I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

Lâm Lê là bút danh của Lê Hồng Lâm, sinh năm 1977, quê ở Quảng Trị. Ông là nhà báo chuyên viết phê bình điện ảnh; tác giả của các cuốn sách: Xem chữ đọc hình (2005), Chơi cùng cấu trúc (2009), Cánh chim trong gió (2016), 101 bộ phim Việt Nam hay nhất (2018), Người tình không chân dung (2020).

2. Tác phẩm

• Kiểu văn bản: văn bản thông tin (giới thiệu một bộ phim).
• Xuất xứ: trích báo Tuổi Trẻ Online, ngày 12/5/2019.
• Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh.
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (đoạn 1, 2): giới thiệu chung về loạt phim Hành tinh của chúng ta.
  • Phần 2 (mục “Rất nhiều loài đang đứng bên bờ vực tuyệt chủng”): nguy cơ đối với môi trường sống được loạt phim phản ánh.
  • Phần 3 (mục “Nhưng vẫn chưa quá muộn”): những tín hiệu tích cực, khả quan từ loạt phim.

II. Trước khi đọc

Câu 1: Em đã từng xem những bộ phim nào nói về sự sống trên Trái Đất? Hãy chia sẻ điều em tâm đắc về một trong những bộ phim ấy.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em từng xem bộ phim tài liệu Hành tinh Trái Đất (Earth Planet) của BBC. Điều em tâm đắc nhất là những thước phim ghi lại hành trình di cư của các loài động vật hoang dã – cho thấy sức sống mãnh liệt và vẻ đẹp kì diệu của thiên nhiên.
• Cách 2: Em đã xem bộ phim hoạt hình Wall-E của hãng Pi-xa. Phim khiến em suy nghĩ rất nhiều về tương lai của Trái Đất nếu con người tiếp tục thờ ơ với môi trường, đồng thời truyền đi thông điệp ý nghĩa: hãy yêu thương và bảo vệ ngôi nhà chung của chúng ta.

Câu 2: Trong những năm gần đây, khi bàn về môi trường tự nhiên trên Trái Đất, có một số cụm từ hay hình ảnh được các phương tiện truyền thông nhắc đến rất nhiều lần. Theo tìm hiểu của em, đó là những cụm từ hay hình ảnh nào?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Những cụm từ thường gặp: biến đổi khí hậu, sự nóng lên toàn cầu, hiệu ứng nhà kính, ô nhiễm môi trường, rác thải nhựa, tuyệt chủng…
• Cách 2: Những hình ảnh ấn tượng: gấu Bắc Cực gầy trơ xương đứng trên tảng băng tan chảy, những cánh rừng A-ma-dôn cháy đỏ rực, đại dương ngập tràn rác thải nhựa, các loài động vật đứng trước nguy cơ tuyệt chủng…

III. Trong khi đọc

1. Theo dõi: Tác giả cho biết điều gì về bố cục và quy mô phản ánh của bộ phim?

Bộ phim gồm 8 tập, phản ánh 8 môi trường sống trên khắp thế giới: từ vùng cực băng giá (Nam Cực, Bắc Cực), những cánh rừng mưa nhiệt đới, vùng sa mạc và đồng cỏ ở châu Phi, những đại dương sâu thẳm cho đến sông ngòi và rừng rậm ở Nam Mỹ…

2. Hình dung: Vẻ đẹp ở các cảnh phim hiện lên như thế nào qua lời miêu tả của tác giả văn bản?

Vẻ đẹp kì vĩ, sống động, đáng kinh ngạc: hàng chục ngàn chú chim cánh cụt đi lạch bạch trên tuyết Nam Cực; những con hải mã khổng lồ nằm lười biếng hay tranh giành con cái; cuộc săn mồi kì vĩ của đàn cá heo, cá mập, cá ngừ vây xanh; những chú ếch mắt to bám trên dây leo “như thể bước ra từ một bộ phim hoạt hình của hãng Pich-xa”.

