I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Tô Hoài (1920 – 2014), tên khai sinh là Nguyễn Sen, quê ở Hà Nội. Ông là nhà văn có vốn sống phong phú, năng lực quan sát và miêu tả tinh tế, lối văn giàu hình ảnh và nhịp điệu, ngôn ngữ gần gũi với đời sống. Ông để lại hơn 100 tác phẩm, trong đó có nhiều truyện viết cho thiếu nhi như Võ sĩ Bọ Ngựa, Đảo hoang, Dế Mèn phiêu lưu kí…

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: Trích chương 1 của truyện Dế Mèn phiêu lưu kí (1941) — truyện đồng thoại nổi tiếng nhất của Tô Hoài.
• Thể loại: Truyện đồng thoại (loài vật được nhân hóa, mang đặc điểm của con người).
• Ngôi kể: Ngôi thứ nhất, nhân vật Dế Mèn xưng “tôi” tự kể chuyện mình.

3. Bố cục (2 phần)

• Phần 1: Từ đầu → “đứng đầu thiên hạ rồi”: Vẻ ngoài cường tráng và tính cách kiêu căng của Dế Mèn.
• Phần 2: Còn lại: Câu chuyện Dế Mèn trêu chị Cốc gây ra cái chết của Dế Choắt và bài học rút ra.

4. Nội dung chính

Văn bản miêu tả Dế Mèn có vẻ đẹp cường tráng của tuổi trẻ nhưng tính nết còn kiêu căng, xốc nổi. Vì bày trò trêu chọc chị Cốc, Dế Mèn đã gây ra cái chết thảm thương cho Dế Choắt. Sau sự việc, Dế Mèn hối hận và rút ra bài học đường đời đầu tiên cho mình.

II. Trước khi đọc

Câu 1 (trang 12 SGK)

Khi đọc một truyện hay xem một bộ phim nói về niềm vui hay nỗi buồn của nhân vật, em có suy nghĩ gì?

Cách 1: Em từng đọc Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh (Nguyễn Nhật Ánh). Đoạn Mận phải rời xa Thiều khiến em xúc động vì sự chia ly. Qua đó em hiểu tình bạn rất đáng quý, cần biết yêu thương và trân trọng bạn bè khi còn ở bên nhau.

Cách 2: Em đã xem bộ phim hoạt hình Vút bay (Up). Ông lão Carl mất đi người vợ yêu thương, sống cô đơn buồn bã, nhưng rồi tìm lại niềm vui khi kết bạn với cậu bé Russell. Em nhận ra rằng dù trải qua nỗi buồn lớn đến đâu, tình cảm và lòng dũng cảm vẫn giúp ta tiếp tục bước về phía trước.

Cách 3: Em từng đọc truyện Cô bé bán diêm (An-đéc-xen). Hình ảnh em bé nghèo chết cóng trong đêm giao thừa khiến em vô cùng thương cảm. Câu chuyện ấy giúp em biết đồng cảm với những người bất hạnh và trân trọng hơn cuộc sống ấm no, đủ đầy mà mình đang có.

Câu 2 (trang 12 SGK)

Chia sẻ vài điều em thấy hài lòng hoặc chưa hài lòng khi nghĩ về bản thân.

Cách 1:

• Hài lòng: em chăm ngoan, cố gắng học tập, biết giúp đỡ ông bà cha mẹ, hòa đồng với bạn bè.
• Chưa hài lòng: đôi khi còn ham chơi, chưa biết tự chăm sóc bản thân, thỉnh thoảng còn ích kỉ vì những điều nhỏ nhặt.

Cách 2:

• Hài lòng: em sống chan hòa, biết lắng nghe và luôn trung thực với mọi người.
• Chưa hài lòng: em còn dễ nóng tính, hay ngại ngùng khi phải nói trước đám đông.

Cách 3:

• Hài lòng: em chăm chỉ và có trách nhiệm với những việc mình được giao.
• Chưa hài lòng: em hay trì hoãn công việc, đôi lúc còn lười vận động và rèn luyện sức khỏe.

III. Đọc văn bản (Trong khi đọc)

Câu 1 — Dự đoán (trang 14 SGK)

Em dự đoán thế nào về sự việc sắp được kể?

Cách 1: Dế Mèn kiêu căng, hống hách, tự cho mình “là tay ghê gớm, có thể sắp đứng đầu thiên hạ” nên có thể sẽ bắt nạt, trêu chọc những kẻ yếu hơn và gây ra chuyện không hay.

Cách 2: Với tính tự cao, ngông nghênh như vậy, có lẽ Dế Mèn sắp làm một việc dại dột khiến chính cậu phải ân hận về sau.

Cách 3: Em đoán Dế Mèn sẽ vì thói hung hăng, thích thể hiện mình mà chuốc lấy rắc rối, thậm chí làm liên lụy đến người khác.

Câu 2 — Theo dõi (trang 16 SGK)

Lúc rủ Dế Choắt trêu chị Cốc, Dế Mèn có nghĩ đến hậu quả không?

Cách 1: Dế Mèn không nghĩ đến hậu quả. Cậu chỉ muốn trêu cho hả hê, ỷ vào sức khỏe của mình mà chưa từng trải sự đời.

Cách 2: Dế Mèn hoàn toàn không lường trước hậu quả. Cậu nghĩ mình to khỏe nên chẳng sợ ai, chỉ thích chọc cho chị Cốc tức giận rồi chui tọt vào hang trốn.

Cách 3: Không hề. Trong đầu Dế Mèn lúc ấy chỉ có ý định bày trò cho vui và tin chắc rằng không ai có thể làm gì được mình.

Câu 3 — Theo dõi (trang 18 SGK)

Điều gì đã xảy ra với Dế Choắt? Dế Mèn đã làm gì khi chứng kiến điều đó?

Cách 1: Dế Choắt bị chị Cốc mổ trúng, bị thương nặng rồi tắt thở. Dế Mèn hốt hoảng, hối hận, nâng đầu bạn lên than thở và nhận lỗi về mình.

Cách 2: Vì bị chị Cốc nhầm là kẻ trêu mình, Dế Choắt hứng trọn những cú mổ và mất mạng. Dế Mèn từ trong hang bò ra, vô cùng hoảng sợ, ân hận và tự trách bản thân.

Cách 3: Dế Choắt oan uổng gánh chịu cơn giận dữ của chị Cốc và thiệt mạng. Chứng kiến cảnh tượng ấy, Dế Mèn khiếp sợ, đau đớn và day dứt vì trò đùa dại dột của mình.

IV. Sau khi đọc (Trả lời câu hỏi)

Câu 1 (trang 19 SGK)

Câu chuyện được kể bằng lời nhân vật nào? Kể theo ngôi thứ mấy?

Cách 1: Truyện được kể bằng lời của nhân vật chính Dế Mèn, theo ngôi thứ nhất (xưng “tôi”). Cách kể này giúp câu chuyện chân thực, gần gũi và dễ bộc lộ tâm trạng, cảm xúc của nhân vật.

Cách 2: Người kể chuyện chính là Dế Mèn, kể ở ngôi thứ nhất. Nhờ vậy, câu chuyện hiện ra như lời tâm sự, giúp nhân vật trực tiếp thể hiện suy nghĩ và thái độ của mình.

Cách 3: Câu chuyện do nhân vật Dế Mèn tự thuật lại theo ngôi thứ nhất xưng “tôi”. Điều này tạo cảm giác đáng tin cậy và làm nổi bật diễn biến nội tâm của nhân vật.

Câu 2 (trang 19 SGK)

Nêu một số chi tiết miêu tả Dế Mèn khiến em liên tưởng tới đặc điểm con người. Lối miêu tả này thường dùng ở loại truyện nào?

Cách 1: Một số chi tiết: chàng dế thanh niên cường tráng, đôi càng mẫm bóng, vuốt nhọn hoắt; đi bách bộ, vũ cánh nghe phành phạch; răng đen nhánh, râu dài uốn cong, cà khịa với bà con, quát mấy chị Cào Cào. → Lối miêu tả này thường dùng ở truyện đồng thoại.

Cách 2: Các chi tiết khiến ta liên tưởng tới con người: Dế Mèn khỏe mạnh, đi đứng oai vệ, ra dáng “con nhà võ”; biết soi gương, hãnh diện về cặp râu; còn quát nạt, trêu ghẹo hàng xóm như anh Gọng Vó, chị Cào Cào. → Đây là cách miêu tả đặc trưng của truyện đồng thoại (và truyện ngụ ngôn).

Cách 3: Những chi tiết tiêu biểu: thân hình nâu bóng mỡ, đầu to nổi tảng “rất bướng”, dáng đi dún dẩy, tính tình tự đắc, thích bắt nạt kẻ yếu — tất cả đều giống tính cách và hành động của con người. → Lối nhân hóa này thường gặp ở thể loại truyện đồng thoại.

Câu 3 (trang 19 SGK)

Em thích hoặc không thích điều gì trong cách Dế Mèn tự miêu tả, đánh giá bản thân?

Cách 1:

• Thích: sự tự tin về ngoại hình và lối sống điều độ, khoa học giúp cơ thể khỏe mạnh — điều đáng học tập.
• Không thích: sự kiêu căng, hống hách và thói thích bắt nạt kẻ yếu — đây là tính xấu, thiếu lịch sự.

Cách 2:

• Thích: Dế Mèn biết quý trọng sức khỏe, ăn uống điều độ, chăm chỉ nên trở nên cường tráng; sự tự tin ấy rất cần trong cuộc sống.
• Không thích: cậu quá tự cao, coi thường người khác và hay gây sự, khiến mọi người trong xóm phải nể sợ chứ không yêu mến.

Cách 3:

• Thích: tinh thần tự lập và lối sống có nề nếp, giúp Dế Mèn khỏe khoắn, nhanh nhẹn.
• Không thích: tính ngông nghênh, tự cho mình là nhất, “cứ miệng mình nói tai mình nghe” mà không chịu lắng nghe ai.

Câu 4 (trang 19 SGK)

Dế Mèn đã nói gì khi sang thăm nhà Dế Choắt và khi Dế Choắt nhờ giúp đỡ? Thể hiện thái độ gì?

Cách 1:

• Khi sang thăm: Dế Mèn chê bai nhà cửa luộm thuộm, mỉa mai Dế Choắt “có lớn mà chẳng có khôn”.
• Khi được nhờ đào ngách: từ chối phũ phàng — “Đào tổ nông thì cho chết!” → Thể hiện thái độ trịch thượng, khinh thường, ích kỉ, không biết cảm thông và giúp đỡ người yếu hơn.

Cách 2:

• Đến chơi, Dế Mèn lên giọng dạy đời, chê Dế Choắt sống cẩu thả, ở tạm bợ.
• Khi Dế Choắt rụt rè xin giúp, Dế Mèn hếch răng, khinh khỉnh chối từ và còn buông lời mắng mỏ. → Qua đó bộc lộ thái độ kiêu căng, coi thường, thiếu tình làng nghĩa xóm của Dế Mèn.

Cách 3:

• Sang nhà hàng xóm, Dế Mèn buông những lời chê bai, giễu cợt thay vì cảm thông.
• Trước lời nhờ vả chính đáng của Dế Choắt, cậu lạnh lùng gạt đi, không chút bận tâm. → Cho thấy Dế Mèn hợm hĩnh, vô tâm và ích kỉ, chỉ nghĩ đến bản thân mình.

Câu 5 (trang 19 SGK)

Chứng kiến cái chết của Dế Choắt, Dế Mèn có cảm xúc, suy nghĩ gì? Cho thấy sự thay đổi nào?

Cách 1:

• Dế Mèn hối hận, đau xót, tự trách mình: cái chết của Dế Choắt là do thói ngông cuồng, dại dột của cậu gây ra.
• Sự thay đổi: từ một kẻ kiêu căng, vô tâm, Dế Mèn đã biết ăn năn, hối lỗi và suy nghĩ chín chắn, trưởng thành hơn.

Cách 2:

• Trước cái chết của bạn, Dế Mèn vừa thương xót vừa ân hận, day dứt vì chính trò đùa của mình đã hại chết Dế Choắt.
• Điều đó cho thấy Dế Mèn đã thức tỉnh, biết nhìn lại lỗi lầm và quyết tâm sửa đổi bản thân.

Cách 3:

• Dế Mèn vô cùng đau đớn, hối lỗi và xấu hổ với thói huênh hoang, hống hách của mình.
• Sự thay đổi rõ rệt: cậu không còn xốc nổi như trước mà bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về cách sống của mình.

Câu 6 (trang 19 SGK)

Từ những trải nghiệm đáng nhớ, Dế Mèn đã rút ra bài học gì?

Cách 1: Bài học đường đời đầu tiên: Ở đời không được kiêu căng, xốc nổi, hung hăng, bắt nạt kẻ yếu. Thói “có óc mà không biết nghĩ” có thể gây hại cho người khác và khiến mình ân hận suốt đời.

Cách 2: Dế Mèn hiểu rằng sự kiêu ngạo, nóng vội của tuổi trẻ có thể gây ra hậu quả khôn lường. Phải biết suy nghĩ trước khi hành động, sống khiêm tốn, biết yêu thương và giúp đỡ những người xung quanh.

Cách 3: Qua mất mát đau đớn, Dế Mèn rút ra bài học: tính hung hăng, bậy bạ sớm muộn cũng mang vạ vào thân. Con người cần sống chín chắn, có trách nhiệm và biết quan tâm đến người khác.

Câu 7 (trang 19 SGK)

Nêu hình dung của em về Dế Choắt. Nếu gặp người bạn giống Dế Choắt, em sẽ đối xử thế nào?

Cách 1:

• Hình dung: Dế Choắt nhỏ bé, gầy gò, ốm yếu, nhút nhát nhưng hiền lành, biết điều và bao dung. Dù bị Dế Mèn coi thường, trước khi chết cậu vẫn không trách móc mà còn khuyên nhủ chân thành.
• Cách đối xử: Em sẽ quan tâm, động viên, không coi thường bạn, sẵn sàng giúp đỡ bạn rèn luyện sức khỏe và những lúc khó khăn.

Cách 2:

• Hình dung: Dế Choắt là một chú dế yếu ớt, bệnh tật, sống tạm bợ, nhưng lại hiểu chuyện, độ lượng và giàu lòng vị tha.
• Cách đối xử: Em sẽ đối xử bình đẳng, gần gũi, an ủi và giúp đỡ bạn vượt qua khó khăn thay vì xa lánh hay chê bai.

Cách 3:

• Hình dung: Dế Choắt có vóc dáng nhỏ bé, sức khỏe kém nhưng tâm hồn lương thiện, biết suy nghĩ thấu đáo và rất bao dung.
• Cách đối xử: Em sẽ luôn ở bên cạnh, chia sẻ và khích lệ bạn cố gắng, đồng thời học ở bạn tấm lòng nhân hậu, biết tha thứ.

V. Viết kết nối với đọc

Đề: Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) kể lại một sự việc trong đoạn trích Bài học đường đời đầu tiên bằng lời của một nhân vật do em tự chọn.

Đoạn văn tham khảo (đóng vai Dế Choắt):

Hàng xóm của tôi là anh Dế Mèn khỏe mạnh, cường tráng mà tôi vẫn thầm ngưỡng mộ. Trái lại, tôi sinh ra đã còi cọc, ốm yếu nên rất lo sợ những hiểm nguy của cuộc sống. Một hôm anh Mèn sang chơi, tôi rụt rè nhờ anh đào giúp một cái ngách thông sang nhà anh để phòng khi có kẻ bắt nạt thì chạy sang. Chưa nghe hết câu, anh đã hếch răng, xì một hơi dài rồi khinh khỉnh mắng tôi và bỏ về, không một chút bận tâm. Tôi lủi thủi đi vào hang, lòng nặng trĩu buồn bã và lo âu. Không ngờ chính sự thờ ơ ấy, cùng trò trêu chọc dại dột của anh sau này, lại khiến tôi phải trả giá bằng cả mạng sống của mình.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng