I. Lý thuyết trọng tâm

1. Câu phủ định

Câu phủ định là câu có những từ ngữ phủ định như: không, chẳng, chả, chưa, không phải (là), chẳng phải (là), đâu có phải (là), đâu (có)…

Câu phủ định có hai chức năng chính:

a) Phủ định miêu tả — thông báo, xác nhận không có sự vật, sự việc, tính chất, quan hệ nào đó.

Ví dụ: “Mảnh đất này đâu phải là những người anh em của họ…” (Xi-át-tơn) → xác nhận không có quan hệ anh em giữa “mảnh đất này” và người da trắng.

b) Phủ định bác bỏ — phản bác một ý kiến, một nhận định.

Ví dụ: “Nhưng không phải vậy đâu Sam à.” (Đa-ni-en Gốt-li-ép) → phản bác một ý kiến, nhận định.

2. Câu khẳng định

Câu khẳng định là câu không có phương tiện thể hiện sự phủ định (vốn thường dùng để đánh dấu câu phủ định). Câu khẳng định xác nhận có sự tồn tại của một đối tượng hay một diễn biến nào đó.

Ví dụ: “Không có chúng đứng ở đầu chuỗi thức ăn, toàn bộ cộng đồng sinh thái dưới biển sẽ suy giảm và thay đổi tới mức không thể nhận ra.” (Lâm Lê) → câu nêu một giả định nhằm khẳng định vấn đề.

3. Lưu ý quan trọng

Câu có hai từ phủ định đi liền nhau theo mô hình sau không phải là câu phủ định mà là câu khẳng định:

Ví dụ: “Tôi không phải không biết.” → có nghĩa là “Tôi biết” (câu khẳng định).

II. Luyện tập

Bài 1: Trong các câu sau, theo em, câu nào là câu khẳng định, câu nào là câu phủ định? Vì sao em xác định như vậy?

a. “Ngập lụt đã tạo nên ít nhất là ba kết nối quan trọng cho hệ sinh thái Đồng bằng sông Cửu Long, bao gồm dòng nước, phù sa và dòng sinh vật.”

→ Câu khẳng định.

Lí do: trong câu không có từ ngữ đặc trưng mang ý nghĩa phủ định; câu xác nhận sự thật về lợi ích của hiện tượng ngập lụt ở Đồng bằng sông Cửu Long.

b. “Thật ra, điều này không mới, ít nhất vài trăm năm trước, các cư dân đầu tiên đến vùng hoang địa châu thổ, họ đã quen với cách sống với mùa nước nổi hàng năm.”

→ Câu phủ định (phủ định bác bỏ).

Lí do: trong câu có từ phủ định “không” (ở cụm từ “điều này không mới”); câu phản bác một nhận thức cho rằng “cách sống với mùa nước nổi hàng năm” mới hình thành trong thời gian gần đây.

c. “Còn chúng tôi, chúng tôi chẳng thể quên được mảnh đất tươi đẹp này.”

→ Câu phủ định (phủ định miêu tả).

Lí do: trong câu có cụm từ mang ý nghĩa phủ định “chẳng thể”; câu xác nhận không có tình trạng người nói quên đi mảnh đất tươi đẹp của mình.

Bài 2: Chỉ ra trong các câu sau, câu nào là câu phủ định bác bỏ, câu nào là câu phủ định miêu tả và câu nào không phải là câu phủ định.

a. “Tôi biết người da trắng không hiểu cách sống của chúng tôi.”

→ Không phải là câu phủ định.

Lí do: mặc dù trong câu có từ “không” (“không hiểu”) nhưng trọng tâm thông báo của câu là “tôi biết” – tức là khẳng định sự hiểu biết của thủ lĩnh Xi-át-tơn về một vấn đề, chứ không phải là phủ nhận việc người da trắng hiểu hay không hiểu. Vì câu xác định sự “biết” của “tôi” nên đây là câu khẳng định.

b. “Ở thành phố của người da trắng, chẳng có nơi nào yên tĩnh cả, chẳng có nơi nào là nghe được tiếng lá cây lay động vào mùa xuân hay tiếng vỗ cánh của côn trùng.”

→ Câu phủ định bác bỏ.

Lí do: trong câu có từ “chẳng” (xuất hiện 2 lần) và nội dung của câu ngầm phản bác nhận thức rằng cuộc sống ở thành phố của người da trắng vẫn bình thường. Theo cách nhìn của người da đỏ, đó là cuộc sống không bình thường vì mọi âm thanh đáng yêu của sự sống đều bị cảm nhận như “tiếng ồn ào lăng mạ”.

c. “Mùa nước nổi xưa kia hay mùa lũ theo cách gọi hiện nay, không là mối lo ngại cho nông dân vùng châu thổ Cửu Long, một mùa nước lũ lớn, như một niềm tin tâm linh, sẽ đem lại sự giàu có, sung túc cho vùng đất.”

→ Câu phủ định miêu tả.

Lí do: trong câu có từ “không” và câu xác nhận rằng người nông dân ở vùng châu thổ sông Cửu Long không có sự lo ngại về lũ lụt.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng