà thiên nhiên đã dày công xây dựng. Đã đến lúc chúng ta phải tỉnh ngộ và thay đổi. Hãy yêu thương, bảo vệ muôn loài bằng những hành động cụ thể: trồng cây, giảm rác thải, không săn bắt động vật hoang dã. Bởi giữ gìn sự sống của muôn loài cũng chính là giữ gìn ngôi nhà chung của tất cả chúng ta.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng