I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Đa-ni-en Pen-nắc sinh năm 1944, là nhà văn lớn người Pháp. Thời thơ ấu, ông đã theo gia đình sống ở châu Âu, châu Á, châu Phi. Trải nghiệm phong phú từ cuộc sống luôn chuyển dịch ấy đã trở thành chất liệu quan trọng trong sáng tác của ông sau này. Ông thành công với nhiều thể loại: tiểu luận, tự truyện, tiểu thuyết, truyện tranh, kịch bản phim… Một số tác phẩm nổi tiếng viết cho thiếu nhi đã được dịch sang tiếng Việt: Cún bụi đời (1982), Mắt sói (1984), Nỗi buồn thời cắp sách (2007)…

2. Tác phẩm

• Thể loại: tiểu thuyết (tiểu thuyết ngắn gồm 4 chương).
• Xuất xứ: văn bản trích từ chương 2 và chương 3 của tác phẩm Mắt sói — một trong những tác phẩm kinh điển của văn học thiếu nhi Pháp, đã được dịch ra nhiều thứ tiếng.
• Phương thức biểu đạt chính: tự sự.
• Ngôi kể: ngôi thứ ba (có lúc chuyển sang ngôi thứ nhất qua lời của nhân vật Sói Lam).
• Cốt truyện: đa tuyến (truyện lồng truyện).

Giải thích nhanh: cốt truyện đa tuyến là kiểu cốt truyện tồn tại đồng thời ít nhất hai mạch sự kiện, gắn với số phận các nhân vật chính. Ví dụ: trong Mắt sói tồn tại đồng thời hai mạch truyện — câu chuyện về cuộc đời Sói Lam và câu chuyện về cậu bé Phi Châu.

II. Trước khi đọc

Câu hỏi: Nêu tên một tác phẩm văn học hoặc một bộ phim có nội dung nói về sự đồng cảm, gắn bó giữa con người và thế giới tự nhiên (loài vật, cây cỏ, vũ trụ…). Chia sẻ ngắn gọn cảm nhận của em về tác phẩm văn học hoặc bộ phim đó.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Bộ phim Cậu bé rừng xanh kể về cậu bé Mowgli được bầy sói nuôi dưỡng trong rừng. Cậu sống chan hoà với muông thú, kết bạn với gấu Baloo và báo đen Bagheera. Phim cho em cảm nhận sâu sắc về sự gắn bó giữa con người và thiên nhiên hoang dã.
• Cách 2: Truyện Dế Mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài kể về cuộc phiêu lưu của Dế Mèn cùng những người bạn nhỏ trong thế giới loài vật. Tác phẩm khiến em yêu thêm thiên nhiên và hiểu được giá trị của tình bạn, lòng dũng cảm.
• Cách 3: Bộ phim hoạt hình Vua sư tử (The Lion King) kể về cuộc đời chú sư tử Simba giữa thế giới muông thú châu Phi. Phim đã đưa em vào một thế giới tự nhiên tươi đẹp, nơi tình thân và tình bạn giữa các loài vật khiến em vô cùng xúc động.

III. Trong khi đọc

1. Hình dung: Cảm nhận của cậu bé Phi Châu về mắt sói

Mắt sói hiện lên đầy ấn tượng và kì lạ: một con mắt màu vàng, tròn xoe, chính giữa có một con ngươi màu đen, không bao giờ chớp. Càng nhìn, con mắt càng to hơn, tròn hơn như một tuần trăng úa trên bầu trời; quanh con ngươi có những điểm màu lam, ánh vàng lấp lánh như trang kim. Con ngươi loé lên một tia sáng khủng khiếp, hệt một ngọn lửa — ngọn hắc hoả.

2. Theo dõi: Trong con mắt của sói, gia đình sói hiện ra như thế nào?

Trong con ngươi đen ấy hiện lên một con sói cái đang nằm cuộn tròn giữa bảy đứa con của mình: năm sói con có bộ lông màu hung đỏ; con thứ sáu lông màu xanh lam (Sói Lam); con thứ bảy là sói cái màu vàng trông như tia vàng — Ánh Vàng. Gia đình sói gắn bó, quây quần làm thành một quầng màu hung đỏ quanh sói mẹ.

3. Dự đoán: Chuyện gì sẽ xảy ra với Ánh Vàng khi nó muốn nhìn thấy con người thật gần?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Ánh Vàng có thể sẽ bị toán đi săn bắt được, vì con người vốn đang lùng sục gia đình sói và Ánh Vàng còn nhỏ, thiếu kinh nghiệm.
• Cách 2: Em nghĩ Ánh Vàng sẽ gặp nguy hiểm. Vì việc đến gần con người vào ban đêm — khi chính họ đang đi săn sói — là hành động quá liều lĩnh.

4. Hình dung: Cảnh Sói Lam cứu Ánh Vàng

Sói Lam tung người bay qua làn không khí bỏng rát trên đám lửa, trên những con người và trên cả bao lưới. Nó dùng răng cắn đứt phăng sợi dây giữ lưới, hét lớn: “Chạy đi, Ánh Vàng!”. Khi Ánh Vàng chần chừ, Sói Lam vẫn quyết liệt giục em chạy, hất tung hai con chó vào lửa, nhận lấy phần nguy hiểm về mình. Cuối cùng, em đã chạy thoát còn Sói Lam thì bị một gã to như gấu dùng thân cây cháy đánh ngã, mất một mắt.

5. Suy luận: Nhân vật Sói Lam có tính cách như thế nào?

Sói Lam là một con sói gan dạ, dũng cảm, mưu trí; yêu thương em gái hết mực, sẵn sàng hi sinh thân mình vì người thân. Câu nói “Chạy đi, anh giao cả nhà cho em đấy!” thể hiện rõ tình yêu thương và đức hi sinh cao cả của Sói Lam.

6. Hình dung: Cảm nhận của Sói Lam về con mắt của cậu bé

Con mắt của Phi Châu giống như một đường hầm bị sập dưới lòng đất, một cái hang cáo — càng vào sâu càng mờ mịt, tối om, không còn giọt nắng nào. Cảm nhận ấy báo hiệu cậu bé đã trải qua một quá khứ đầy khổ đau, mất mát.

7. Hình dung: Tâm trạng của Phi Châu khi đi tìm lạc đà Hàng Xén

Phi Châu vô cùng lo lắng, sốt ruột. Cậu mất hàng giờ đi tìm, hỏi thăm tất cả mọi người — từ người qua đường, đám trẻ con, những con lạc đà cho đến những người mua lạc đà. Tâm trạng ấy cho thấy tình bạn sâu sắc của cậu với lạc đà Hàng Xén và nỗi đau khi mất đi người bạn thân thiết duy nhất.

8. Theo dõi: Suy nghĩ của Phi Châu về các loài động vật

Phi Châu cho rằng đàn cừu và dê không có kẻ thù; nếu thi thoảng sư tử hay báo ăn thịt một con dê, đó chỉ vì chúng đói. Cậu đề nghị Vua Dê cho sư tử ăn để chúng không tấn công đàn dê. → Cậu hiểu, đồng cảm với loài vật, không xem chúng là kẻ thù.

9. Theo dõi: Lời nói và hành động của Phi Châu với Báo

Phi Châu nói chuyện với Báo nhẹ nhàng, tôn trọng, gọi anh xưng tôi. Cậu khen ngợi tài năng của Báo (chạy nhanh, nhìn xa), thấu hiểu nỗi cô đơn của Báo, rồi chân thành đề nghị: “Báo ơi, anh chăn cừu với tôi nhé?”, “Báo này, anh cần có một người bạn, và tôi cũng vậy”. → Phi Châu là người chân thành, biết quan tâm, biết kết bạn ngay cả với loài vật.

10. Kết nối: Tình bạn của Phi Châu và Báo khiến em liên tưởng đến câu chuyện tình bạn trong tác phẩm nào khác?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em liên tưởng đến tình bạn giữa hoàng tử bé và con cáo trong tác phẩm Hoàng tử bé (Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri). Cả hai đều “cảm hoá” lẫn nhau, gắn bó bằng sự thấu hiểu và tin cậy.
• Cách 2: Em liên tưởng đến tình bạn giữa cậu bé Mowgli và báo đen Bagheera trong Cậu bé rừng xanh — một tình bạn vượt qua ranh giới loài, dựa trên sự đồng cảm và chở che.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Tác phẩm Mắt sói có cốt truyện đa tuyến với kiểu truyện lồng truyện, tức là một hoặc nhiều câu chuyện được kể lại trong một câu chuyện khác. Hãy đọc kĩ phần tóm tắt tác phẩm và chỉ ra cốt truyện đa tuyến đó.

Tác phẩm có hai mạch truyện đan xen:

• Chương 1 và chương 4 kể chuyện cuộc gặp gỡ giữa Sói Lam và Phi Châu ở vườn bách thú (hiện tại).
• Chương 2 kể chuyện gia đình Sói Lam ở Bắc Cực (quá khứ Sói Lam).
• Chương 3 kể hành trình của Phi Châu trên khắp châu Phi (quá khứ Phi Châu).

→ Hai mạch truyện về Sói Lam và Phi Châu được lồng vào câu chuyện chính (cuộc gặp gỡ ở vườn bách thú), tạo nên kiểu truyện lồng truyện.

Câu 2: Cậu bé Phi Châu nhìn vào mắt sói và nhận ra những điều gì? Trong mắt sói, câu chuyện nào đã hiện lên?

Phi Châu nhận ra:

• Con mắt sói màu vàng, tròn xoe, có một con ngươi đen không chớp bao giờ, loé lên ngọn hắc hoả.
• Quanh con ngươi có những sắc cầu vồng kì lạ.
• Quan trọng nhất, cậu phát hiện con ngươi có sự sống — chính là một con sói cái đang nằm cuộn tròn giữa bầy con nhỏ.

Câu chuyện hiện lên trong mắt sói: câu chuyện về gia đình Sói Lam ở Bắc Cực với bảy anh chị em, đặc biệt là chuyện Ánh Vàng bị toán thợ săn bắt và cảnh Sói Lam liều mình cứu em rồi bị bắt, mất một mắt.

Câu 3: Theo dõi phần (2) thuộc Chương 2 và cho biết Sói Lam đã cứu Ánh Vàng như thế nào. Qua hành động đó, em hãy nhận xét về tính cách nhân vật Sói Lam.

Sói Lam đã cứu Ánh Vàng:

• Đuổi theo em đến nơi toán đi săn dựng trại.
• Nghĩ ra kế: cắn đứt sợi dây giữ lưới để lưới rơi xuống, mở ra cho Ánh Vàng thoát.
• Tung mình nhảy qua ngọn lửa, qua đầu đám người và bao lưới — một việc đầy mạo hiểm với một con sói.
• Cắn đứt phăng sợi dây, hét bảo em chạy, hất tung hai con chó vào lửa.
• Khi Ánh Vàng chần chừ, vẫn giục em chạy: “Chạy đi, anh giao cả nhà cho em đấy!”.
• Bị một gã to như gấu dùng thân cây cháy đánh ngã, mất một mắt, bị bắt vào vườn thú.

Tính cách Sói Lam: dũng cảm, mưu trí, gan dạ; yêu thương em hết mực, sẵn sàng hi sinh vì người thân; bình tĩnh, quyết đoán trong tình huống nguy hiểm.

Câu 4: Sói Lam nhìn vào mắt Phi Châu và nhận ra những điều gì? Trong mắt cậu bé, kí ức nào đã hiện lên?

Sói Lam nhận ra: con mắt của Phi Châu giống như một đường hầm bị sập dưới lòng đất, một cái hang cáo — càng vào sâu càng mờ mịt, tối om, không còn giọt nắng nào. Đó là dấu hiệu của một quá khứ đầy khổ đau, mất mát.

Kí ức hiện lên: hành trình mưu sinh nhọc nhằn của cậu bé Phi Châu mồ côi trên khắp châu Phi — bị lão lái buôn Toa lừa bán, mất người bạn lạc đà Hàng Xén thân thiết, rồi đến làm người chăn cừu cho Vua Dê, kết bạn với Sư Tử Già và Báo.

Câu 5: Nêu cảm nhận của em về nhân vật Phi Châu. Chỉ ra những chi tiết giúp em có cảm nhận đó.

Cảm nhận về Phi Châu: đó là một cậu bé có số phận bất hạnh nhưng có tâm hồn trong sáng, nhân hậu, biết yêu thương loài vật.

Những chi tiết tiêu biểu:

• Số phận bất hạnh: mồ côi giữa chiến tranh ở châu Phi, bị lái buôn Toa bán cho Vua Dê làm người chăn cừu.
• Tình bạn với lạc đà Hàng Xén: mất hàng giờ tìm bạn, hỏi thăm mọi người, cả những con lạc đà khác.
• Sự thấu hiểu với loài vật: cho rằng sư tử, báo ăn thịt cừu chỉ vì chúng đói; đề nghị cho sư tử ăn để chúng không tấn công đàn dê.
• Cách kết bạn với Báo: nói chuyện nhẹ nhàng, tôn trọng, khen ngợi tài năng, chia sẻ nỗi cô đơn: “Báo này, anh cần có một người bạn, và tôi cũng vậy.”

→ Phi Châu là người chăn cừu tài giỏi, chăm chỉ, nhân ái, lương thiện, biết coi loài vật là bạn chứ không phải kẻ thù.

Câu 6: Nhận xét về vai trò của hình ảnh mắt sói, mắt người trong việc tổ chức các sự kiện của cốt truyện.

• Mắt sói và mắt người là hình ảnh trung tâm, là chiếc cầu nối giúp Sói Lam và Phi Châu hiểu về quá khứ của nhau.
• Khi Phi Châu nhìn vào mắt sói → câu chuyện về gia đình Sói Lam hiện lên (chương 2).
• Khi Sói Lam nhìn vào mắt cậu bé → kí ức của Phi Châu được tái hiện (chương 3).
• Hai con mắt giống như hai đường hầm dẫn về quá khứ, kết nối hai mạch truyện tưởng như tách biệt thành một chỉnh thể.
• Nhờ cách tổ chức ấy, tác phẩm tạo nên kiểu cốt truyện lồng truyện độc đáo, vừa hé mở số phận từng nhân vật, vừa làm nổi bật chủ đề: sự đồng cảm, gắn bó giữa con người và loài vật.

Câu 7: Theo em, qua câu chuyện của Sói Lam và cậu bé Phi Châu, tác giả muốn ca ngợi hay phê phán điều gì? Câu chuyện đã tác động đến suy nghĩ và tình cảm của em như thế nào?

Tác giả muốn ca ngợi và phê phán:

• Ca ngợi: tình yêu thương gia đình, đức hi sinh (Sói Lam vì Ánh Vàng); tình bạn, tình thân và sự đồng cảm giữa con người với loài vật (Phi Châu với Hàng Xén, với Báo).
• Phê phán: chiến tranh, những kẻ săn bắt động vật hoang dã, sự tàn phá thiên nhiên của con người.

Câu chuyện tác động đến em:

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Câu chuyện khiến em xúc động và biết trân trọng hơn tình thân, tình bạn. Em cũng nhận ra cần sống có trách nhiệm hơn với thiên nhiên và muôn loài quanh mình.
• Cách 2: Em đã hiểu rằng loài vật cũng có tình cảm, có nỗi đau, có khát vọng tự do. Từ nay, em sẽ yêu quý, bảo vệ động vật hơn và không bao giờ làm tổn thương chúng.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) kể lại sự kiện “Phi Châu và Báo đã trở thành đôi bạn thân thiết” (bằng lời của nhân vật Báo).

Đoạn văn tham khảo 1:

Tôi vốn là một con báo sống đơn độc giữa cánh đồng châu Phi mênh mông. Một buổi tối, tôi đang bò sát gần đàn dê và cừu của Vua Dê thì bất ngờ nghe tiếng cậu bé chăn cừu Phi Châu gọi tên tôi. Tôi vô cùng ngạc nhiên vì chưa hề có ai nghe được tiếng bước chân của tôi. Cậu bé khen tôi là một tay đi săn tuyệt vời, chạy nhanh và nhìn xa hơn bất kì loài thú nào. Rồi cậu thủ thỉ ngỏ lời mời tôi cùng cậu chăn cừu. Lúc đầu tôi còn ngần ngại, nhưng khi nghe cậu nói “Báo ơi, anh cần có một người bạn, và tôi cũng vậy”, tôi cảm thấy lòng mình ấm áp lạ thường. Từ ngày ấy, tôi và Phi Châu trở thành đôi bạn thân thiết, không thể tách rời. Cậu bé đã dạy tôi hiểu rằng con người và loài vật hoàn toàn có thể sống bên nhau bằng tình bạn chân thành.

Đoạn văn tham khảo 2:

Đêm hôm ấy, tôi lẻn đến gần đàn cừu của Vua Dê, định kiếm cho mình bữa tối. Chưa kịp ra tay, tôi đã nghe tiếng cậu bé chăn cừu cất lên: “Báo này, đừng có bò như rắn thế, tôi nghe thấy tiếng anh rồi đấy.” Tôi giật mình thò đầu ra khỏi bụi cỏ khô, đầy ngạc nhiên trước cậu bé có đôi tai thính lạ thường ấy. Cậu tự giới thiệu mình là Phi Châu, đến từ Châu Phi Vàng, rồi ân cần khen ngợi tài năng của tôi và mời tôi cùng cậu chăn cừu. Điều khiến trái tim tôi rung động chính là lời cậu nói rằng cả tôi và cậu đều cần có một người bạn. Cậu nhìn tôi bằng đôi mắt có hai vệt nước mắt khô đã đọng thành đường đen dài tới mép — đôi mắt của một cậu bé từng trải qua bao đau khổ. Tôi hiểu cậu cô đơn cũng như tôi. Từ đó, tôi và Phi Châu trở thành đôi bạn thân thiết, cùng nhau chăn dắt đàn cừu và sẻ chia mọi vui buồn giữa cánh đồng châu Phi rộng lớn.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng