I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Côn-xtan-tin Pau-xtốp-xki (1892 – 1968) là nhà văn Nga nổi tiếng. Truyện ngắn của ông mang chất thơ nhẹ nhàng, tinh tế, khơi dậy ở người đọc sự rung cảm trước những vẻ đẹp bình dị, khuất lấp, dễ bị lãng quên trong cuộc sống.

Một số tác phẩm tiêu biểu (đã được dịch ra tiếng Việt): Cô gái làm ren (1958), Chiếc nhẫn bằng thép (1973), Một mình với mùa thu (1984), Câu chuyện phương Bắc (1987), Chuyện kể về cuộc đời (2012)… Nổi tiếng nhất là tập truyện ngắn Bông hồng vàng (1961) nói về công việc lao động sáng tạo của nhà văn.

2. Tác phẩm

• Thể loại: truyện ngắn.
• Xuất xứ: Xe đêm là một trong những truyện ngắn tiêu biểu của Pau-xtốp-xki, in trong tạp chí Viết và Đọc, chuyên đề mùa thu, tháng 9/2022 (Đỗ Hải Phong dịch).
• Ngôi kể: ngôi thứ ba.
• Nhân vật chính: An-đéc-xen.
• Phương thức biểu đạt chính: tự sự.
• Chủ đề: truyện gửi gắm thông điệp về sức mạnh của trí tưởng tượng và ảnh hưởng của nó trong văn chương cũng như trong đời sống.

Tóm tắt: An-đéc-xen cùng một nhà tu hành và thiếu phụ E-lê-na đi trên chuyến xe đêm từ Vơ-ni-dơ đến Vê-rô-na. Trên đường, họ gặp ba cô gái Ni-cô-li-na, Ma-ri-a, An-na muốn lên xe nhưng không đủ tiền. An-đéc-xen đã trả tiền giúp các cô. Suốt chuyến đi, ông trò chuyện và tiên đoán về tương lai, hạnh phúc của ba cô gái. Ông cũng kể câu chuyện về cách mình mang niềm vui đến cho cô bé con người gác rừng ở xứ Giuýt-len bằng việc giấu những món quà nhỏ dưới các gốc nấm trong rừng.

II. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Chân dung nhân vật An-đéc-xen hiện lên qua những chi tiết nào? Hãy nêu nhận xét của em về nhân vật.

a) Chân dung An-đéc-xen:

• Trong thực tế: xấu trai, cao kều, nhút nhát, tay chân lòng thòng như con rối xâu dây mà trẻ con ở quê gọi là “ham-pen-man”. Ông tự biết rõ điều đó và buồn vì các cô gái trẻ đi qua ông như qua một cái cột đèn vô tri.
• Trong tưởng tượng của An-đéc-xen: ông hình dung mình đẹp trai, trẻ trung, hoạt bát, có “mái tóc rậm, lượn sóng”, gương mặt “rám nắng”, đôi mắt xanh “hầu như lúc nào cũng ánh cười”. Ông tự nhận mình là nhà tiên tri đoán định được tương lai, là hoàng tử bất hạnh từ xứ sở của Hăm-lét.

b) Hành động và cách ứng xử:

• Trả tiền giúp ba cô gái nghèo, bênh vực họ trước người đánh xe thô lỗ.
• Nhiệt tình trò chuyện, tiên đoán tương lai cho các cô gái bằng lời lẽ dịu dàng, ấm áp.
• Kể chuyện mang niềm vui cho cô bé ở xứ Giuýt-len bằng cách giấu quà dưới các gốc nấm.

c) Nhận xét:

An-đéc-xen tuy có phần tự ti về ngoại hình nhưng lại có một tâm hồn lãng mạn, giàu trí tưởng tượng; là người tốt bụng, hào phóng, lịch thiệp, sẵn sàng giúp đỡ người khác; yêu mến và thấu hiểu trẻ thơ, biết mang đến niềm vui cho mọi người bằng những hành động sáng tạo, đầy yêu thương.

Câu 2: An-đéc-xen đã tiên đoán như thế nào về tương lai của các cô gái mới quen? Qua đó, em nhận ra mong ước, tình cảm gì của ông dành cho những cô gái ấy?

a) Lời tiên đoán dành cho từng cô gái:

• Ni-cô-li-na: là cô gái có “mái tóc sáng màu, phất phơ nhè nhẹ”, hay cười, yêu tất thảy những gì sống động. Cô có một trái tim nồng nhiệt, sẵn sàng vượt qua “ngàn dặm, qua núi tuyết và sa mạc khô cằn” để cứu người yêu khỏi cơn nguy khốn.
• Ma-ri-a: có sắc đẹp mê hồn, bản tính kín đáo, giấu kín niềm đam mê bỏng cháy. Số mệnh của cô “hoặc rất buồn, hoặc rất hạnh phúc”. Cô sẽ gặp được một người tuyệt vời, có tâm hồn lớn lao — có thể là hoạ sĩ, nhà thơ, người chiến sĩ đấu tranh cho tự do, chàng chăn cừu hay thuỷ thủ.
• An-na: sẽ có nhiều con, sống hạnh phúc trong cảnh sum vầy đầm ấm cùng chồng và những đứa con tí hon.

b) Mong ước, tình cảm của An-đéc-xen:

• Mong ước: các cô gái mới quen đều có cuộc đời hạnh phúc, có niềm tin và dũng khí đi tìm tình yêu, hạnh phúc cho riêng mình.
• Tình cảm: sự mến mộ chân thành, đôn hậu, dịu dàng dành cho những cô gái xinh đẹp. Lời tiên đoán đẹp đẽ ấy chính là động lực thôi thúc các cô gái dám tìm kiếm và theo đuổi hạnh phúc của mình.

Câu 3: Theo An-đéc-xen kể lại, ông đã mang đến niềm vui cho cháu bé trong gia đình người gác rừng xứ Giuýt-len. Em có đồng tình với ý kiến “trái tim bé sẽ không dễ bị trơ lì như với những người chưa từng chứng kiến chuyện cổ tích như thế” không? Vì sao?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1 (đồng tình): Em hoàn toàn đồng tình với ý kiến đó. Truyện cổ tích nuôi dưỡng tâm hồn, chắp cánh cho trí tưởng tượng của trẻ thơ. Khi được sống trong thế giới diệu kì của những phép màu, trẻ em sẽ học được cách tin vào điều tốt đẹp, biết yêu thương, đồng cảm với mọi người. Nhờ vậy, trái tim các em sẽ không trở nên chai lì, vô cảm trước những vui buồn của cuộc đời mà luôn rộng mở, nhạy cảm.
• Cách 2 (đồng tình): Em đồng tình với An-đéc-xen. Hành động giấu quà dưới gốc nấm không phải là “đánh lừa” mà là một món quà cổ tích dành cho tuổi thơ. Cô bé sẽ ghi nhớ kỉ niệm ấy suốt đời, và đó sẽ là hạt giống yêu thương, tin tưởng vào điều kì diệu gieo vào tâm hồn em. Một người được nuôi lớn bằng cổ tích sẽ giữ được sự rung cảm tinh tế, biết trân trọng vẻ đẹp của cuộc sống thay vì sống lạnh lùng, vô cảm.

Câu 4: Truyện cổ An-đéc-xen đã chinh phục hàng triệu trái tim độc giả. Theo em, trí tưởng tượng đã giúp ích như thế nào cho An-đéc-xen trong việc viết truyện cổ tích?

Trí tưởng tượng đã giúp ích rất lớn cho An-đéc-xen trong việc viết truyện cổ tích:

• Tạo ra một thế giới nghệ thuật phong phú, sinh động: trong truyện của ông, những sự vật vô tri như chiếc lá, que diêm, mặt trời, mặt trăng… đều trở thành những sinh thể có hồn, biết nói năng, suy nghĩ, có cảm xúc.
• Xây dựng những nhân vật và tình tiết kì diệu, hấp dẫn: nàng tiên cá giữa biển cả bao la, cô bé bán diêm thắp lên những ước mơ qua từng que diêm… đều là sản phẩm tuyệt vời của trí tưởng tượng.
• Truyền tải thông điệp sâu sắc về tình yêu thương, lòng nhân ái, niềm tin vào cái đẹp — những giá trị nhân văn được gói trọn trong vỏ bọc cổ tích kì ảo, dễ đi vào lòng người, đặc biệt là trẻ thơ.
• Mang đến vẻ đẹp lãng mạn, bay bổng cho từng trang viết, khiến truyện cổ An-đéc-xen có sức cuốn hút kì lạ, chinh phục được nhiều thế hệ độc giả.

Câu 5: Qua đoạn trích, em nhận ra tình cảm, thái độ gì của nhà văn Pau-xtốp-xki đối với nhà văn An-đéc-xen?

Qua đoạn trích, em nhận ra Pau-xtốp-xki dành cho An-đéc-xen những tình cảm rất đặc biệt:

• Sự hiểu biết sâu sắc, đồng điệu: Pau-xtốp-xki am hiểu cả ngoại hình, tính cách, suy tư và đời sống nội tâm của An-đéc-xen. Nhân vật trong truyện thấp thoáng bóng dáng của An-đéc-xen ngoài đời thực.
• Trân trọng tài năng và tâm hồn bay bổng của An-đéc-xen — một nhà văn có trí tưởng tượng kì diệu và trái tim nhân hậu.
• Yêu mến, ngưỡng mộ vẻ đẹp lãng mạn, nhân hậu, trong sáng, đầy ắp tình yêu thương con người, đặc biệt là với trẻ thơ của An-đéc-xen.

Câu 6: Theo em, nghệ thuật của đoạn trích có gì nổi bật?

Đoạn trích có nhiều nét nghệ thuật nổi bật:

• Ngôi kể thứ ba: tăng tính khách quan, chân thực cho câu chuyện.
• Cốt truyện đa tuyến, có yếu tố truyện lồng truyện (câu chuyện của An-đéc-xen kể về cô bé xứ Giuýt-len lồng trong câu chuyện chính trên chuyến xe đêm).
• Khéo léo sử dụng các yếu tố liên tưởng, tưởng tượng thi vị, dẫn dắt người đọc vào thế giới hồn nhiên, mơ mộng.
• Miêu tả tâm lí nhân vật tinh tế — đặc biệt là những suy tư, mặc cảm, khao khát thầm kín của An-đéc-xen.
• Lời thoại sinh động, phù hợp với tính cách của từng nhân vật: giọng nghiêm khắc của nhà tu hành, giọng dịu dàng của E-lê-na, giọng hồn nhiên của các cô gái, giọng điềm đạm, ấm áp của An-đéc-xen.
• Ngôn ngữ giàu chất thơ, nhẹ nhàng, tinh tế — đặc trưng phong cách Pau-xtốp-xki.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng