I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Nguyễn Thành Long (1925 – 1991) quê ở Quảng Nam (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), là cây bút chuyên viết truyện ngắn và kí. Sáng tác của ông thể hiện niềm tin yêu và sự gắn bó thiết tha với đất nước, con người. Truyện ngắn của Nguyễn Thành Long có lối viết nhẹ nhàng, giàu chất thơ, giọng văn trong sáng. Một số tác phẩm chính: Bát cơm Cụ Hồ (1952), Những tiếng vỗ cánh (1967), Giữa trong xanh (1972), Sáng mai nào, xế chiều nào (1984)…

2. Tác phẩm

• Thể loại: truyện ngắn.
• Hoàn cảnh sáng tác: Lặng lẽ Sa Pa được Nguyễn Thành Long sáng tác sau chuyến đi thực tế Lào Cai năm 1970, in lần đầu trong tập Giữa trong xanh.
• Đề tài: ca ngợi những con người lao động âm thầm trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.
• Phương thức biểu đạt chính: tự sự (kết hợp miêu tả, biểu cảm và nghị luận).
• Cốt truyện: đơn tuyến.
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (từ đầu đến “Kìa, anh ta kia”): anh thanh niên qua lời giới thiệu của bác lái xe.
  • Phần 2 (tiếp đến “không có vật gì như thế”): cuộc gặp gỡ, trò chuyện giữa anh thanh niên với ông hoạ sĩ và cô kĩ sư.
  • Phần 3 (còn lại): cuộc chia tay cảm động.

II. Trước khi đọc

Câu hỏi: Nêu suy nghĩ của em về những người đang sống ở nơi xa xôi, hẻo lánh và làm các công việc vất vả, âm thầm.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Những người sống ở nơi xa xôi, hẻo lánh và làm những công việc vất vả, âm thầm là những con người đáng quý trọng. Họ chấp nhận xa gia đình, người thân, hi sinh tuổi trẻ để âm thầm cống hiến cho đất nước. Em rất khâm phục và biết ơn họ.
• Cách 2: Em nghĩ những người ấy là những người có lí tưởng sống cao đẹp. Họ làm việc không phải vì danh tiếng hay phần thưởng mà vì lợi ích chung của cộng đồng, đất nước. Chính sự lặng lẽ ấy lại càng làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn của họ.

III. Trong khi đọc

1. Hình dung: Khung cảnh thiên nhiên Sa Pa

Sa Pa hiện lên đẹp một cách kì lạ và tráng lệ: nắng đốt cháy rừng cây; những cây thông rung tít trong nắng những ngón tay bằng bạc; những cây tử kinh nhô cái đầu màu hoa cà lên trên màu xanh của rừng; mây cuộn tròn từng cục, lăn trên các vòm lá ướt sương, rơi xuống đường cái, luồn cả vào gầm xe. Khung cảnh vừa thơ mộng, vừa rực rỡ, đầy sức sống.

2. Theo dõi: Lời giới thiệu của bác lái xe về anh thanh niên

Bác lái xe giới thiệu anh là một trong những người cô độc nhất thế gian — một thanh niên hai mươi bảy tuổi, làm công tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu trên đỉnh Yên Sơn cao 2 600 mét. Anh sống một mình giữa cây cỏ và mây mù lạnh lẽo, có lần thèm người quá đã kiếm cớ đẩy khúc cây chắn đường để được gặp gỡ, nói chuyện với mọi người.

3. Theo dõi: Thái độ của anh thanh niên khi đón tiếp đoàn khách đến chơi

Anh mừng quýnh, niềm nở, hiếu khách: gửi tặng bác lái xe củ tam thất biếu vợ; hái hoa tặng cô kĩ sư; pha chè ngon tiếp khách; đếm từng phút vì sợ hết 30 phút quý báu; lưu luyến khi chia tay, còn chuẩn bị cả một làn trứng để khách ăn dọc đường.

4. Theo dõi: Lời kể của anh thanh niên về công việc của mình trên trạm khí tượng

Công việc của anh là đo gió, đo mưa, đo nắng, tính mây, đo chấn động mặt đất, góp phần dự báo thời tiết hằng ngày, phục vụ sản xuất và chiến đấu. Anh báo số liệu về “nhà” bằng máy bộ đàm bốn lần mỗi ngày (gọi là “ốp”). Gian khổ nhất là lần ốp lúc một giờ sáng: rét, có cả mưa tuyết, gió tuyết và lặng im ở bên ngoài như chỉ chực đợi xông tới. “Cái lặng im lúc đó mới thật dễ sợ”.

