Câu hỏi mở đầu trang 88

Đề bài: Nếu sinh vật không phản ứng kịp thời đối với kích thích đến từ môi trường thì sẽ dẫn đến hậu quả như thế nào?

Lời giải:

Nếu sinh vật không phản ứng kịp thời với kích thích từ môi trường thì:

• Không thích ứng được với những thay đổi của môi trường sống.
• Cơ thể có thể bị tổn thương hoặc tử vong.
• Ví dụ:
  • Động vật không kịp tránh kẻ thù → bị bắt, bị thương.
  • Mắt không co đồng tử khi ánh sáng quá mạnh → tổn thương mắt.
  • Cây không hướng ngọn về phía ánh sáng → thiếu ánh sáng cho quang hợp, sinh trưởng kém.

→ Vì vậy, phản ứng kịp thời với kích thích là điều kiện cần thiết để sinh vật tồn tại và phát triển.

I. Khái niệm và vai trò của cảm ứng

Câu hỏi trang 89 (sau mục I)

Đề bài: Cho ví dụ về cảm ứng ở động vật, thực vật và phân tích vai trò của các cảm ứng đó.

Lời giải:

Ví dụ cảm ứng ở thực vật:

• Ngọn cây hướng về phía ánh sáng (hướng sáng).
  • Vai trò: giúp cây nhận được nhiều ánh sáng để quang hợp, tạo chất hữu cơ nuôi cây.
• Lá cây trinh nữ cụp lại khi bị chạm phải.
  • Vai trò: giúp cây tránh tổn thương trước tác động cơ học từ môi trường.

Ví dụ cảm ứng ở động vật:

• Đồng tử co lại khi có ánh sáng mạnh chiếu vào mắt.
  • Vai trò: bảo vệ mắt, tránh cho võng mạc bị tổn thương do ánh sáng mạnh.
• Rụt tay lại khi bị gai đâm hoặc chạm vật nóng.
  • Vai trò: giúp cơ thể tránh khỏi tác nhân gây hại, bảo vệ cơ thể.

→ Vai trò chung: cảm ứng là đặc điểm thích nghi giúp sinh vật phản ứng kịp thời với môi trường, đảm bảo cho sinh vật tồn tại và phát triển.

II. Cơ chế cảm ứng ở sinh vật

Câu hỏi trang 89 (sau mục II)

Đề bài: Cơ chế cảm ứng ở thực vật giống với động vật như thế nào?

Lời giải:

Cơ chế cảm ứng ở thực vật và động vật giống nhau ở điểm: đều thực hiện thông qua 4 bộ phận (giai đoạn):

• Tiếp nhận kích thích: nhờ thụ thể (ở thực vật là thụ thể trên màng tế bào; ở động vật là thụ thể cảm giác).
• Dẫn truyền thông tin kích thích đến bộ phận xử lí (ở thực vật qua tế bào chất; ở động vật qua dây thần kinh).
• Xử lí thông tin để đưa ra đáp ứng phù hợp.
• Đáp ứng (trả lời kích thích) bằng phản ứng thích hợp.

→ Cả thực vật và động vật đều có cảm ứng nhằm thích nghi với những thay đổi của môi trường sống.

Luyện tập và vận dụng

Câu 1 trang 89

Đề bài: Những bộ phận nào của cơ thể thực vật và động vật tham gia vào quá trình cảm ứng?

Lời giải:

Ở thực vật: cảm ứng có thể diễn ra ở rễ, thân hoặc lá. Các bộ phận tham gia gồm:

• Thụ thể trên màng tế bào: tiếp nhận kích thích.
• Tế bào chất: dẫn truyền thông tin (dưới dạng dòng điện hoặc chất hoá học).
• Bộ phận xử lí thông tin và đáp ứng: đưa ra phản ứng phù hợp.

Ở động vật (có hệ thần kinh): cảm ứng thực hiện qua cung phản xạ, gồm các bộ phận:

• Thụ thể cảm giác: tiếp nhận kích thích từ môi trường.
• Dây thần kinh cảm giác: truyền xung thần kinh về thần kinh trung ương.
• Thần kinh trung ương (não bộ, tuỷ sống): xử lí thông tin.
• Dây thần kinh vận động: truyền xung thần kinh đến cơ quan đáp ứng.
• Cơ quan đáp ứng (cơ, tuyến,…): tạo ra phản ứng phù hợp.

Câu 2 trang 89

Đề bài: Hiện tượng người quay đầu lại khi nghe tiếng người khác gọi tên mình từ phía sau có phải là cảm ứng không? Giải thích.

Lời giải:

Hiện tượng này là cảm ứng, vì có đầy đủ các thành phần của một quá trình cảm ứng:

• Kích thích: tiếng gọi tên từ phía sau (âm thanh từ môi trường).
• Tiếp nhận kích thích: thụ thể thính giác ở tai tiếp nhận âm thanh.
• Dẫn truyền và xử lí thông tin: xung thần kinh được truyền qua dây thần kinh về não bộ, tại đây thông tin được xử lí (nhận ra tên của mình).
• Đáp ứng: não bộ truyền tín hiệu đến các cơ ở cổ → cơ co lại → quay đầu về phía có tiếng gọi.

→ Đây là phản ứng của cơ thể trước kích thích từ môi trường nên là một hiện tượng cảm ứng.

Cô Nguyễn Ngọc Châu

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Sinh Học THPT

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sinh học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ AT sinh học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Trần Phú