3. Theo dõi: Nội dung nào của bộ phim được nhắc đến trong đoạn này?

Đoạn này nhắc đến nội dung cảnh báo về nguy cơ tuyệt chủng của nhiều loài động vật:

• Gấu tuyết Bắc Cực phải vất vả kiếm mồi trên những tảng băng trôi.
• Hải mã mất môi trường sống do băng tan, chen chúc và chết hàng loạt khi rơi xuống vực đá.
• 70% rừng mưa nhiệt đới bị tàn phá.
• Hổ, sư tử, báo đốm, linh trưởng giảm nhanh chóng.
• Một phần ba lượng cá ở đại dương đã biến mất.

4. Suy luận: Em nghĩ như thế nào về khả năng tác động của bộ phim qua những gì được tác giả văn bản nhắc đến ở đoạn này?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em nghĩ bộ phim có khả năng tác động rất mạnh đến người xem. Khác với những phim tài liệu trước, Hành tinh của chúng ta không chỉ cảnh báo mà còn truyền đi thông điệp tích cực: vẫn còn cơ hội để cứu Trái Đất. Điều đó khơi dậy niềm tin và thôi thúc hành động.
• Cách 2: Bộ phim chắc chắn sẽ chạm đến trái tim người xem. Những hình ảnh choáng ngợp về vẻ đẹp thiên nhiên kết hợp với cảnh báo đau lòng sẽ làm người xem giật mình thức tỉnh và bắt đầu suy nghĩ về trách nhiệm của bản thân với môi trường.

5. Chú ý: Sự so sánh ở đây có ý nghĩa gì đối với việc đánh giá về bộ phim?

Sự so sánh giữa Hành tinh của chúng ta với các bộ phim tài liệu về tự nhiên trước đây giúp làm nổi bật điểm khác biệt của loạt phim này: không chỉ cảnh báo mà còn truyền đi thông điệp tích cực, lạc quan ở phần cuối mỗi tập. Đây chính là giá trị nổi bật khiến bộ phim được đánh giá cao.

6. Chú ý: Việc trích dẫn ở đây có ý nghĩa gì?

Việc trích dẫn nguyên văn lời của Đê-vít Át-tin-bo-râu có ý nghĩa:

• Tăng tính khách quan, đáng tin cậy cho thông tin.
• Truyền tải trực tiếp lời cảnh báo mạnh mẽ từ chính người dẫn chuyện của bộ phim.
• Làm cho văn bản thêm sinh động, thuyết phục, khắc sâu thông điệp vào người đọc.

7. Chú ý: Cách kết thúc văn bản có gì đặc biệt?

Cách kết thúc văn bản đặc biệt ở chỗ: tác giả không tổng kết hay đưa ra lời bình mà cung cấp thông tin về công sức làm phim – 60 người, 4 năm, hơn 50 quốc gia, công nghệ hiện đại nhất. Cách kết thúc này vừa bày tỏ sự khâm phục, đồng cảm với đoàn làm phim, vừa khiến người đọc thấy trân trọng giá trị của bộ phim và những thông điệp mà nó mang lại.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Văn bản thuộc kiểu văn bản gì? Nêu căn cứ xác định.

Văn bản thuộc kiểu văn bản thông tin giới thiệu một bộ phim.

Căn cứ:

• Giới thiệu nhà sản xuất (A-lớt-xtơ Phơ-dơ-gheo), năm phát hành, đoàn làm phim (60 người, 4 năm, hơn 50 quốc gia).
• Giới thiệu nội dung phim (8 tập, 8 môi trường sống, thông điệp cảnh báo và hi vọng).
• Đánh giá giá trị nổi bật của bộ phim (tính tương phản, thông điệp tích cực).
• Kết hợp thông tin khách quan và đánh giá chủ quan, có sử dụng hình ảnh minh hoạ.

Câu 2: Tóm tắt những thông tin cơ bản về loạt phim. Theo em, tác giả muốn người đọc chú ý đặc biệt tới thông tin nào?

Thông tin cơ bản về loạt phim:

Thông tin tác giả muốn người đọc đặc biệt chú ý: thông điệp tích cực ở phần cuối – “vẫn chưa quá muộn” để cứu lấy Trái Đất nếu con người có hành động kịp thời. Đây là điểm khác biệt làm nên giá trị riêng của bộ phim.

Câu 3: Xác định cách triển khai của văn bản và nhận xét về cách triển khai đó.

Cách triển khai: văn bản được triển khai theo trật tự logic, đi từ giới thiệu chung → vấn đề tiêu cực (nguy cơ tuyệt chủng) → vấn đề tích cực (khả năng phục hồi) → thông tin về quá trình làm phim.

Hai phần chính có đề mục rõ ràng:

• “Rất nhiều loài đang đứng bên bờ vực tuyệt chủng” → mặt cảnh báo.
• “Nhưng vẫn chưa quá muộn” → mặt hi vọng.

Nhận xét:

• Cách triển khai mạch lạc, rõ ràng, dễ theo dõi.
• Tạo sự tương phản giữa mặt tối và mặt sáng, vừa cảnh báo vừa khơi gợi hi vọng.
• Phù hợp với mục đích giới thiệu bộ phim – vừa cung cấp thông tin vừa thu hút, định hướng người xem.

Câu 4: Sự hiện diện của các hình ảnh minh hoạ trong văn bản có ý nghĩa gì?

Các hình ảnh minh hoạ (cảnh trong loạt phim) có ý nghĩa:

• Trực quan hoá nội dung được nói đến, giúp người đọc hình dung sống động về vẻ đẹp và nội dung của bộ phim.
• Tăng sức hấp dẫn, thu hút đối với người đọc – một đặc trưng của văn bản giới thiệu bộ phim.
• Bổ sung phương tiện phi ngôn ngữ bên cạnh ngôn ngữ, giúp thông tin được truyền tải hiệu quả hơn.
• Khơi gợi tò mò, thôi thúc người đọc muốn xem trọn bộ phim.

Câu 5: Tác giả văn bản đã thể hiện sự đồng cảm như thế nào đối với nhóm làm phim? Xét theo đặc điểm của kiểu văn bản, yếu tố đồng cảm ở đây giữ vai trò như thế nào?

Sự đồng cảm của tác giả:

• Trân trọng, khâm phục công sức của đoàn làm phim: 60 người, 4 năm, hơn 50 quốc gia với công nghệ hiện đại nhất.
• Đồng tình, chia sẻ thông điệp mà bộ phim muốn gửi gắm – kết hợp cảnh báo và hi vọng.
• Dùng những từ ngữ giàu cảm xúc: “choáng ngợp”, “đau lòng”, “kì vĩ”, “đáng kinh ngạc”…
• Trích dẫn nguyên văn lời nói của Đê-vít Át-tin-bo-râu để bày tỏ sự đồng cảm.

Vai trò của yếu tố đồng cảm: Yếu tố đồng cảm thể hiện đánh giá chủ quan của tác giả – một đặc điểm quan trọng của văn bản giới thiệu bộ phim. Sự đồng cảm này không chỉ giúp văn bản thêm sinh động, hấp dẫn mà còn định hướng giá trị cho người đọc, giúp họ hiểu được ý nghĩa và sức nặng của bộ phim.

Câu 6: Nêu tên những tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học mà em đã học, đã biết có đưa ra lời cảnh báo tương tự cảnh báo của loạt phim. Sự gặp gỡ đó giữa các tác phẩm nói lên điều gì?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em đã học văn bản Thuỷ tiên tháng Một (Thô-mát L. Phrít-man) – cảnh báo về biến đổi khí hậu và sự rối loạn khí hậu toàn cầu. Văn bản Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ cũng đề cập đến vấn đề môi trường ở Đồng bằng sông Cửu Long.
• Cách 2: Em biết bộ phim Wall-E (Pi-xa) và phim tài liệu Hành tinh Trái Đất (BBC) đều đưa ra cảnh báo về môi trường. Ngoài ra còn có các bài báo về rác thải nhựa đại dương, biến đổi khí hậu được đăng tải rộng rãi.
• Cách 3: Em biết đến văn bản Diễn từ ứng khẩu của thủ lĩnh da đỏ Xi-át-tơn – cảnh báo về cách con người đối xử thô bạo với thiên nhiên.

Sự gặp gỡ giữa các tác phẩm nói lên:

• Vấn đề môi trường đang là mối lo chung của toàn nhân loại.
• Các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học đều có trách nhiệm chung trong việc cảnh báo và thức tỉnh con người.
• Cho thấy tính cấp thiết của vấn đề bảo vệ môi trường – ai cũng cần chung tay hành động.

Câu 7: Em có nhận xét gì về cách giới thiệu một bộ phim tài liệu mà tác giả đã thực hiện ở văn bản này?

Cách giới thiệu của tác giả có những điểm nổi bật:

• Đầy đủ thông tin về bộ phim: nhà sản xuất, đoàn làm phim, năm phát hành, quy mô, nội dung, thông điệp.
• Kết hợp hài hoà giữa thông tin khách quan và đánh giá chủ quan, giữa ngôn ngữ và hình ảnh minh hoạ.
• Sử dụng đề mục rõ ràng giúp văn bản mạch lạc, dễ theo dõi.
• Dùng ngôn ngữ giàu cảm xúc, nhiều từ ngữ gợi hình, gợi cảm (“choáng ngợp”, “đau lòng”, “kì vĩ”…).
• Trích dẫn trực tiếp lời nói của người trong cuộc để tăng tính thuyết phục.
• Cách kết thúc đặc biệt – nhấn vào công sức của đoàn làm phim, gợi sự trân trọng.

→ Cách giới thiệu vừa cung cấp đầy đủ thông tin, vừa khơi gợi cảm xúc, thôi thúc người đọc tìm xem bộ phim – đúng với mục đích của văn bản giới thiệu một bộ phim.

V. Viết kết nối với đọc

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) thể hiện sự hưởng ứng của em đối với thông điệp chính được nêu lên trong loạt phim Hành tinh của chúng ta.

Đoạn văn tham khảo 1:

Thông điệp “Hãy cứu lấy hành tinh của chúng ta trước khi quá muộn!” từ loạt phim Hành tinh của chúng ta đã để lại trong em ấn tượng vô cùng sâu sắc. Trái Đất – ngôi nhà chung của muôn loài – đang phải gánh chịu những tổn thương nghiêm trọng do sự vô tâm và tham lam của con người: rừng bị tàn phá, băng tan, đại dương ô nhiễm, hàng loạt loài đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Nhưng điều khiến em xúc động và hi vọng là bộ phim không chỉ cảnh báo mà còn cho thấy: vẫn chưa quá muộn. Câu chuyện về sự hồi sinh của loài cá voi lưng gù chính là minh chứng cho thấy thiên nhiên có sức phục hồi kì diệu nếu con người biết hành động kịp thời. Em hoàn toàn hưởng ứng thông điệp ấy và mong muốn được góp một phần nhỏ bé của mình: trồng cây xanh, hạn chế rác thải nhựa, tiết kiệm điện nước, tuyên truyền tới bạn bè và người thân. Em tin rằng nếu mỗi người đều có ý thức và hành động, chúng ta sẽ kịp cứu lấy hành tinh xanh tươi đẹp này.

Đoạn văn tham khảo 2:

Loạt phim Hành tinh của chúng ta đã gửi tới người xem một thông điệp giàu ý nghĩa: hãy chung tay cứu lấy Trái Đất trước khi quá muộn. Em hoàn toàn đồng cảm và hưởng ứng thông điệp ấy. Trái Đất là ngôi nhà duy nhất của toàn nhân loại và muôn loài, nhưng chính con người lại đang là nguyên nhân khiến nó suy thoái: rừng mưa nhiệt đới mất hơn 70% diện tích, một phần ba lượng cá ở đại dương đã biến mất, băng ở hai cực tan chảy nhanh chóng. Nếu cứ thờ ơ, một ngày nào đó chúng ta sẽ không còn nghe được tiếng hót của những chú chim, không còn thấy bóng dáng những loài thú hoang dã. Nhưng bộ phim cũng cho em niềm tin: thiên nhiên có thể phục hồi nếu con người thay đổi. Là một học sinh, em sẽ bắt đầu từ những việc nhỏ nhất: phân loại rác, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, đi học bằng xe đạp, vận động bạn bè cùng tham gia bảo vệ môi trường. Em tin rằng những hành động nhỏ ấy, nếu được nhân rộng, sẽ tạo nên một thay đổi lớn cho hành tinh xanh của chúng ta.

Thầy Nguyễn Thái Nhật Luật

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THCS

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 8+ năm kinh nghiệm tại THCS Hồng Bàng