5. Suy luận: Vì sao người hoạ sĩ có cảm giác bối rối?

Ông hoạ sĩ bối rối vì đã bắt gặp một điều thật ra ông vẫn ao ước được biết — bắt gặp vẻ đẹp tâm hồn của anh thanh niên qua từng lời tâm sự về công việc. “Một nét thôi đủ khẳng định một tâm hồn, khơi gợi một ý sáng tác, một nét mới đủ là giá trị một chuyến đi dài”. Ông xúc động vì gặp được một con người làm khơi gợi cảm hứng sáng tác hiếm có.

6. Theo dõi: Những tâm sự của anh thanh niên về công việc

Anh nghĩ “khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được?”. Công việc của anh gắn liền với việc của bao đồng chí, đồng nghiệp khác, nên anh không hề cô đơn. “Công việc của cháu gian khổ thế đấy, chứ cất nó đi, cháu buồn đến chết mất.” → Anh yêu nghề, ý thức rõ ý nghĩa công việc của mình.

7. Theo dõi: Những suy nghĩ của người hoạ sĩ về bức chân dung

Ông hoạ sĩ ý thức được sự bất lực của nghệ thuật, của hội hoạ trong việc tái hiện trọn vẹn cuộc đời. Vẽ một bức chân dung là việc khó, nặng nhọc, gian nan: làm thế nào để hiện lên được mẫu người ấy? Cho người xem hiểu được anh ta? Và làm thế nào đặt được chính tấm lòng của nhà hoạ sĩ vào giữa bức tranh? Ông coi việc gặp anh thanh niên là “một cơ hội hãn hữu cho sáng tác”.

8. Suy luận: Vì sao hoạ sĩ phác hoạ bức chân dung anh thanh niên ngay trong lần đầu gặp mặt?

Vì ông hoạ sĩ bị cuốn hút và xúc động trước vẻ đẹp tâm hồn của anh thanh niên — sự khiêm tốn, lòng yêu nghề, tinh thần trách nhiệm và lí tưởng sống cao đẹp. Đối với một nghệ sĩ, gặp được một con người như thế là “một cơ hội hãn hữu cho sáng tác”, nên ông không thể bỏ qua mà phải phác hoạ ngay để ghi lại cảm xúc tươi mới nhất.

9. Suy luận: Ông hoạ sĩ và cô kĩ sư có thái độ, cảm xúc như thế nào khi chia tay anh thanh niên?

• Ông hoạ sĩ: chụp lấy tay người thanh niên lắc mạnh, hứa chắc chắn sẽ trở lại ở với anh ít hôm. → Sự xúc động, lưu luyến và trân trọng.
• Cô kĩ sư: chìa tay cẩn trọng, rõ ràng, như người ta cho nhau cái gì chứ không phải là cái bắt tay; nhìn thẳng vào mắt anh — cái nhìn của những người con gái sắp xa ta, biết không bao giờ gặp ta nữa. Khi nhận lại chiếc khăn, cô mặt đỏ ửng, quay vội đi. → Tâm trạng bối rối, cảm phục và lưu luyến.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Xác định đề tài của truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa.

Đề tài: cuộc sống và con người lao động âm thầm, lặng lẽ trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc những năm 70 của thế kỉ XX.

Câu 2: Tóm tắt tác phẩm và nêu nhận xét về kiểu cốt truyện.

Tóm tắt: Trên chuyến xe từ Hà Nội lên Lào Cai, ông hoạ sĩ già và cô kĩ sư trẻ tình cờ gặp một anh thanh niên 27 tuổi làm công tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu trên đỉnh Yên Sơn cao 2 600 m. Qua lời giới thiệu của bác lái xe và 30 phút trò chuyện ngắn ngủi ở trạm khí tượng, ông hoạ sĩ và cô kĩ sư đã cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp tâm hồn của anh: yêu nghề, có tinh thần trách nhiệm, khiêm tốn, cởi mở, hiếu khách. Ông hoạ sĩ phác hoạ chân dung anh. Cuộc chia tay diễn ra trong xúc động, anh tặng khách một làn trứng làm quà.

Nhận xét về cốt truyện: Tác phẩm có cốt truyện đơn tuyến, chỉ xoay quanh một mạch sự kiện duy nhất — cuộc gặp gỡ tình cờ trong 30 phút giữa anh thanh niên với ông hoạ sĩ, cô kĩ sư và bác lái xe. Cốt truyện đơn giản nhưng tạo nên một tình huống truyện tự nhiên, giúp nhân vật chính bộc lộ tính cách và tư tưởng tác phẩm được thể hiện sâu sắc.

Câu 3: Nhân vật anh thanh niên được nhà văn miêu tả qua những chi tiết nào? Hãy dựa vào một số chi tiết tiêu biểu để nhận xét về tính cách nhân vật.

→ Anh thanh niên là đại diện tiêu biểu cho những người lao động trẻ, nhiệt huyết, âm thầm cống hiến cho đất nước.

Câu 4: Chân dung nhân vật anh thanh niên hiện ra qua cảm nhận và suy nghĩ của những nhân vật nào? Cách xây dựng nhân vật như vậy có tác dụng gì?

Chân dung anh thanh niên hiện ra qua cảm nhận và suy nghĩ của:

• Bác lái xe: giới thiệu anh là “một trong những người cô độc nhất thế gian”, gợi tò mò cho người đọc.
• Ông hoạ sĩ già: xúc động, bối rối, khao khát phác hoạ chân dung anh.
• Cô kĩ sư trẻ: cảm động, ngưỡng mộ, lưu luyến.

Tác dụng:

• Chân dung anh thanh niên hiện lên khách quan, sinh động, đa chiều qua nhiều điểm nhìn khác nhau.
• Làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn và sức cảm hoá của anh đối với những người xung quanh.
• Tạo tính khách quan, chân thực cho hình tượng nhân vật, tránh tô vẽ một chiều.

Câu 5: Tìm một số chi tiết thể hiện cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật ông hoạ sĩ về con người và nghệ thuật. Trên cơ sở đó, em hãy nhận xét về vai trò của nhân vật này trong tác phẩm.

Một số chi tiết tiêu biểu:

• Khi nghe anh thanh niên kể chuyện: “bắt gặp một điều thật ra ông vẫn ao ước được biết, ôi, một nét thôi đủ khẳng định một tâm hồn, khơi gợi một ý sáng tác”.
• Suy nghĩ về nghệ thuật: “sự bất lực của nghệ thuật, của hội hoạ trong cuộc hành trình vĩ đại là cuộc đời”; vẽ là việc “khó, nặng nhọc, gian nan”.
• Khao khát: “làm thế nào đặt được chính tấm lòng của nhà hoạ sĩ vào giữa bức tranh đó?”
• “Bắt gặp một con người như anh ta là một cơ hội hãn hữu cho sáng tác.”

Vai trò của ông hoạ sĩ trong tác phẩm:

• Là điểm nhìn trần thuật chính của tác phẩm — câu chuyện chủ yếu được kể qua cảm nhận của ông.
• Là người phát hiện và nâng đỡ vẻ đẹp của anh thanh niên, làm nhân vật chính hiện lên đầy đặn, sâu sắc.
• Là người gửi gắm tư tưởng của tác giả về con người, cuộc sống và nghệ thuật.

→ Ông hoạ sĩ là nhân vật quan trọng thứ hai sau anh thanh niên, có vai trò làm nổi bật vẻ đẹp của nhân vật chính và tăng chiều sâu tư tưởng cho tác phẩm.

Câu 6: Những bức tranh thiên nhiên Sa Pa tuyệt đẹp đã góp phần tạo nên chất thơ cho tác phẩm. Hãy chọn một đoạn văn tả cảnh Sa Pa mà em ấn tượng nhất và nêu cảm nhận.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em ấn tượng nhất với đoạn tả cảnh khi xe vừa qua Sa Pa: “Nắng bây giờ bắt đầu len tới, đốt cháy rừng cây. Những cây thông chỉ cao quá đầu, rung tít trong nắng những ngón tay bằng bạc dưới cái nhìn bao che của những cây tử kinh… Mây bị nắng xua, cuộn tròn lại từng cục, lăn trên các vòm lá ướt sương, rơi xuống đường cái, luồn cả vào gầm xe.” Bằng nghệ thuật nhân hoá, so sánh tài tình, nhà văn đã vẽ nên một bức tranh Sa Pa thật sống động, thơ mộng và tràn đầy sức sống. Thiên nhiên ấy không tĩnh lặng mà như đang chuyển động, vui đùa cùng con người.
• Cách 2: Em đặc biệt thích đoạn văn tả cảnh chiều khi mọi người chia tay anh thanh niên: “Lúc bấy giờ, nắng đã mạ bạc cả con đèo, đốt cháy rừng cây hừng hực như một bó đuốc lớn.” Hình ảnh so sánh “như một bó đuốc lớn” thật rực rỡ, tráng lệ. Nắng chiều Sa Pa vừa làm bó hoa thêm rực rỡ, vừa làm cô gái cảm thấy “mình rực rỡ theo”. Cảnh và người hoà quyện, tạo nên chất thơ độc đáo cho tác phẩm.

Câu 7: Tác phẩm gợi cho em những suy nghĩ, bài học gì?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Tác phẩm gợi cho em bài học về lí tưởng sống cao đẹp: hãy sống có ích, biết cống hiến cho cộng đồng dù trong âm thầm, lặng lẽ. Mỗi công việc dù nhỏ bé đến đâu, nếu được làm với tinh thần trách nhiệm và lòng yêu nghề, đều có ý nghĩa lớn lao.
• Cách 2: Em học được rằng vẻ đẹp của con người không nằm ở hình thức hay danh tiếng mà ở tâm hồn, ở lí tưởng và những việc làm âm thầm. Từ đó, em biết quý trọng hơn những người lao động bình dị quanh mình và cố gắng rèn luyện bản thân để sống có ý nghĩa.

V. Viết kết nối với đọc

Tưởng tượng em là nhân vật ông hoạ sĩ, hãy ghi lại cảm nghĩ của mình sau cuộc gặp gỡ bất ngờ với anh thanh niên trên đỉnh Yên Sơn trong một đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu).

Đoạn văn tham khảo 1:

Trong chuyến đi thực tế lên Lào Cai lần này, tôi đã có một cuộc gặp gỡ thật bất ngờ và xúc động trên đỉnh Yên Sơn. Người tôi gặp là một chàng thanh niên hai mươi bảy tuổi, làm công tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu ở độ cao 2 600 mét. Anh sống một mình giữa mây mù lạnh lẽo nhưng vẫn ngày đêm tận tuỵ với công việc đo gió, đo mưa, đo nắng, tính mây để báo về dưới xuôi. Điều khiến tôi cảm động nhất chính là tâm hồn trong sáng và lí tưởng sống cao đẹp của anh: “khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được?”. Anh khiêm tốn đến mức từ chối khi tôi ngỏ ý phác hoạ chân dung, lại còn giới thiệu cho tôi nhiều người khác đáng vẽ hơn mình. Cuộc gặp gỡ ngắn ngủi ấy đã trở thành cơ hội hãn hữu cho sáng tác của tôi, đồng thời khiến tôi yêu thêm cuộc đời và con người. Tôi tin rằng, ở đâu đó trên đất nước này, vẫn còn rất nhiều con người âm thầm cống hiến như anh thanh niên trên đỉnh Yên Sơn ấy.

Đoạn văn tham khảo 2:

Cuộc gặp gỡ ngắn ngủi với anh thanh niên trên đỉnh Yên Sơn đã để lại trong lòng tôi biết bao cảm xúc khó tả. Mới đầu, qua lời giới thiệu của bác lái xe, tôi chỉ tò mò muốn được vẽ một người “cô độc nhất thế gian”. Nhưng khi gặp anh, tôi đã thực sự bối rối và xúc động trước vẻ đẹp tâm hồn của một con người tưởng chừng rất bình thường. Anh nói chuyện say sưa về công việc, về những đêm gian khổ ghi số liệu lúc một giờ sáng giữa gió tuyết và lặng im đáng sợ. Anh kể về niềm vui khi góp phần phát hiện đám mây khô giúp không quân ta hạ máy bay địch — với giọng điệu khiêm tốn và đầy tự hào. Tôi đã vội vàng phác hoạ chân dung anh, dù biết rằng nghệ thuật của mình còn bất lực trước một con người đẹp đẽ đến thế. Khi chia tay, tôi đã nắm chặt tay anh và hứa nhất định sẽ quay lại. Bởi tôi hiểu, cuộc gặp gỡ này không chỉ cho tôi cảm hứng sáng tác, mà còn cho tôi niềm tin sâu sắc vào tương lai của đất nước.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng