I. Lý thuyết trọng tâm

1. Khái niệm thành phần biệt lập

Thành phần biệt lập là thành phần không nằm trong cấu trúc cú pháp của câu (chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, định ngữ, bổ ngữ) và cũng không tham gia vào việc diễn đạt nghĩa sự việc của câu.

Thành phần biệt lập gồm: thành phần tình thái, thành phần cảm thán, thành phần gọi – đáp, thành phần chêm xen (phụ chú). Trong bài học này, chúng ta tìm hiểu hai loại là thành phần tình thái và thành phần cảm thán.

2. Thành phần tình thái

Thành phần tình thái là thành phần thể hiện thái độ, cách đánh giá của người nói (người viết) đối với sự việc được nói tới trong câu.

Các từ ngữ thường gặp: chắc, chắc chắn, chắc hẳn, hình như, dường như, có lẽ, có vẻ như, có thể, theo tôi, theo ý tôi…

Ví dụ:

Chắc chắn tất cả đám học sinh chúng tôi đứa nào cũng yêu mến thầy vì tấm lòng nhân từ, vì những ý nghĩ tốt lành, vì những ước mơ của thầy về tương lai chúng tôi. (Trin-ghi-dơ Ai-tơ-ma-tốp, Người thầy đầu tiên)

→ Chắc chắn là thành phần tình thái, thể hiện sự đánh giá về tính chính xác cao của thông tin được nói tới trong câu.

Hoạ sĩ còn đang nheo mắt cố đọc tên các sách trên giá thì cô gái đã bước tới, dường như làm việc ấy hộ bố. (Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

→ Dường như là thành phần tình thái thể hiện ý không chắc chắn.

3. Thành phần cảm thán

Thành phần cảm thán là thành phần được dùng để bộc lộ trực tiếp tình cảm, cảm xúc của người nói, người viết (vui, buồn, ngạc nhiên, tức giận…).

Các từ ngữ thường gặp: ôi, chao ôi, trời ơi, ơ, ô kìa, than ôi, hỡi ơi, ứ hự…

Vị trí: thường đứng ở đầu câu.

Ví dụ:

Chao ôi, bắt gặp một con người như anh ta là một cơ hội hãn hữu cho sáng tác, nhưng hoàn thành được sáng tác còn là một chặng đường dài. (Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

→ Chao ôi là thành phần cảm thán bộc lộ sự xúc động.

Ơ, cái bà này! Sao bà cứ cuống quýt lên vậy? (Lê Minh Khuê, Những ngôi sao xa xôi)

→ Ơ là thành phần cảm thán bộc lộ sự ngạc nhiên.

II. Luyện tập

Bài 1: Tìm thành phần tình thái trong các câu sau và chỉ ra ý nghĩa của thành phần ấy trong từng trường hợp.

a. Mặt nữa, “Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt” chắc hẳn không phải là trời một đêm trăng, mà phải là trời một buổi chiều. (Xuân Diệu)

→ chắc hẳn: thể hiện thái độ tin cậy cao, đánh giá chắc chắn của người nói đối với nhận định “không phải là trời một đêm trăng…”.

b. Mà tôi nhớ một cái gì đấy, hình như mẹ tôi, cái cửa sổ, hoặc những ngôi sao to trên bầu trời thành phố. Phải, có thể là những cái đó… (Lê Minh Khuê)

→ hình như, có thể: thể hiện sự phỏng đoán, không chắc chắn của người nói về điều mình nhớ.

c. Con cá nằm yên. Có lẽ vì thấm mệt nên giờ đây nó ngủ. (Giuyn Véc-nơ)

→ có lẽ: thể hiện sự dự đoán, không chắc chắn của người viết về nguyên nhân khiến con cá ngủ.

Bài 2: Tìm 3 – 5 từ ngữ chỉ thái độ, cách đánh giá của người nói về mức độ tin cậy của sự việc được nói tới và đặt một câu với mỗi từ ngữ tìm được.

Bài tập mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

Cách 1: Từ ngữ theo trình tự tăng dần mức độ tin cậy: có vẻ như – hình như – có lẽ – chắc – chắc chắn.

• Có vẻ như hôm nay cô giáo không vui.
• Hình như trời sắp mưa rồi.
• Có lẽ bạn ấy đã quên cuộc hẹn của chúng ta.
• Ngày mai chắc trời sẽ nắng đẹp.
• Em chắc chắn sẽ đạt học sinh giỏi năm học này.

Cách 2: Một số từ ngữ khác và câu ví dụ:

• Dường như bạn ấy đang giấu em một chuyện gì đó.
• Có thể cuối tuần này lớp em sẽ đi dã ngoại.
• Hẳn là anh ấy rất buồn khi nghe tin đó.
• Theo tôi, bài thơ này thể hiện tình yêu quê hương sâu sắc.
• Chắc chắn đội tuyển của chúng ta sẽ chiến thắng.

Bài 3: Tìm thành phần cảm thán trong các câu sau và chỉ ra ý nghĩa của thành phần ấy trong từng trường hợp.

a. Trời ơi, ước gì thầy Đuy-sen là anh ruột của tôi! (Trin-ghi-dơ Ai-tơ-ma-tốp)

→ Trời ơi: bộc lộ cảm xúc thán phục, khao khát mãnh liệt ước gì thầy Đuy-sen là anh ruột của mình.

b. Má tôi cũng coi nó là gió Tết, nghe gió, má thuận miệng hát “Cấy rồi mùa qua sông cấy mướn. Ông trời ổng thổi ngọn chướng buồn cha chả là buồn…” rồi thở dài cái thượt “Ứ hự, lụi hụi mà hết năm”. (Nguyễn Ngọc Tư)

→ Ứ hự: bộc lộ cảm xúc ngỡ ngàng, tiếc nuối trước sự trôi đi nhanh chóng của thời gian (một năm đã sắp hết).

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng