Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 90
Đề bài: Thực vật đứng yên hay vận động? Chúng mở rộng không gian sống, tìm kiếm dinh dưỡng và hướng đến các điều kiện sinh thái thích hợp bằng cách nào?
Lời giải:
- Thực vật không di chuyển được như động vật, nhưng thực vật vẫn có vận động thông qua cảm ứng.
- Thực vật mở rộng không gian sống, tìm dinh dưỡng và hướng đến điều kiện thích hợp bằng cách:
- Hướng sáng dương ở ngọn/thân → nhận nhiều ánh sáng để quang hợp.
- Hướng nước, hướng hoá dương ở rễ → tìm nguồn nước và khoáng.
- Hướng tiếp xúc ở cây leo (tua cuốn, thân leo) → vươn lên cao, nhận ánh sáng.
- Vận động cụp/khép lá khi gặp kích thích bất lợi → tự vệ, giảm mất nước.
I. Khái niệm, vai trò và đặc điểm của cảm ứng ở thực vật
Câu hỏi trang 90 (sau mục I)
Đề bài: Lấy một số ví dụ về cảm ứng ở thực vật thể hiện vai trò tận dụng nguồn sống trong điều kiện môi trường bất lợi.
Lời giải:
Một số ví dụ:
- Cây ở bên cửa sổ hoặc cạnh nhà cao tầng có ngọn hướng ra phía ánh sáng → tận dụng nguồn ánh sáng khi bị che khuất một phía.
- Ở vùng đất khô, rễ cây sinh trưởng và vươn dài về phía có nước (hướng nước dương) → tìm nguồn nước để duy trì sự sống.
- Ở đất nghèo dinh dưỡng, rễ cây sinh trưởng về phía có chất khoáng (hướng hoá dương) → tận dụng nguồn dinh dưỡng.
- Cây leo (mướp, thiên lí, bí,…) khi mọc dưới tán cây khác đã dùng tua cuốn quấn quanh giá thể (thân cây khác, giàn,…) để vươn lên cao, tránh bị che sáng.
II. Các hình thức cảm ứng và cơ chế cảm ứng ở thực vật
Câu 1 trang 95
Đề bài: Lập bảng phân biệt các hình thức hướng động ở thực vật về tác nhân gây ra vận động, đặc điểm và vai trò của mỗi hình thức.
Lời giải:
| Hình thức | Tác nhân gây vận động | Đặc điểm | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Hướng sáng | Ánh sáng | Ngọn/thân hướng dương với ánh sáng | Giúp cây nhận đủ ánh sáng cho quang hợp |
| Hướng nước | Nước | Rễ hướng dương với nguồn nước | Giúp cây tìm nguồn nước, đảm bảo hấp thụ nước |
| Hướng hoá | Chất hoá học (khoáng, hormone, chất độc,…) | Hướng dương với dinh dưỡng, hướng âm với chất độc | Giúp cây tìm dinh dưỡng, tránh chất gây hại |
| Hướng trọng lực | Lực hút của Trái Đất | Rễ hướng trọng lực dương; chồi đỉnh hướng trọng lực âm | Rễ ăn sâu để hút nước, khoáng và giữ cây; ngọn vươn lên nhận ánh sáng |
| Hướng tiếp xúc | Tác động cơ học từ một phía | Thân leo, tua cuốn quấn quanh giá thể (cọc, giàn,…) | Giúp cây leo vươn lên cao, nhận nhiều ánh sáng |
Câu 2 trang 95
Đề bài: Kẻ và hoàn thành bảng về các hình thức ứng động ở thực vật vào vở theo mẫu.
Lời giải:
| Kiểu ứng động | Khái niệm | Nguyên nhân | Cơ chế | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| Ứng động sinh trưởng | Vận động do tốc độ sinh trưởng và phân chia tế bào không đều ở các bộ phận đáp ứng | Kích thích không định hướng có tính chu kì (ánh sáng, nhiệt độ theo ngày – đêm, mùa,…) | Kích thích → thay đổi tương quan hàm lượng hormone → sinh trưởng khác nhau ở mặt trên và mặt dưới của cơ quan → cơ quan nở hoặc khép | Hoa bồ công anh nở khi có ánh sáng, cụp lại lúc tối; chồi cây bàng, phượng ngủ vào mùa đông, sinh trưởng vào mùa xuân |
| Ứng động không sinh trưởng | Vận động thuận nghịch, không liên quan đến sinh trưởng của tế bào | Tác nhân cơ học, hoá học (va chạm, hoá chất,…) | Kích thích → thụ thể trên màng tế bào → hoạt hoá bơm ion (K⁺, Cl⁻,…) → thay đổi sức trương nước của tế bào → cơ quan cụp hoặc mở | Cụp lá ở cây trinh nữ khi va chạm; bắt mồi ở cây gọng vó, cây bắt ruồi |
III. Ứng dụng cảm ứng ở thực vật
Câu hỏi trang 96 (sau mục III)
Đề bài: Nêu một số ví dụ khác về việc vận dụng hiện tượng hướng động, ứng động trong thực tiễn sản xuất.
Lời giải:
Ví dụ vận dụng hướng động:
- Làm giàn cho các cây thân leo như mướp, bầu, bí, khổ qua, thiên lí → dựa vào hướng tiếp xúc giúp cây leo lên cao.
- Trồng cây theo hàng và mật độ hợp lí, tỉa cành → tận dụng hướng sáng dương giúp mọi cây đều nhận đủ ánh sáng.
- Tưới nước, bón phân đều quanh gốc → dựa vào hướng nước, hướng hoá dương giúp rễ phát triển đều theo mọi hướng.
- Trồng cây gần bờ ruộng, kênh mương → tận dụng hướng nước dương của rễ.
Ví dụ vận dụng ứng động:
- Bảo quản hạt giống, củ giống ở nơi khô, tối, mát → kéo dài thời gian ngủ nghỉ của hạt, củ (ứng động sinh trưởng).
- Điều chỉnh nhiệt độ, ánh sáng trong nhà kính để hoa (cúc, đào,…) nở đúng dịp lễ, Tết.
- Đánh thức củ khoai tây, hành, tỏi nảy mầm bằng cách xử lí nhiệt độ, độ ẩm hoặc chất kích thích.
Luyện tập và vận dụng
Câu 1 trang 96
Đề bài: Dựa trên cơ chế hướng động, giải thích về phản ứng hướng trọng lực dương của rễ cây trong hình 15.5 dưới tác động của auxin.
Lời giải:
Khi chậu cây bị đặt nằm ngang, trọng lực tác động lên rễ theo hướng vuông góc với trục rễ. Phản ứng hướng trọng lực dương của rễ diễn ra như sau:
- Dưới tác động của trọng lực, auxin phân bố không đều trong rễ: tập trung nhiều ở phía dưới (theo chiều trọng lực), ít hơn ở phía trên.
- Các tế bào rễ có độ nhạy cảm cao với auxin. Hàm lượng auxin cao ở phía dưới sẽ ức chế sự dãn dài của các tế bào rễ.
- Trong khi đó, phía trên rễ có ít auxin hơn → tế bào dãn dài nhanh hơn.
- Kết quả: rễ uốn cong xuống dưới, sinh trưởng theo chiều trọng lực → thể hiện tính hướng trọng lực dương.
(Ngược lại, ở chồi đỉnh, auxin ở phía dưới lại kích thích tế bào thân dãn dài → thân cong lên trên = hướng trọng lực âm.)
Câu 2 trang 96
Đề bài: Cho các hiện tượng sau: đóng mở của khí khổng, nở hoa của cây mười giờ, leo giàn của cây thiên lí. Các hiện tượng trên thuộc hình thức cảm ứng nào? Giải thích.
Lời giải:
| Hiện tượng | Hình thức cảm ứng | Giải thích |
|---|---|---|
| Đóng mở của khí khổng | Ứng động không sinh trưởng | Do sự biến đổi sức trương nước của tế bào khí khổng, không liên quan đến sinh trưởng và không có hướng xác định |
| Nở hoa của cây mười giờ | Ứng động sinh trưởng | Do tác nhân ánh sáng theo chu kì ngày – đêm, gây sinh trưởng khác nhau ở mặt trên và mặt dưới cánh hoa, làm hoa nở/khép |
| Leo giàn của cây thiên lí | Hướng động (hướng tiếp xúc) | Là phản ứng sinh trưởng của tua cuốn đối với tác động cơ học từ một phía (giá thể), có hướng xác định |
Câu 3 trang 96
Đề bài: Tại sao trong quy trình làm rau mầm, người ta thường che tối khoảng 2 – 3 ngày đầu khi hạt mới nảy mầm?
Lời giải:
Người ta che tối 2 – 3 ngày đầu khi làm rau mầm vì:
- Khi thiếu ánh sáng, thân cây mầm vươn dài nhanh để tìm nguồn sáng → cây mầm cao, dài, mập và mọc thẳng đều.
- Nếu có ánh sáng ngay từ đầu: cây mầm sẽ có phản ứng hướng sáng, thân mọc ngắn, cong về phía ánh sáng → rau mầm thấp, không đều, khó thu hoạch và năng suất thấp.
→ Đây là biện pháp vận dụng hiểu biết về hướng sáng ở thực vật để tăng năng suất và chất lượng rau mầm.
Cô Nguyễn Ngọc Châu
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Sinh Học THPT
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Sinh học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ AT sinh học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Trần Phú