Bài thực hành gồm 5 thí nghiệm về hệ tuần hoàn: đếm nhịp tim, đo huyết áp, tìm hiểu tính tự động của tim ếch, vai trò của dây thần kinh giao cảm – đối giao cảm và tác động của adrenalin. Dưới đây là mẫu báo cáo thực hành của một nhóm học sinh, kèm số liệu tham khảo phù hợp để các em đối chiếu khi thực hiện.

1. Mục đích

• Đo được huyết áp và đếm được nhịp tim của người ở các trạng thái khác nhau, giải thích được kết quả và nhận biết trạng thái sức khoẻ.
• Mổ được tim ếch để tìm hiểu tính tự động của tim.
• Tìm hiểu vai trò của dây thần kinh giao cảm – đối giao cảm đối với hoạt động của tim.
• Tìm hiểu tác động của adrenalin đối với hoạt động của tim ếch.

2. Kết quả và giải thích

a) Kết quả đếm nhịp tim khi nghỉ ngơi và sau khi hoạt động

Đối tượng: một bạn học sinh nam khoẻ mạnh, 16 tuổi.

Kết quả:

Giải thích:

• Khi nghỉ ngơi, nhu cầu O₂ và chất dinh dưỡng của các cơ quan thấp → tim đập bình thường.
• Khi hoạt động mạnh, cơ bắp tăng cường hô hấp tế bào → cần nhiều O₂ và chất dinh dưỡng hơn, đồng thời sinh ra nhiều $CO_2$ cần đào thải. Vì vậy tim phải đập nhanh và mạnh hơn để tăng lưu lượng máu, đáp ứng nhu cầu của cơ thể.

b) Kết quả đo huyết áp khi nghỉ ngơi

Kết quả đo được (bằng huyết áp kế điện tử):

Kết luận: Huyết áp đo được nằm trong giới hạn bình thường → tình trạng huyết áp ổn định, sức khoẻ tốt.

c) Kết quả đếm nhịp tim ếch khi chưa thắt chỉ và sau khi thắt chỉ

Kết quả:

Giải thích:

• Ở tim ếch, nút phát xung điện chính nằm ở xoang tĩnh mạch (tương ứng với nút xoang nhĩ ở người).
• Khi thắt chỉ ngăn cách xoang tĩnh mạch với tim → xoang tĩnh mạch vẫn tự phát xung điện và co bóp bình thường; còn phần tim (tâm nhĩ, tâm thất) mất nguồn phát xung chính nên đập rất chậm hoặc ngừng.

→ Kết luận: Tim có tính tự động là nhờ nút phát xung điện ở xoang tĩnh mạch (hệ dẫn truyền tim).

d) Kết quả đếm nhịp tim khi kích thích dây thần kinh giao cảm – đối giao cảm

Kết quả:

Giải thích:

• Dây thần kinh kích thích là dây hỗn hợp gồm sợi giao cảm và sợi đối giao cảm (phó giao cảm).
• Khi kích thích, ở tim ếch dây đối giao cảm chiếm ưu thế → làm tim đập chậm hoặc ngừng đập tạm thời.
• Sau khi ngừng kích thích, tim hồi phục trở lại bình thường. Có thể tăng nhẹ do sợi giao cảm vẫn còn hoạt động dư âm → làm tim đập nhanh hơn một chút.

→ Kết luận: Dây thần kinh giao cảm – đối giao cảm có vai trò điều hoà nhịp tim (giao cảm làm tim đập nhanh, đối giao cảm làm tim đập chậm).

e) Kết quả đếm nhịp tim khi có tác động của adrenalin

Kết quả: (tim ếch đã được tách rời khỏi cơ thể, ngâm trong dung dịch sinh lí)

Giải thích:

• Adrenalin là hormone do tuỷ tuyến trên thận tiết ra, có tác dụng làm tim đập nhanh và mạnh hơn.
• Khi ngâm tim ếch trong dung dịch có adrenalin, hormone này tác động trực tiếp lên cơ tim → tim tăng nhịp và tăng lực co bóp.

→ Kết luận: Adrenalin thuộc cơ chế thể dịch trong điều hoà hoạt động của tim, làm tim đập nhanh và mạnh hơn.

3. Trả lời câu hỏi

Câu a trang 71

Đề bài: Tại sao thông qua bắt mạch cổ tay có thể đếm được nhịp tim?

Lời giải:

• Ở cổ tay có động mạch chạy gần bề mặt da nên có thể sờ cảm nhận được.
• Mỗi lần tim co bóp đẩy máu vào động mạch sẽ tạo ra một sóng áp lực truyền dọc theo hệ động mạch → cảm nhận được ở cổ tay dưới dạng mạch đập.
• Vì vậy: 1 lần mạch đập = 1 lần tim co bóp = 1 nhịp tim.

→ Đếm số lần mạch đập trong 1 phút cũng chính là đếm được số nhịp tim trong 1 phút.

Câu b trang 71

Đề bài: Tại sao khi đo huyết áp phải tránh bị căng thẳng thần kinh, không nói chuyện, nghỉ ngơi ít phút trước khi đo nếu từ nơi khác đến?

Lời giải:

Huyết áp bị ảnh hưởng bởi hoạt động thần kinh và thể dịch (như adrenalin). Cụ thể:

• Căng thẳng, hồi hộp → thần kinh giao cảm hoạt động mạnh, tuyến trên thận tiết nhiều adrenalin → tim đập nhanh, mạch co lại → huyết áp tăng cao hơn thực tế.
• Nói chuyện khi đo → làm cơ thể cử động, thay đổi trạng thái → huyết áp không ổn định → kết quả không chính xác.
• Từ nơi khác đến (vừa đi bộ, leo cầu thang,…) → tim còn đập nhanh, huyết áp đang cao hơn trạng thái nghỉ.

→ Vì vậy cần nghỉ ngơi vài phút và giữ trạng thái ổn định để huyết áp trở về mức bình thường, kết quả đo mới chính xác, phản ánh đúng tình trạng sức khoẻ.

Câu c trang 71

Đề bài: Tại sao khi nghiên cứu tính tự động của tim ếch và tìm hiểu vai trò của dây thần kinh giao cảm – đối giao cảm đối với hoạt động của tim ếch phải phá tuỷ sống của ếch?

Lời giải:

Phải phá tuỷ sống của ếch vì:

• Phá tuỷ sống làm ếch mất phản xạ, không cử động → dễ thao tác thí nghiệm (mổ, quan sát, đếm nhịp tim) và ếch không đau đớn.
• Loại bỏ ảnh hưởng của thần kinh trung ương đến hoạt động của tim → tim hoạt động dựa trên tính tự động và sự điều hoà tại chỗ → kết quả thí nghiệm chính xác, phản ánh đúng đối tượng nghiên cứu.
• Đặc biệt khi tìm hiểu vai trò của dây thần kinh giao cảm – đối giao cảm: cần loại bỏ các tín hiệu thần kinh khác để đánh giá đúng tác động của kích thích trực tiếp lên dây thần kinh này.

Câu d trang 71

Đề bài: Tại sao phải tách tim ra khỏi cơ thể ếch (làm tim rời) khi nghiên cứu tác động của adrenalin lên hoạt động của tim ếch?

Lời giải:

Phải tách tim ra khỏi cơ thể ếch (làm tim rời) vì:

• Tim ếch có tính tự động, khi tách khỏi cơ thể và ngâm trong dung dịch sinh lí phù hợp thì vẫn tiếp tục co dãn nhịp nhàng một thời gian.
• Tách tim rời giúp loại bỏ ảnh hưởng của thần kinh và các hormone khác từ cơ thể → chỉ còn tác động trực tiếp của adrenalin trong dung dịch lên tim.
• Adrenalin cho tác động vào có thể được kiểm soát nồng độ chính xác (ví dụ 1/50 000) → kết quả rõ ràng, khách quan.

→ Nếu để tim trong cơ thể, adrenalin bổ sung sẽ bị pha loãng trong máu và trộn lẫn với tác động của thần kinh, các hormone khác → khó đánh giá chính xác tác động của riêng adrenalin.

Cô Nguyễn Ngọc Châu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Sinh Học THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sinh học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ AT sinh học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Trần Phú